Estandardisasyon sa Binisaya

Pagsusi sa atong pagka Bisaya

2011-07-01T07:34:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya Hulyo 6, 2011

NING gulaa mopalain ta aron sulayan pagsuta ang atong tagsa-tagsa ka sensibilidad isip mga Bisaya-- kon pareho pa ba tag panugkad, panan-awon, panabot o pakahulogan sa mga pulong diha sa atong pinulongang Binisaya.

Tupong pa kaha tag panabot sa mga pulong isip mga Bisaya?

Buyno, sulayi pagtubag kining pipila ka pangutana. Sulayi pagsuta kon unsay imong nahibaloan bahin sa pinulongan nga namat-an natog kahayag. Susiha kon tupong pa ba tag panabot ug panghunahuna.

Direksiyon sa Pagtubag: Lingini o tseki ang tukmang pulong diha sa mga gipapiliang mga pulong sulod sa parentesis. Ayaw pagtinonto. Dili ni tiaw-tiaw. Usa sa maong gipapiliang mga pulong ang sakto ug ang uban sayop. Hala, sukda ang imong kaugalingon.

1. Ang sakit nga naggikan [kun; kon] hinatag sa labaw natong Magbubuhat mao lamay dili nako malikayan.

2. Bulahan ka [kon; kun] mipatuo ka pa lang unta sa tambag sa imong mga ginikanan.

3. Dakog ganansiya sila si Fred [og; ug] Javier sa pagpaninda nilag isda.

4. Kon mipalit ka pa unta [og; sa] isda nga gisuroy nila ni Fred ug Javier, may sud-an ka na unta karon.

5. Kon mopalit ka [og; sa] isda, seguroa nga pula pa kinig hasang.

6. Ang tawong [mapaubsanon; mahiubsanon] kuli gayod nga masuko.

7. Apan ang tawong [mapaubsanon; mahiubsanon] ikaamgid sa kapayas sa kadaling pahilakon.

8. Unsa ba gayod diay [matuod; tinuod] mong ngalan?

9. Kay ikaw may nasayod sa tanan, palihog tug-ani ko sa [matuod; tinuod].

10. Palihog sultihi kog [asa; diin; hain] ka gikan.

11. Ngano bang dili ka man mosultig [asa; diin] ka paingon karon.

12. [Diin; hain; asa] mo ba diay ibutang ang tinagoang bahandi?

13. Kaban sa [pare; pari] ukbon dili mauli.

14. Kay wala si [Pare; Pari] mikundat si Mare.

15. “Ang kabataan maoy paglaom sa nasod,” matod pa [kang; ni] Rizal.

16. Ang masusong si Petra gipugos niya pagkuha [kang; ni] Alma nga iyang asawa.

17. [Nakit-an; nakita] ba ni Norma ang iyang gipangita?

18. Wala pa gayod niya [nakit-an; makit-i] ang iyang libro.

19. Kon [nakit-an; nakita] mo pa lang si Thalia nga mihilak, tingalig matandog ka usab.

20. Ngano ba intawon nga wala man niya [namatikdi; mamatikdi] ang kawatan nga mikuha sa iyang payong.

Komosta na. Lisod o hayahay pas polis? Sakto kaha imong mga tubag? Pareho kaha tag panugkad? Aron masuta, tan-awa ang mga TUBAG sa ubos ning pagtuki. Ug aron pagdugang sa lingaw, niay akong grado para nimo: kon lima paubos ray imong sipyat, saludo ko nimo ug puyde ka nang mag-writer sa Binisaya. Pero kon kapin sa katunga ang imong sipyat, duda ko nga dili ka na gyod Bisayag panghunahuna.

Oppss! Wala lay suk-anay. Total, kining ato lingaw-lingaw ra man. Angkonon man nato o dili, kini nay kamatuoran— resulta sa wala nato pagdala sa atong pinulongang Binisaya sa mga silid sa tulunghaan. Wala maintelektuwalays, matod pa.—

Mga TUBAG
1. kun
2. kon
3. ug
4. sa
5. og
6. mapaubsanon
7. mahiubsanon
8. tinuod
9. matuod
10. diin
11. asa
12. hain
13. pari
14. Pare
15. ni
16. kang
17. Nakit-an
18. makit-i
19. nakita
20. mamatikdi

21 Ka Rason Nganong ang Bata Mas Makakat-on Kon Gamiton Ang Kaugalingong Pinulongan

2010-10-15T03:35:00.000-07:00

Ni RICARDO MA. DURAN NOLASCO, Ph.D.
Departamento sa Linguistika, Unibersidad sa Pilipinas-Diliman
Bisaya Okt. 27, 2010

Basahong Panugdanan sa Mother-tongue based Multilingual Education (o MTBMLE) ug Uban Pang Isyu Bahin sa Lengguwahe ug Pagkat-on sa Pilipinas

1. Unsa man kining mother tongue-based multilingual education o MTBMLE?
Ang MTBMLE usa ka paagi nga naggamit og sobra sa duha ka pinulongan alang sa literasiya ug sa pagtudlo. Magsugod kini gikan sa asa ug unsa nay nahibal-an sa magtutuon. Kini nagpasabot sa pagkat-on sa pagsulti, pagbasa, pagpaminaw ug paghunahuna diha sa unang pinulongan o L1 (Sinugboanon, Tinagalog, Inilokano, Winaray, Mineranao ubp.) ug usab sa pagtudlo sa matematika, siyensiya, panglawas ug panulun-ang katilingbanon pinaagi pod sa L1.

2. Kanus-a man pagatun-an sa mga bata ang Filipino ug English?
Samtang nadebelop nila ang lig-ong pundasyon sa ilang L1, anam-anam nga iintrodyus ngadto sa mga bata ang ikaduha nilang pinulongan o L2 (Filipino ug English) una sa binaba, ug unya sa sinulat. Sa igo nga pagtudlo sa L1/L2, ang katakos sa pag-ila ug ang uyok sa mga suhetong (subject) nakat-onan diha sa L1 mahimong ikabalhin ngadto sa L2.

3. Buot bang ipasabot sa MTBMLE, ilisdan ang pinulongan sa pagtudlo (MOI) ug hubaron ang materyales ngadto sa bernakular?
Gawas sa paggamit og pipila ka pinulongan, ang MTBMLE naglambigit usab sa: (a) pagpalambo og maayong kurikulum sa L1/L2 (i.e. makaiikag sa pagsayod); (b) pagbansay og maayong mga magtutudlo diha sa gikinahanglang pinulongan alang sa kurikulum ug pamaagi; (c) paghimo og maayong mga basahonon (i.e., walay sayop ug may kulturanhong kalabotan); ug (d) pagpalig-on sa katilingban (i.e. pinasikad-sa-tulunghaang pagdumala). Ang MTBMLE dili mosalir kon igo lang usbon ang lengguwahe pinaagi sa simpleng paghubad sa eksisting nang materyales ngadto sa L1.

4. Unsang klaseha sa manunuon ang gitinguhang mamugna sa MTBMLE?
Maoy tumong sa MTBMLE nga ang mga tinun-an mangahimong (a) multilitereyt— may katakos sa pagbasa, pagsulat ug igong panabot sa lumadnong pinulongan, sa nasodnong pinulongan, ug sa Iningles; (b) multilingguwal— may kahanas sa paggamit sa maong mga lengguwahe sa lainlaing sitwasyon; ug (c) multikultural— makatrabaho sila ug makapuyo uban sa mga tawong lahi og kultura sa ilaha.

5. Unsay tataw nga mga kahuyang sa sistema sa Pilipinhong edukasyon nga buot sulbaron sa MTBMLE?
“Usa ka nasod nga pulos anaa sa kinto grado”, usa ka edukador, si Propesor Josefina Cortes, nagkanayon kalabot sa atong nasod nga dugay nang nag-antos sa taas nga functional illiteracy ug kabos nga resulta sa pagkat-on. Sumala sa usa ka surbey sa literasiya niadtong 2003, 1 sa 3 ka Pilipinhon, nag-edad 10-64 anyos, wala makasabot sa ilang gibasa. Ang resulta sa 2008-2009 National Career Advancement Examination (NCAE) nagpakita nga ang katakos sa atoang mga gradwado sa hayskol sa siyensiya, matematika, pagbasa ug pagsabot, ingon man sa berbal nga pakigkomunikar nahulog sa mubo nga 45.4. Niadtong test sa 1999 ug 2003 Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS), ang mga estudyanteng Pilipinhon nahimutang sa kinaubsan (apil ta sa lima nga kinaiwitan). Ang TIMSS nagpahayag nga ang mga estudyante sa tibuok kalibotan makakuhag mas taas nga marka sa matematika ug siyensiya kon ang lengguwahe sa eksamin mao pod ang pinulongang gigamit sa balay.

6. Nganong kinahanglang gamiton ang L1 sa eskuylahan?
Ang kaugalingong pinulongan o L1 naghatag sa mga bata og tumang kasayon sa pagpadayag sa ilang kaugalingon, sanglit wala na may kabalak-an nga basig masayop sila. Magamit dayon nila ang L1 sa paghan-ay ug pag-esplikar sa ilang kalibotan, pagtataw sa ilang hunahuna ug pagdugang og bag-ong mga konsepto sa unsay nangahibal-an na nila. Tungod kay makapahayag na ang mga bata, ang ilang mga magtutudlo mas makasukod sibo sa unsa nay nakat-onan ug makatumbok sa mga dapit asa nga nagkinahanglan pa sila og panabang. Pinaagi sa ilahang lokal nga mga magsusulat ug mga artist, makaugmad pod ang katilingban og mga galamiton sa pagtudlo nga may kalabotang kultural.

7. Apan kahibalo na man ang mga bata sa atong lengguwahe.
Ang nahibal-an sa atong mga bata mao lang ang kombersasyonal nga lengguwahe o ang inadlaw nga gigamit sa pakighinabi. Ang kalamposan sa pagtungha nagadepende sa akademiko ug naintelektuwalisar nga lengguwaheng gikinahanglan sa pagtuki sa mas tulugkarong mga konsepto. Nagkinahanglan og 4 -7 ka tuig nga hitsas sa mga tinubdan aron kini mahanas.

8. Nganong gikinahanglan ang Filipino sa eskuylahan?
Ang Pilipinas usa ka nasod nga daghan og pinulongan sa nagkadaiya usab nga mga kultura. Usa ka lig-on nga himan ang nasodnong pinulongan alang sa inter-etnikong panaglambigit, sa panaghiusa nga politikanhon ug nasodnong kailhanan.

9. Nganong gamiton ang Iningles sa eskuylahan?
Kinahanglan gayod nga maapil sa kurikulum ang mga pinulongan nga gigamit sa mas lanatad nga komunikasyon sama sa Iningles. Ang mga gradwado ubos ning maong sistema kinahanglan makakaplag og kalabotan dili lang sa ilahang katagilungsod ug kataginasod kundi sa langyaw pod. Kasagaran sa kahibalo sa kalibotan maakses pinaagi sa Iningles, busa mapuslanon gayod ang kahibalo sa Iningles. Hinuon, dili pod tinuod nga ang mga estudyante dili makakat-on sa sayans ug math kon dili kamao moiningles. Ang mga mitna sa siyensiya ug matematika wala gaposa sa usa lang ka pinulongan ug kultura.

10. Unsa may baroganan sa DepEd ug sa bag-ong administrasyong Aquino bahin sa MTBMLE?
Niadtong Hulyo 14, 2009, giusab sa DepEd pinaagi sa Department Order No. 74 ang polisiyang “bilingguwal” (duha ka L2 isip MOI) ngadto sa paggamit sa L1 isip MOI “gikan sa pre-school hangtod sa labing menos tirsero grado.” Si Presidente Aquino usab maalamon nga misukip sa rasyonalisasyon sa MOI sulod sa iyahang 10-point agenda alang sa edukasyon. Matod pa niya, kinahanglan tang makakat-on og Iningles aron makakonektar ta sa kalibotan, Filipino aron makakonektar ta sa nasod, ug ang namat-ang pinulongan aron makakonektar ta sa atong budayanhong kabtangan.

11. Kining paggamit og pinulongang lokal, makadaot ba sa pagtukod og usa ka nasod?
Dili. Hinunoa, ang pagpukan sa lumadnong mga pinulongan maoy makaingon sa mabangis nga panagbingkil, kakulang sa panaghiusa, ug panagsumpaki. Mao kiniy nahitabo sa kanhing East Pakistan kansang mga nagdumala buot nga Urdu maoy bugtong opisyal nga lengguwahe nila. Agig linugdangan niini, ang mga taga East Pakistan nga nanaglitok sa Bangla nga pinulongan nanggirebelde ug mingtukod og lahi nga estado, ang Bangladesh.

12. Kining paggamit og L1, babag ba sa pag-kat-on og L2 sama sa Iningles?
Dili. Daghang panukiduki nagpakita nga ang mga estudyante nga gipangtudloan una pagbasa sa ilahang L1, ug unya sa L2, minglupig niadtong eksklusibong gipangtudloan pagbasa sa L2. Dinhi sa Pilipinas, ang programang MTBMLE sa Lubuagan, Kalinga nagpadayag nga ang mga eksperimental nga klase sa L1 nakatalig duol sa 80% komparar sa kapin lag gamay sa 50% sa mga control classes sa L2 diha sa mga Grade 1, 2 ug 3 nga eksamin. Ang L1 classes mas taas pod og marka tandi sa L2 classes bisan sa mga sabdyek nga English, Filipino ug Makabayan.

13. Kon dugangan ang oras para sa Iningles o himoon kining bugtong nga MOI, makapausbaw ba sa atong Ingles?
Dili. Kining maong popular nga pagtuo nagakadugang nga napamatud-ang dili tinuod. Ang dinagkong mga panukiduki sa ming-aging 30 ka tuig naghatag og madut-anong ebidensiya nga ang importanteng butang sa paglambo sa bata sa L2 dili diha sa kon pila ka oras ang ilang eksposyur kondili ang tayming ug pamaagi sa eksposyur. Ang 11-ka-tuig nga pangusisa nila ni Thomas ug Collier sa US nagpakita nga ang mga dili lumad nga magtutuon og Iningles kinsa gipangtudloan ubos sa panun-anan nga pulos Iningles, nangaiwit (anaa sa ika-11 ug ika-22 nga ranggo sa percentile) sa nasodnong mga eksamin. Kadtong mga magtutuon og Iningles nga gihatagan og L1 support sulod sa 6 ka tuig maoy nakakuhag kinatas-an (anaa sa ika-53 ug ika-70 nga ranggo sa percentile) nga diin mas labaw kaayo tandi sa tinudloag pulos Iningles nilang mga kauban.

14. Unsay labing maayong paagi para malihero sa Iningles?
Para sa mga dili lumad nga manlitokayg Iningles, sama nato, ang labing maayong paagi mao ang pagtudlo niini isip L2. Apan nag-agad pod ni sa katakos sa magtutudlo, ang pagka anaay igo nga sumbanan sa lengguwahe diha sa sosyal nga kahimtang sa magtutuon, ug supisyente nga materyales. Ang simple nga pagdugang og oras sa English dili gayod magsilbi. Dili pod mosalir ang pagdalag balik sa Thomasites ug sa ilang mga paagi. Adtong panahona, ang edukasyon para lang sa diyotay kay 1 lang sa 4 ka manunuon ang miabot sa ika-4 nga ang-ang.

15. Magamit ba pod ang mga L1 isip MOI?
Oo. Sugod 1957, ang L1 gihimong MOI sa Grade 1-2. Adtong 1974, gipatuman sa administrasyong Marcos ang polisiya nga bilingguwal. Sa 1999, gisugdan sa DepEd ang programa sa Lingua Franca. Nakapupo pod tag mapuslanong mga leksiyon sa edukasyong gamit ang L1 gikan sa First Language Component Bridging Program sa Nueva Vizcaya State University, Apo Palamguwan Cultural Education Center sa Bukidnon ug Lubuagan Kalinga MTBMLE Program. Sa 2002, giaprobahan sa Kongreso ang Early Childhood Care and Development Act nga nagmando sa paggamit sa L1 isip MOI sa sayo nga kurikulum ug mga aktibidad sa kabataan.
Kas-a, naghisgot si Rolando Tinio bahin sa kahadlok o kabalaka nato nga ang atong mga pinulongan kulang sa paglambo para gamiton sa hataas nga tulun-anan. Gipahinumdoman ta niya nga ang malamposon nga kahimtang sa Iningles naabot tungod sa paningkamot sa mga gumagamit niini. Maintelektuwalisar lang nato ang atong pinulongan kon kini atong gamiton.

16. Nganong dili man gamiton ang L1 isip MOI hangtod sa ika-3 nga Ang-ang ug pagkahuman niana, Iningles na tanan?
Morag mao kini ang gitulod sa mga proponente sa “English-only bill” sa Kamara de Representantes, labi na nila ni Kongresista Gullas ug Villafuerte. Mosugot na sila sa L1 ug Filipino isip MOI hangtod sa ikatulong Ang-ang apan opsiyonal lang. Igkahuman ani, kinahanglan kuno nga ang Ingles na maoy bugtong nga MOI.
Kining mga “early exit program” makatabang tuod, pero dili lig-on. Ang internasyonal nga kasinatian sa paggamit og L1/ L2 sa edukasyon, labi na sa Aprika, nagpadayag nga ang bata nagkinahanglan og dili momenos sa 12 ka tuig aron makakat-on sa L1. Dugang niini, kadtong mga bata nga may edad-edad na (10-14 anyos) mas maayong magtutuon sa L2 kaysa mas linghod nga mga bata. Nagkinahanglan pod og 6-8 ka tuig nga lig-ong pagtudlo sa L2 usa kini mahimong epektibong MOI. Sa kinupsan, ang sayo nga paggamit sa L2 mahimong mosangpot sa ubos nga kalamposan sa literasiya, siyensiya ug matematika.

17. Unsay maayong ikapuli sa English-only Bill?
Mas maayong alternatibo ang House Bill No. 162, nga gitawag pod og Multilingual Education and Literacy Bill nga gitanyag ni Rep. Magtanggol Gunigundo I sa Valenzuela City. Kining HB 162 nagdasig nga maoy gamiton ang L1 isip MOI sa mga Grado 1-6. Nagpasiugda pod kini sa lig-on nga pagtudlo sa English ug Filipino isip sabdyek sa dili pa kini mahimong MOI sa hayskol uban sa L1 isip abag (auxiliary) nga MOI. Giapil pod sa HB 162 nga ang lengguwahe nga gigamit sa pagtudlo mao poy gamiton sa mga eksamin o test.

18. Gikinahanglan ba nato ang Iningles para sa pag-uswag?
Kombensidong napakita ni Steve Walter sa Summer Institute of Linguistics nga kadtong mga nasod kansang populasyon naay akses sa edukasyon sa L1 maoy labing nagmalamboon samtang kadtong mga nasod kansang katawhan mingsalikway sa edukasyon sa L1 maoy labing diyotayg paglambo. Apil ang Pilipinas niining ikaduha. Dunay panagsukwahi karon nga naglungtad tali sa industriya ug sa atong sistema sa edukasyon. Matod ni kanhi Education Undersecretary Miguel Luz, ang sagad hunahuna sa mga employer mao nga ang atoang mga gradwado sa hayskol kulang sa ilang abilidad sa pakigkomunikar, paghunahuna pinasikad sa lohika, ug pagsulbad sa mga suliran, nga nakapahimo kanilang lisod mapasulod og trabaho. Kining mga abilidara labing mapalambo ug makat-onan sayo sa kinabuhi pinaagi sa L1.

19. Mahal ba kon mag-MTBMLE kita?
Ang binase-sa-L2 nga edukasyon mosangpot og mas daghang mangundang (drop-outs), nagbalik-balik (repeaters) ug nangahagbong (failures) komparar sa L1/L2 nga sistema. Kon hunahunaon nato ang kuwarta nga nausik niini, ang mga pagtuon nagpakita nga mas ekonomiya ang sistemang L1/L2 kaysa binase-sa-L2 nga sistema.

20. Unsa may pu’ng sa mga stakeholders bahin sa MTBMLE?
• The National Economic Development Authority (NEDA): “Sa punto sa ekonomiya ug pamuhunan, nanagtuo mi nga mas cost effective ang paggamit niining polisiya sa MTBMLE.”
• Philippine Business for Education (PBED): “Ang Iningles ug Filipino mga “langyaw” nga lengguwahe sa kadaghanan sa mga bata. Ang paggamit bisan hain niining duha isip MOI labing makadaot sa usa ka sistema sa edukasyon nga daan nang masakiton.”
• UNESCO National Commission of the Philippines: “Ang multilingguwalismo o pag-ila sa nagkadaiyang pinulongan mao nay panamdanan karon sa Tinipong Nasod (UN) ug sa kalibotan. Ang UNESCO nagsuporta sa pagtudlo gamit ang kaugalingong pinulongan isip pamaagi sa pagpalambo sa kalidad sa edukasyon diha sa pag-ugba sa kahibalo ug mga kasinatian sa mga magtutuon ug mga magtutudlo.”
• Linguistic Society of the Philippines (LSP): “Ang paggamit sa kaugalingong pinulongan maoy labing maayong opsiyon alang sa literasiya ug edukasyon sa mga katilingban nga nagkadaiya ang pinulongan sama sa Pilipinas.”
• NAKEM Philippines/International: “Alang sa mga prinsipyo sa hustisya ug demokrasya, ang kinaadman angay nga itudlo pinaagi sa kaugalingong pinulongan sa mga magtutuon.”

21. Mapatuman ba nato karon ang MTBMLE?
Sa pagka karon, ang DepEd mipaimplementar na sa MTBMLE sa kapin 100 ka payonir nga eskuylahan sa katibuk-an sa nasod. Ang mga magtutudlo gipangbansay karon bahin sa pagpalambo sa kurikulum sa L1 ug mga pamaagi sa pagtudlo niini. Gipanghimo na ang mga gamitonon sa pagtudlo ug pagbasa diha sa mga pinulongang lumad. Sa 2012, gilaoman nga duna na tay ubay-ubayng batid nga mga magtutudlo ug naugmad nga materyales alang sa MTBMLE nga igadapat sa Kindergarten ug Grade 1 nga lebel sa tanang mga rehiyon. Sa 2013 ug sa matag tuig nga mosunod, magadugang og bag-ong ang-ang nga grado (grade level) ubos sa panun-anan sa MTBMLE hangtod malakip na ang tibuok nga han-ay sa elementarya.-- (Gihubad sa Binisayang Sinugboanon nila ni Atty. Manuel Lino G. Faelnar ug E.S. Godin)

Mga Reperensiya:
Alidou, Hassana, Aliou Boly, Birgit Brock-Utne, Yaya Satina Diallo, Kathleen Heugh and H. Ekkehard Wolff. 2006. Optimizing learning and education in Africa—the language factor. A stock-taking research on mother tongue and bilingual education in sub-saharan Africa. Association for the Development of Education in Africa.
Dutcher, Nadine in collaboration with Richard Tucker. 1994. The use of first and second languages in education. A review of international experience. Pacific Islands discussion paper series no. 1. Washington D.C.: The World Bank.
Gonzales, Andrew, Allan B.I. Bernardo, Ma. Lourdes Bautista and Emy M. Pascasio. 2000. The social sciences and policy making in language. Philippine Journal of Linguistics, 31 (2): pp. 27-37.
Thomas, Wayne and Virginia Collier. 1997. School effectiveness for language minority students. National Clearinghouse for Education. http://www.crede.ucsc.edu/research/llaa/1.1_final.html
UNESCO. 2007. Advocacy kit for promoting multilingual education: including the excluded. Bangkok: UNESCO Bangkok.
Walter, Stephen L. 2003. “Does language of instruction matter in education?.” Nasa Mary Ruth Wise, Thomas N. Headland and Ruth M. Brend (eds.), Language and life: essays in memory of Kenneth L. Pike, 611-635. SIL International at The University of Texas at Arlington Publications in Linguistics, 139. Dallas: SIL International and University of Texas at Arlington.

Pag-edukar sa Atong Kabataan sa Ilang Lumad nga Pinulongan

2010-02-04T06:01:00.000-08:00

Ni RICARDO MA. NOLASCO Ph.D.
Bisaya Peb. 17, 2010

SA usa ka tigom ning bag-o lang, pipila sa mga magpapili sa pagka pangulo sa 2010 election nagpagawas sa ilang panahom nga ang Ingles maoy angay mahimong medyum sa pagpanudlo sa mga tunghaan sa nasod.

Sumala ni Patricia Licuanan, may kalapoy pa nga naglimin sa kontrobersiya sa lengguwahe. Ug kini dili tungod kay kulang sa empirical research bahin niini. Ang tinuod, duna kitay tinonelada niini, gikan sa internasyonal nga mga pagtuon ug gikan usab sa atong kaugalingong pagtuon, ang tanan nagpakita nga ang kabataan labing makat-on ug paspas usab kon sila maedukar sa una nilang lengguwahe kun L1.

Daghang tawo ang wala masayod nga unom ka bulan ang minglabay, sa Hulyo 14, 2009, ang mga awtoridad sa edukasyon sa kataposan mingbasura sa 35-ka-tuig nga bilungual policy sa paggamit sa duha sa ikaduhang mga lengguwahe (ang Ingles ug Filipino) isip medyum sa pagpanudlo. Ang bag-ong polisiya, Department Order No. 74, nagtumong sa paggamit sa mother tongue-based multilingual education, o sa yanong pagkasulti MLE, alang sa atong kabataan sa nasod, sa pormal ug dili pormal nga paagi.

Ang gibasehan sa kausaban yano lang kaayo ug masabtan sa tanan. Sugdan nato diin gikan ang mga magtutuon ug unsa na ang ilang nakat-onan.

Ubos sa bag-ong direktiba, ang unang medyum sa pagpanudlo gikan sa pre-school ngadto sa Grade 3 mao ang L1 sa tanang suheto apil na ang Ingles ug Filipino. Sa Grade 4 ngadto sa Grade 6 mao ang panahon sa transisyon. Kon ang mga magtutuon makaabot sa hayskol, makabaton na silag igong kabatid sa ilang ikaduhang lengguwahe (Ingles ug Filipino) aron nga kini mahimong nag-unang medyum sa pagpanudlo. Ang L1 magsilbing pang-ayuda nga medyum.

Ang estratehiya mao ang pag-ugmad sa kognitibo ug rasonableng pangrason sa mga magtutuon una sa ilang L1 ug sa pagbalhin sa kabatid sa ilang L2 unya. Busa, ang bag-ong polisiya maoy pang-ayuda, diin ang duha o sobra pang L2s, dugangan imbes nga hulipan sa L1.

Pipila ka semana ang minglabay, ang DepEd Valenzuela division, nga gipangulohan ni Superintendent Flordeliza Mayari, nagpahigayon og eksperimento nga naglangkob sa Grade 4, 5 ug 6 sa mga magtutuon sa Serrano Elementary School. Ang duha ka klase (ang seksiyon sa mga honor ug dili honor) alang sa mga grade-level gihatagan og 10 ka pangutanang pasulit sa Math. Ang matag seksiyon gibahin sa duha ka grupo, ang usa ka grupo mitubag sa pasulit sa Ingles ug ang laing grupo sa Filipino.

Ang resulta mao ang mga mosunod:

Ang mga magtutuon (honor ug dili honor) nga mingtubag sa pasulit sa Filipino nakatubag og husto labaw sa kaubanan nga mingtubag sa pasulit sa Ingles (4.33 vs. 2.42);

Ang honor nga mga magtutuon sa Grade 4 kinsa mingtubag sa pasulit sa Filipino labaw pang nakatubag sa honor nga mga magtutuon sa Grade 5 kinsa mingtubag sa pasulit sa Ingles (3.86 vs 3.25);

Ang Grade 5 honor students nga mingtubag sa pasulit sa Filipino labaw nga nakatubag kaysa Grade 6 honor students nga mingtubag sa pasulit sa Ingles (5.70 vs. 4.84);

Ang Grade 6 honor students nga mitubag sa pasulit sa Filipino labaw pang nakatubag kaysa mga honor classmate nga mingtubag sa pasulit sa Ingles (7.63 vs. 4.84)

Ang resulta makahinuklog kaayo labi na nga ang mga magtutuon kasagaran gitudloan sa mga suheto ginamit ang lengguwaheng Ingles. Kini hugot nga nagsugyot nga ang mga magtutuon nga gitudloan sa ilang L1, labi pang makatubag sa mga pasulit.

Gani, kini ang gitaho sa Trends and Mathematics and Science Study (TIMSS) niadtong 1995, 1999, 2003 ug 2007. Nakaplagan sa TIMSS nga, sa tanang natad sa suheto ug ang-ang sa grado, ang mga magtutuon nga nanaglitok sa lengguwahe diha sa ilang panimalay sa gigamit nga lengguwahe sa pasulit mas taas og makab-ot nga score.

Ang atong nasod dako nag nagasto sa pagsagop sa duha ka L2 sa pagtudlo sa atong kabataan. Apan mga 15 ka milyong Pilipino pa ang nag-antos gikan sa basic and functional illiteracy. Ug ang gidaghanon padayong nagasaka.

Ang hinayng kahibalo sa pagbasa moresulta sa ubos nga pagkat-on sa mga abilidad ug dili maayong resulta sa mga grado. Pananglitan, ang National Career Assessment Examination (NCAE) nga gihatag ngadto sa mga magtutuon sa hayskol sa 2008-2009 nagpakita nga ang ilang kasarangang abilidad anaa sa 43.2 sa Science, 41.7 sa Mathematics, 51.1 sa pagbasa ug pagsabot ug 45 sa verbal skills.

Sa miaging tuig, ang silingan natong Malaysia nag-usab sa ilang 2003 English policy sa edukasyon sa siyensiya ug matematika tungod usab sa samang rason nga kita nag-usab. Mibalik sila sa orihinal nga polisiya sa paggamit sa L1 sa bata (Bahasa Malaysia, Chinese, Tamil ug uban pang lokal nga mga lengguwahe) isip medyum sa pagpanudlo.

Milanat og unom ka tuig una mag-usab og polisiya ang Malaysia; apan kita milanat unag 35 ka tuig usa mag-usab sa atong polisiya.

Apan dili kini angayng ikahasol. Ang mga nanagpakabana sa edukasyon sa Pilipinas seryoso kaayo sa pagpatuman sa bag-ong polisiya ug aron maapsan ang abanteng silingang mga nasod.

Sa miaging Nobiyembre, ang Department of Education nga gipangunahan ni Undersecretary of Education Vilma L. Labrador ug Bureau Director Yolanda S. Quijano nakigkita sa mga eksperto sa Tagaytay City, aron mahan-ay ang estratehikong mga plano sa pagpatuman sa MLE. Ang pokus nagtumbok sa pagbansay sa mga magtutudlo sa bag-ong mga pamaagi sa pagpanudlo ug ang kaugmaran sa materyal sa pagpanudlo sa lokal nga mga lengguwahe.

Karong Pebrero 18-20, 2010, ang 1st Philippine Conference Workshop on Mother Tongue-Based Multilingual Education ipahigayon sa Capitol University sa Cagayan de Oro City. Ang komperensiya magdala sa temang "Reclaming the right to learn in one’s own language." Ang komperensiya nagtumong nga magkatapok ang public and private education stakeholders gikan sa nagkalainlaing dapit sa nasod aron hisgotan ang pilosopiya, mga estratehiya, mga direksiyon ug mga plano ubos sa bag-ong MLE education policy sa nasod.—

Disklimer

2010-01-11T22:17:00.000-08:00

Mga igsoon,

Naay diksiyonaryong giposte sa usa ka balayan o blogsite nga sa akong pagsabot, hinikay kuno ni ESG, Jr. Kon kinsa kini si ESG, Jr. wa ko masayod, kay nagtuo kong nagtago lang siya sa iyang tinuod nga pagka tawo.

Gikasubo lang ang pag-ingon nga naay daghang sayop sa espeling sa mga entri sa pulong. Usa ka mapuslanon ug dalaygong lakang ang pagdelegar sa kaugalingon aron makamugnag diksiyonaryong Binisaya nga katamdan sa kaliwatan.

Apan tinguhaon lang unta nga mahitakdo ang mga entri sa establisadong mga lagda ug sumbanan ilabi na sa espeling aron dili kita makapakatap og dugang sayop. Niini usang paagiha nga makakuhag respeto ang gihagoang obra ug dawaton sa kinabag-an uban sa dakong paghangop.

Ang espeling sa Binisaya dako kaayo og kalahian sa Tinagalog. Ang Binisaya higpit nga nagsunod sa rootword basing samtang ang Tinagalog, sa kinatibuk-an, nagausar sa finished word basing.

Ang Tinagalog sagad nga mogamit nag "u" diha sa tunga nga mga silaba (KALITUHAN, KAGULUHAN ubp.) bisan sa mga pulong nga linanggikitan (affixed). Ug daghan kanatong mga Bisaya nagtuo nga ingon usab niini ang tinitikan o pag-espeling sa atong Binisaya.

Ang batakan sa pagtitik sa Binisaya nagsandig sa rootword basing, nga kon unsa ang espeling sa gamotpulong, magpabilin kini bisan sa paglanggikit-- diin sa maong paagi, ang mga iglalanggikit (affixes) dili usab mausab ang espeling.

Pipila sa mga pananglitan sa pangulhinggikit (suffix) sa Binisaya mao ang ON, ONON, AN, ANAN. Kon kini sila idugtong sa gamotpulong, magpabilin gayod kon unsay espeling sa maong gamotpulong ug magpabilin usab ang maong mga iglalanggikit sa ilang pagka mao. Pananglit ang pulong BALOD o BAWOD (wave) kon dugtongan og ON mahimo nang balodON o balorON; ang BUWAD mahimong buwarAN o kaha buwarANAN.

Lahi sa Tinagalog nga ang pulong LITO, kon langgikitan mahimo nang KALITUHAN (mawala na ang “O” kay gihimo nang “U”), ang BIGO mahimo nang KABIGUAN, ang GULO mahimo nang KAGULUHAN.

Kon ang gitamdan sa pag-ugba sa maong diksiyonaryo ni ESG, Jr. mao ang eksisting nga mga diksiyonaryong Binisaya karon nga gipamaligya sa mga bookstore, nan, pasayloa ang pag-ingon nga ang mga espeling niana dili pa tukma, ug gibase lamang sa ilang reperensiya nga dili sab consistent sanglit kasagaran sa maong mga diksiyonaryo namugna sa wala pa mahingpit ang Batakan sa Panitik sa Binisaya. Si Father Rodolfo Cabonce mismo miingon nga maayo unta, ug gikinahanglan gayod nga mahusay na ang kaguliyang sa espeling sa Binisaya.

Sama sa akong naunang mga sinulat dinhi, hinay-hinayan nato pagkat-on ang atong pinulongan pinasikad sa establisado nang mga lagda nga gisagop sa nauna na kanatong mga Bisayista. Dili ta mag-iyahay aron hibatonan nato ang gitinguhang panaghiusa.—
ESG (nga dili junior)

Lantugi sa SAAD

2009-12-29T05:01:00.000-08:00

Komento ni ESG

Maayong pagkabatbat ug pagkahulagway ang argumento nga gibarogan ni Joseph. Tukma. Ang gikalibgan ko lang, nganong gigamitag hyphen ang SAAD (SA-AD)?

Kon ang maong hyphen usa lang ka device alang sa diskusyong gramatikanhon (syllabication), nan, wa koy pagsupak. Apan kon ang hyphen, ingnon niyang uban gayod sa pagsulat sa pulong SAAD sa tanang higayon, morag maingon na tingaling nahisukwahi na sa tradisyon. (Pasayloa ang pagtipas kun paglikoy sa laing isyu sa hilisgotan, apan nagtuo ko nga hinungdanon gihapon ni sa ngalan sa pagtuon sa pinulongan).

Sa Binisaya, dili angayng ulangog hyphen ang managsunod nga vowel sama sa SAAD, ANAA, DAAN, DALIA, GAAN, TUO, GUOD, ubp. Gamiton lamang ang hyphen diha sa silabikasyon nga magtapos og consonant nga sundan og vowel ingon sa: MUG-OT, BAG-O, DAD-A (dalaha), KAN-A (kaona), PUN-A (punoa), WAD-A (walaa), PUS-ON, BUN-I (BUN-I is ringworm; BUNI is kanang lungag o buho nga napilot o natambakan, maong naBUNI na), ubp.

Hinuon, ang paggamit og hyphen sa managsunod nga vowel komun kaayo sa mga wala magpraktis sa pagpanulat og Binisaya (sa kahadlok nga tingalig Iningleson unya pagbasa ug malain hinuon ang buot ipasabot). Ang giparentesis ako-ako rang panaghap apan posible kaayo nga mao gyoy rason.

Nagsukad pod ni sa kawala nato maanad sa pagbasa ug pagsulat og Binisaya. Ang Iningles nga paagi sa pagbasa maoy naa sa atong panghunahuna, maong instinct ang nagmando nga butangan og hyphen bisag wala kinahanglana.-- (ES Godin)

Questionaire interview on Dialectology

2009-12-11T17:32:00.000-08:00

From Angeli Endriga to ESG

1.) For you, how is Cebuano defined?

Para nako, Cebuano is the native people (in blood) of Cebu and also the English name of their language.

2.) In common/everyday parlance, Bisaya is the term used to refer to Cebuano. Whenever a person or a language is called Bisaya, it is a common notion or it would immediately refer to Cebuano despite the fact that there are many languages in the Visayas which in general are called Visayan or Bisaya. Is Bisaya any different from Cebuano? How do they differ?

There is a misconception on this matter. Sa akong pagsabot, ang terminong Bisaya (in our sensibility as Bisdaks) dili mahimong sabton nga pinulongan. "Binisaya" ang pinulongan, para natong mga Bisaya. But to non-Visayans (naa sad nuoy daghan nato nga mipalit sa ideya labi na tong Iningles o langyaw na kaayog panghunahuna, sorry to say), the term Bisaya can be both understood as people and language. Ang labi pa gyong nakadaot kay ang Binisaya/(Bisaya) sabton ra sad dayong Cebuano, which is dako kaayong sayop. For me, "Bisaya" is different from "Binisaya" and the later is totally not just a Cebuano language. But sad to say, at present practice, almost all uses the term Cebuano (the foreign-sensible equivalent) to mean "Binisaya". Angay untang hunahunaon nga ang terminong Cebuano, literally, came from the word Cebu, after governing authorities named Sugbo as Cebu, the official name of the place. Now, naunsa mang pagkahitaboa nga ang Binisaya/(Bisaya) of the entire Visayas nahimo na man lang Cebuano? My own findings on this are as follows:

a. Tungod ni kay ang atong mga educator ug researcher who possibly introduces first the idea are mostly influence by foreign sensibility, infact, also uses foreign terminologies.

b. "Binisaya" is a general term that has no phonetically-fit English equivalent, that’s why the term Cebuano would always comes first to mind.

c. "Binisaya" (b+IN+isaya) is a Visayan grammar-structured term that’s why non-Bisaya sensible would rather use the term Bisaya or Cebuano instead.

3.) Among the varieties of Cebuano, what is considered as the standard variety?

To make it clearer, let me use the term Binisaya instead of Cebuano because for me, Binisaya in Davao and Bohol or elsewhere can never be a variety of Cebuano. Ok, what is considered as standard? My answer is obviously ‘none or all of the above’. Para god nako, walay diyalekto sa Binisaya nga menos og klase, pinihig or marginalized.

4.) Does Cebuano in general have a distinct way of speaking that sets it apart from other languages, like when you hear it, it’s easy to identify? [ex. Hiligaynon is recognized as a ‘malambing’ language because of its sing-song tone]

Absolutely, there is… as far as intonation and accentuation is concerned. Infact, a Cebuano who speaks Tagalog or English (except those who are very fluent) can easily be identified. Cebuano or Bisaya in general maybe known for the "pahagsa" accent.

5.) What are the distinct sounds of Cebuano? (i.e. does i vary with e, o with u, etc).

There are several varieties of accentuation in Binisaya. It varies from one place or even barrio to another. In Bogo, north of Cebu for example, the Gairanons (of Barangay Gairan) have a different and unique accent from those who are not, and the Nailongnons (Brgy. Nailon, next Barangay to Gairan) have also their own way of speaking which is totally different to those from the Poblacion, just a 3 and 5 kilometers away respectively. Lisod lang ika-explain ang kalainan sa mga paglitok ani. Mas nindot ug mas sayon ma-appreciate ang mga variant sa accentuation kon ma-record in audio form.
In case of the orthography, the E, U or O vowels on this matter does not make any sense. Mostly, if not all, ordinary speakers of Binisaya do not really care to what is the exact or ideal spelling of words it may. In my experience, only writing practitioners (not even all) in Binisaya had this in mind.

(Dunay mga obserbasyong nag-ingon nga originally, tulo ra ka vowel ang Binisaya [a, i, u]. Tinuod man ni o dili, walay problema ani. Apan dihang mingsulod ang mga foreign word sa atong pinulongan, mingsulod usab ang E ug O [as the retention in our spelling rule] isip respeto sa atong gihulaman, gawas pa nga kini usab maoy komun nga paagi sa pagpanghulam sa ubang progresibong mga lengguwahe.)

6.) Among the three varieties/dialects included in the study, how do they differ from each other? What are the peculiarities of each dialect, with regards to sounds and lexicon?

Binisaya in Cebu, Binisaya in Bohol & Binisaya in Davao are variations or dialect of Binisaya, the language of Visayans. Para nako, halos managsama ra ni sila except sa pipila lang ka aspeto especially in phonology. Una, these (3) dialects shared the same grammatical structures, the same pronouns, the same linkers, identifiers. Ang nakalahi ra gyod mao ang nagkalainlaing variations sa paglitok, ug pipila ka variations sa mga pulong sa iyang colloquial nga gamit.

Ang dakong kalainan sa Binol-anon tandi sa Sinugboanon mao ra ang J sound nga Y sa naulahi, i.e. PANJO sa Bohol, PANYO sa Cebu, KABAJO sa Bohol, KABAYO sa Sugbo. Naa poy daghang linitokan sa Bohol nga alang-alang A ug alang-alang U, pero kon sulaton na nila kay Sinebuhano man ilang gamiton. So, maingon ra gihapon nato nga sa panlitok ra nagkadiperensiya.
Hinuon, naay pipila ka kalahian sa kahulogan sa pulong.

Pananglitan:

buto - in Bohol means testicles or male animals
buto – in Cebu (also in Davao) means female sexual organ

Pero managlahi ni silag accentuation, busa masabtan ra gihapon.

Ang Binisaya sa Davao, sa karon nga sitwasyon (bisag sa tinuoray wa pa ko kaadtog Davao, apan dugay ko sa Bukidnon), usa na ka mixture sa Binisaya, Tinagalog, Hinilonggo, Ilocano, Muslim, Chavacano, ug uban pang nahasagol nga mga lengguwahe. Mao nga kon tukion gyod pag-ayo, hilabihan na pod ni kadaghan og diyalekto. Sa akong pinobreng pagsabot, ang orihinal gyod nga Binisaya sa Davao pareho ra sa Binisaya sa Cebu. Pero samtang nagkadako ang komunidad nunot sa panagsagol-sagol sa katawhan, nahimong misteso ang ilang Binisaya. Ang tinuod, nagtuo ko nga adjustable o flexible kaayo ni sila, depende sa dominanteng lengguwahe sa panagtapok. They can easily switch-in from one language to another. For example, from Tagalog to Ilonggo or to Sinebuhano. Ug komun nga mahitabo ang paghulam-hulam o pagbaylo-baylo not just in words but also in structure. Pero kining sitwasyona sagad naa ra mahitabo sa urban nga mga dapit. Ang tua sa hilit nga mga barangay, lunsay pa kaayo silag Binisaya, ug kon mamulong sila in public, diskurso pananglit, maningkamot man pod ni sila pagsultig lunsayng Binisaya.

9.) Popular media has somehow shown Cebuano in a negative light, and it is often used in comedy shows, or in general, it is used to evoke humor and laughter. It is also stereotyped as the language of the helpers and the low class people. The manner of speaking [especially not being able to pronounce the e and o of Tagalog/Filipino] is used as a judgment. Does the manner of speaking employed in these shows reflect the real way of speaking Cebuano or it is just stereotyping?

Makapasubo kaayo ni ug maoy usa ka dakong binuang. Kasagaran, eksaherado ang ilang pag-portray, kay hibawo ka, dili kaayo moepekto ang humor kon dili i-exagerate. Therefore, an act of stereotyping, a discriminatory act. Angay na unta ning undangon, badlongon, kon may pagtahod sila sa ilang isigkaingon. Why make us Bisaya as object of humor? Why make our beloved "Indays" as atsays?

10.) Are there differences in syntax/word-order?

Sa paniid nako, wala man gyoy kalahian sa word order sa tulo ka diyalektong gihisgotan. Sa ako nang gikaingon, ang Binisaya ning tulo ka dapit, pareha ra originally. Pareho ra ni silag mga pronoun, pareho rag affixes, sama rag mga particle, linklers, etc. Tinuod nga mahimong magkausab-usab ang word order, pero kana mga characteristic ra gihapon nga parehong anaa sa tulo. Kini tungod kay usa ra man lagi ilang grammatical structure, so kon mahimong tualihon ang usa, nan, puyde pod ang usa.

11.) Are there differences in the pronoun system?

Sa akong tan-aw, wala. Kon duna man, ginagmay ra kaayo ug kasagaran naggumikan lang sa intonation o accentuation sa matag usa. Pananglit, ang ako sa Cebu, litokong aho/ajo sa Bohol. Ang iya, litokong ija/idya, ang inyo mahimong injo.

Ang sa Davao sad, sumala sa akong mga nabasahan sa mga blog, wala gihapoy mga kalainan gawas sa ilang paggamit na gyod sa Tinagalog, Hinilonggo, ubp. Pero kini gong panagsambog, o panagsagol-sagol, nanghitabo sad sa tanang dapit diin nagkasagol ang lainlaing kaliwat. So, dili gihapon maisip nga distinction.

Ang unang apektado kaayo niining impluwensiya sa kasilinganan, sa ako nang gikaingon, mao ang urbanized nga mga dapit ug nagkasagol-sagol ang rasa sa katawhan. Numero unong hinungdan mao ang media partikular sa impluwensiya sa Tinagalog. (Kaniadto ang usa ka edarang Bisaya kon makaanhag Manila, luoy kaayo kay dili man makasabot og Tinagalog apan karon, ang 6 anyos nga batang naa sa urban nga dapit sa Kabisay-an, maayo na kaayong mosunod sa mga teleserye sa TV). Ug kay ang Davao dapit man nga daghag klase sa katawhan, nahitabo nga mas dominante hinuon ang Tinagalog isip maoy komun nga lengguwahe (common language).

Ug kining panagsambog-sambog, laing kuwestiyon na sab tingali kalabot sa pag-ila sa pinulongan labi na kay flexy basis lang ang paggamit ani. Angay tingali natong ipangutana, Binisaya pa ba? O Tinagalog na? Kini matubag pinaagi sa pag-ila sa estrukturang gigamit sa pagsulti. Pananglit, kon estruktura sa Tinagalog ang gigamit nga gisaglan lag mga pulong Binisaya, nan, dili na kana Binisaya kondili Tagalog or Filipino language na.

12.) Please list words which differ from one variety to another (between two dialects or the three of them). It would include words which are different but have the same meaning and words which are the same in form but have different meanings (between varieties).

Bahin sab sa pipila ka panaglahi sa kahulogan sa mga pulong, para nako, bunga lang sa kalimitado sa pagtuon sa atong katawhan sa pinulongang Binisaya. Sayod ta nga kining atong Binisaya wala itudlo sa mga eskuylahan busa kon unsa ray komun nga gigamit sa usa ka komunidad, mao ra say mahibaw-an sa mga bata. Ang pinulongan god nga wala itudlo academically, mo-evolve lang sulod sa komunidad nga naggamit agad usab sa mga impluwensiya sa mga silingan. Kon ang usa ka bata nagdako nga dili tigbasa-basa og mga sinulat nga Binisaya, mosamot nga ang iyang nahibaw-ang bokabularyo limitado ra kaayo. Ug ang mas milambo hinuon sa iyang sistema mao ang pinulongang gitudlo kaniya, ang pinulongang mabasahan niya kanunay, ug ang mga impluwensiya nga kanunay niyang madungog (sa TV).

Ug kay wala lagi itudlo ang tukma o husto gyod nga kahulogan ug paggamit sa mga pulong Binisaya ingon man ang han-ay niini, nahitabo ang lainlaing pagsimang-simang sa ebolusyon sa Binisaya sa matag dapit (Panaglahi-lahi nga lisod ma-distinguish tungod kay walay consistent pattern sanglit resulta man lang sa pagkasimang o pagkasayop, pag-evolve nga nanghitabo usab sa laing dapit). Wala itudlo sa atong kabataan kon unsa gyod ang mga article nga Binisaya, ang mga preposisyon, ang hustong paglanggikit (affixation), ubp. Resulta, nagkayamukat ang Binisaya, labi na gyod sa Binisaya sa mga batan-on karon, ug kasagaran sa maong mga kalainan— dili gramatically correct. Nga sa ato pa, kayamukat nga maoy pagkaguba sa pinulongan gumikan sa kakulang sa kahibalo bahin niini.

Tingali naay moingon nga buot na sad nakong gaposon sa gramar ang sinultihang gigamit sa katawhan. Nganong pagbut-an man ang katawhan sa gramar-gramar? Well, tinuod sab ni. Infact, kini man lagi ang actual nga sitwasyon karon. Kon dili kargadog Tinagalog, Binisaya sab nga nabulit sa sayop.

Karon, mahimo ba diayng masayop ang katawhan sa pinulongang ilang gigamit diin sila nagkasinabot? Ang akong tubag mao nga DILI. Dili mahimong masayop ang maglilitok. Apan kon Binisaya pa ba nang ilang gilitok, maoy butang nga maglisod na ko pagtubag. Para god nako, ang usa ka pinulongan maila o ma-identify man pinaagi sa iyang estrukturang gramatikanhon. Kon ang estruktura dili na iya sa Binisaya, nan, dili siya Binisaya o diyalekto sa Binisaya.

Usa ka maayong eksampol tingali niini mao ang Chavacano sa Mindanao (Zamboanga) ug Cavite. Ang Chavacano kon atong paminawon Kinatsila gyod kaayo. Apan, matod sa mga nanagtuon, ang usa ka Katsila sa Espanya, dili na pod makasabot niining Chavacano, sama nga ang Cavite ug Zamboanga dili na pod magkasinabot sa usag usa. Nga sa ato pa, ang Chavacano dili na gyod pinulongan sa Katsila. (Nahitabo ni tungod kay ang Zamboanga, Cavite ug Spain wala na may economic exchange sulod sa taas-taas nga panahon).

NOTE: Ms. Angie, Ang question 7 & 8 morag natubag na nako sa laing pangutana, maong ako na lang gitangtang.

Salamat sa imong pagsalig,

Manoy Egay

Usa ka hagit kanatong mga Bisaya

2009-11-20T16:48:00.000-08:00

Ni Jessie Grace U. Rubrico, PhD
www.languagelinks.org

ALANG sa tanang Bisdak, niay gamay nakong tampo alang sa pagpakabana sa atong kultura ug pinulongan nga maisip nga usa ka hagit alang kanatong tanan nga nagmahal niini.

Ang kultura sa usa ka grupo sa katawhan gipadayag sa ilang pinulongan. Busa daghan kaayog pulong ang mga Eskimo alang sa "snow" kay mao man kini ang ilang kalibotan, samtang kita walay takdo nga ikatugbang niini sa lumad natong pinulongan kay wala may "snow" sa atong palibot. Apan ang mga Pilipino daghan sab og terminolohiya alang sa "rice" kay mao man ni atong gikaon kada adlaw. Duna tay bugas, bugas-mais, humay; lainlaing klase sa bugas – denorado, pilit (lainlaing klase sab sa pilit), ubp.; ang luto na nga bugas – kan-on, bahaw, sinanglag, linugaw; naa pa tay gihulam sa Espanyol nga arroz a la valenciana, arroz caldo, paella, ubp.; naa say mga pagkaon nga hinimo gikan sa bugas – puto, biko, palitaw, bitso-bitso, suman, bibingka, ubp. Kini usa lamang ka ilustrasyon sa kamahinungdanon sa pinulongan alang sa katunhayan sa usa ka kultura.

Buhi ang lengguwahe, mapun-an kini – pananglitan, karong bag-o, naa na sab tay kompyuter, internet, bidyo, didyital, video cam, ubp. sa pagpasabot nga miabot na ang teknolohiya sa atong kultura. Samtang nangawala na ang ubang mga pulong nga wala na gamita sa inadlawng kombersasyon – busa (tingali) usahay maglisod kaayo ta sa pagsabot sa mga obra sa atong mga magsusulat sa Binisaya, mga terminolohiya nga wala na nato mahibaw-i kay wala na nato masugoki kining mga pulonga.

Sa ato pa, ang pinulongan ang salamin sa kultura. Ug kay kita natawo man sulod sa usa ka kultura, makaingon kita nga ang atong sinultihan maoy bentana sa atong pagka mao. Kon ilimod nato ang atong pagka mao, unsa may atong barogan? Mga langyaw nga panan-aw o opinyon kay mas sikat kini? Mga langyaw nga pinulongan kay sosyal?

Makasubo nga palandongon nga pipila sa atong mga batan-on karon naghunahuna nga sikat sila kon mag-iningles kaysa magbinisaya. Maayo na lang gani kay daghan pa kog matagboan nga mga tinun-an dinhi sa Unibersidad sa Pilipinas sa Diliman nga dili maulaw magbinisaya. Gani, nanagtuon mag Binisaya ang ilang mga higalang Tagalog kay aron masabtan sila. Apan kadaghanan karon mag-code switch sa Ingles ug Binisaya o Tagalog. Madunggan usab kini sa mga taga akademiya, dili makadiretsog estoryag Binisaya, kay masaktan gayod kinig Iningles. Ngano man kaha? Tungod ba kay ang Iningles na ang dagan sa ilang hunahuna?

Maayo gayod nga makat-on sa Iningles kay makatabang kinig dako kanato sa atong pakigkukabildo sa kalibotan. Daghan usab ang trabaho nga atong makuha. Maayo gayod kini, basta dili lamang nato hikalimtan ang kaugalingon natong pinulongan. Dili gayod nato ikapadayag ang lumad natong kultura pinaagi sa ubang sinultihan.

Kon buot natong ipatunhay ug ipreserbar ang atong pinulongan, kinahanglan gamiton ta kini: itudlo sa atong mga anak, bisan asa kita – sa ubang nasod man o sa Pilipinas (nakaila kog daghang Bisaya sa Manila nga magtinagalog na sa ilang mga panimalay, busa dili na makamaong mobinisaya ang ilang mga anak); magsulat kitag mga balak, mga nobela, mga awit, mga komentaryo, ubp. sa Binisaya; magpasiugda kitag mga indigay gamit ang Binisaya; mamulong kita sa mga miting gamit ang Binisaya, bisan pag larino kitang moiningles.

Ang dangatan sa atong pinulongan anaa kanatong mga lumad nga naggamit niini. Tinuod nga gipa-iral sa atong gobyerno karon ang Filipino ingon nga nasodnong pinulongan. Apan bisan pa niana, nagtuo ko nga dili mamatay ang Binisaya kon dili ta kini tugtan. Oo, mamatay lamang kini kon kitang mga Bisaya mismo ang moselyo sa lapida niini. Ipakita ta ngadto sa uban nga gimanggad nato ang atong pinulongan ug kita manglimbasog aron kini molambo ug motunhay. Kon dili kita ang maningkamot, kinsa pa man?

Pagkaanindot sa kultura nga atong namat-an! Pagkatahom sa pinulongan nga nahimong tulay niini ngadto sa kalibotan! Dili ta kini pasagdan kay basig kita mismo ang magdala niini ngadto sa pagkapukan. Ang mga Bisaya nga nanagpakabana maoy makahatag og kusog sa atong kultura ug pinulongan. Magpakatakos kita aron makab-ot ta ang atong gidamgo nga pagtamod sa atong isigka-Pilipino ug sa kalibotan.

Alang sa kultura ug dilang Binisaya.—

ANG MGA PULONG "ASA", "HAIN" ug "DIIN"

2009-10-05T02:26:00.000-07:00

Ni MAR MAÑUS, JR.
5168 Basak-Iba, Lapulapu City

SA gula sa Bisaya, Agosto 12, 2009 napatik ang sinulat ni John Tam. Ybañez nga nag-ulohan "Kining Atong Pinulongang Sinugboanon" nga nagtuki sa mga sayop nga pagkagamit sa atong pinulongan diin maoy iyang gitumbok ang mga magsisibya sa radyo nga kasagaran sayop ang batadila (grammar) nga gigamit.

Pagkahuman nakog basa sa maong sinulat ni JTY, nasibot ko sa paghan-ay usab sa akong mga panahom – sa akong mga naobserbahan nga sayop usab sa mga tawo nga akong nadunggan sa matag adlaw nakong pagsakay ngadto-nganhi sa balay ug sa akong gitrabahoan.

Ang akong topiko karon akong gi-focus sa sayop nga pagkagamit sa mga pulong ASA, HAIN ug DIIN. Magpanglingo-lingo ko kon makadungog na kay sagad gayod sa mga tawo, ang gipanggamit mao na lang ang ASA. Ambot og wa ba kaha makamatikod ang uban niini?

Lahi ang atoang Binisaya ug mas specific kaysa sa Tagalog ug English. Ang English usa ray ila, ang WHERE ra. Sa Tagalog usa ra pod, ang SAAN. Kita adunay ASA, HAIN ug DIIN (nga may baryasyon pa gayod nga DIS-A).

Pananglitan sa English: WHERE are you going? WHERE did you came from? WHERE are you now?

Sa Tagalog: SAAN ka pupunta? SAAN ka galing? SAAN ka ngayon?

Sa ato: ASA ka paingon? DIIN ka gikan? HAIN ka karon? O, di ba, tulo ang ato ug usa ray ila?

Apan subo kaayong palandongon nga kasagaran sa akong madunggan, ang gigamit mao na lang gyod ang ASA. Kanang magsakay ko sa matag adlaw sakitan kaayo ko ilabi na nga usa ko sa nagpalambo sa atong pinulongan. Tiaw bay moingon man ang drayber, kanang duna nay moplete nga akong kasakay: "ASA manaog ning baynte?" Kana husto apan sundan man sa pag-ingon: "ASA gikan?" Na, DIIN na untay gamiton – "DIIN gikan?"

Lain pa, dunay moingon: "ASA man ang sundang?" (Na, molakaw diay ang sundang? Ang ASA ipangutana kana ngadto sa molakaw. Ang husto unta: "HAIN man ang sundang?"). ASA man diay si Pedro ron?". (Ang husto: "HAIN man diay si Pedro ron?") "ASA man ang lapis?" (Ang husto: "HAIN man ang lapis?" Kon mangutana ta sa butang o tawo nga wa diha o mangita ta sa lokasyon niini, HAIN ang gamiton ug dili ASA. Ang DIIN ipangutana ngadto sa nahiabot o bag-ong nahiabot).

Hasta gani sa mga salidang Binisaya sa telebisyon nga nagbase sa Sugbo, mao gihapon, akong namatikdan nga mao gihapon ang pagkagamit sa ASA, inay nga HAIN o DIIN ang angay, ASA lang gihapoy gigamit. Mga tadhan na ra ba unta ang mga magsusulat niini kay kasagaran banggiitang mga magsusulat og drama sa radyo.

Unta pinaagi niining tipik nga akong gihisgotan, makaalinggat kadtong ubang kaigsoonan nato sa hustong paggamit sa ASA, HAIN ug DIIN aron nga dili kay pulos na lang ASA ang gamiton. Alang sab niadtong ubang magsusulat nga wala makamatngon niini, angayng mag-amping ta ug maghiusa sa pagpanalipod sa atong pinulongan. Kay diha sa pagpasagad, inay pagpalambo ang atong tinguha, nakatabang na hinuon ta pagsabwag sa mga sayop.—

Baroganan sa Bismag sa Pagpanghulam

2009-08-10T18:01:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Associate Editor, Bisaya

Sa prinsipyo sa Bisaya magazine sa kasamtangan, wala nato idili ni likayi ang pagpanghulam og mga pulong gikan sa laing mga pinulongan o diyalekto. Kon nanghulam man gani ta sa Iningles ug Kinatsila, nan, nganong dili sa uban?

Apan sa pagpanghulam, seguroon ug pihoon nato nga ang pulong lang maoy gihulaman, wala mahaapil paghulam ang estruktura kun kahan-ayan.

Kon ang estruktura o kahan-ayan sa lengguwahe maapil nato paghulam, peligro nga sa ngadto-ngadto bihagon ang atoa, inanayng maguba hangtod nga mapukan ug mao nay modominar ang atong gipuli nga sa sinugdan ato lang hinulaman.

Busa magbantay ta, mag-igmat, kay ang maong peligro anaa na sa baba ug pangutok sa bag-ong henerasyon.

Pila ka batan-on karon, hasta ganing hamtong (gawas sa magsusulat) nga dili maantigong mohan-ay og tul-id nga Binisaya apan hanas mosulat sa Iningles ug ubang dominanteng pinulongan? -- @

_________________

Sa hapsay pagkasulat nga Binisaya, basaha ang magasing Bisaya, maduaw ang bersiyong onlayn sa: http://bismag.pbworks.com

KINING ATONG PINULONGANG SINUGBOANON

2009-08-10T17:34:00.000-07:00

Ni JOHN TAM. YBANEZ
Station DYKC, Maguikay, Mandaue City

Matag karon ug unya atong mabati ang mga pulong nga wala gayod sa atong bokabularyo, mga pulong Binisaya kunohay apan binisayop diay, nga mao hinuoy gisangyaw sa mga sibyaanan ni sa mga magsisibya nga wa gyoy hanaw sa husto ug tukmang Binisaya.

SA makausa pa, tugoti ko nga ning ika-79 nga sumad sa pagkahimugso sa Bisaya, akong tukion ang dis-og sa kaugalingon natong pinulongan, ang Binisayang Sinugboanon, nga gimatuto sa mga Bisayista sama ning tagsulat.

Buot lang nakong ipahibalo sa mga magbabasa nga nagmahal sa atong dila nga gikan pa sa panahon ni Lapulapu nga samtang atong gihingusgan ang pagpalambo ug pagtisok niini diha sa alimpatakan sa mga bag-ong tubo, aduna usay hut-ong nga padayong mialkontra ug miguba niini ilabi na diha sa mga sibyaanan sa radyo.

Matag karon ug unya atong mabati ang mga pulong nga wala gayod sa atong bokabularyo, mga pulong Binisaya kunohay apan binisayop diay, wa pay labot sa mga pulong Tinagalog nga mao hinuoy gisangyaw sa mga sibyaanan ni sa mga magsisibya nga wa gyoy hanaw sa husto ug tukmang Binisaya o kaha wa gyod magmanggad ug magmahal sa atong pinulongan. Pastilan kini sila! Basta masabtan lang sa mga tigpaminaw, hala tira! Morag kusion gyod akong kasingkasing kon makabati kog mga pulong binisayop o Tinagalog nga isaksak sa Binisaya nga ising-al sa mga sibyaanan sama pananglit sa tsansa, paktorya, kolapso, peke, batikos nga unta aduna man kitay atoa sa maong mga pulong. Angayan gyod untang korehian kining maong mga binisayop aron dili maawat sa mga tigpaminaw nga wala upoy hanaw sa lunsayng Binisaya.

Adunay usa ka am radio station sa Sugbo nga migamit kanunay sa mga pulong Tinagalog agig pagpaila kunohay sa ilang estasyon, ang kasama mo diin ang mga reporter ug kauban sa buhat usab tawgon og kasama ug pakapinan pa gyod og tatak sa dili pa ang nga’n sa ilang kompaniya. Aduna usay fm station nga nag-promote sa ilang sibyaanan pinaagi sa Tinagalog nga mga pulong nga ingon ini: kailangan pa bang i-memmorize yan? Lain pa gyod mao ang kapuso ug kapamilya nga gipasibaw kanunay sa mga estasyon sa radyo nga iya sa duha ka higanteng tv network sa nasod. Gawas niini, nagkayamukat usab ang batadila (grammar) sa mga balita sa ubang sibyaanan ilabi na sa mga reporter nga mopasupot sa ilang report gikan sa field. Hinuon, alang niadtong walay hanaw sa panulat nga tigpaminaw og radyo, dili gyod makaingon nga kadto sayop basta ila lang masabtan. Apan sa sama natong mga magsusulat, sakitan gyod ta ug makabagutbot sa hilom. Bunga ning tanan, ang atong kabataan dili na hinuon makasabot og lunsayng Binisaya. Agig ehemplo niini mao mismo ang mga anak ug pag-umangkon ning tagsulat. Wala na sila makasabot bisan sa yanong mga pulong Binisaya sama sa pangahoy, mansanas, karmelitos ug daghan pa.

Hinuon, aduna upoy mga sibyaanan nga nagpatugbaw sa Binisaya nga takna diha sa ilang panibya. Gani, aduna man koy tulumanon niadto nga nag-ulohan og "Magbinisaya Ta" nga mabati matag Sabado apan gitangtang pod kay gipulihan og binayrang programa. Apan mas daghan gyod ang nanagsangyaw sa dili atong pinulongan o kaha sa binisayop.

Mas maayo tingali nga maghiusa ang tanang pundok sa mga magsusulat nga Bisayista pagsaway ini nila o kaha pagluwat og resolusyon aron mabadlong kining sayop nilang binuhatan dinhi sa Sugbo nga inay mahalon ang kaugalingon tang pinulongan ingon sa gisalikway na man hinuon. Kon ato kining pasagdan hayan nga sa kapulihay mapapas sa dayon ang atong pinulongan nga maoy namat-an tag mahayag ug mao nay mopasulabi ang langyaw ug binisayop nga mga pulong nga maoy nakabuyo sa hunahuna ug panabot sa bag-ong henerasyon. Ug kon mao kiniy mahitabo mahulog og way kapuslanan ang tanan nga gitukawan sa atong katigulangan ug kadtong bag-ong diksiyonaryong Binisaya nga giugba nila ni Mlbn. Adelino Sitoy, Rogelio Pono ug mga kauban sa Akademiyang Bisaya. Alang ning tagsulat, husto ang gitinguha nila ni Sitoy ug ubang Bisayista nga mas maayong itudlo diha sa elementarya ang Binisayang Sinugboanon aron nga masilsil kini sa hunahuna sa bag-ong kaliwatan nga mosunod kanato kinsa sumasalop na ang Adlaw.

Gawas niini, mas dali usang makat-on ang kabataan sa ilang mga leksiyon kon maoy gamiton ang kaugalingon tang pinulongan sahi sa ubang kanasoran sa kalibotan. Sa tan-aw nako, kon mao kini buhaton sa Pilipinas, segurong daghan gyod ang mahimong propesyonal nga adunay hustong kahibalo sa unsa may ilang gitun-an. Hinuon, dili usab angayng wad-on ang Iningles kay kini man maoy pinulongan nga masabtan bisan diing bahina sa kalibotan.

Mao nga samtang sayo pa, angayng pakgangon ang mga tawo nga nagpunayg guba sa atong kaugalingong dila diha sa ilang pagsangyaw sa Tinagalog ug ubang pulong nga dili atoa ug sa mga binisayop nga wa gyod sa atong bokabularyo. Kini mao usay gibarogan ning magasin nga sulod sa hataas nang kutay sa katuigan pabiling mibarog bisan pa sa paglampurnas sa mga unos sa pagsulay. Mabuhi ang Bisaya! —
.

Mga Magbabalak nga Ning Panumdoman Kanunay nga Nanggilak!

2009-08-06T06:44:00.001-07:00

Ni CHRISTOPHER V. FAJARDO, SR.
Iligan City

Alang kanako, kini nga mga magbabalak dako kaayo og gikatampo sa pagpalambo sa atong pamalak nga Binisaya.

NING talaadlawan sa akong panumdoman ug handurawan, ang pagkapakapa sa mga pako sa atong mga magbabalak, diha sa atong natad sa katitikang Bisaya dili gayod nako kapugngan. Hangtod karon, nagpabilin pa silang mga buhi ning akong alimpatakan, bisan ang uban kanila, dugay na nga mingpahulay sa tagsa-tagsa nila ka mga lubnganan.

Sa mga buhi pa kadto sila ug nakig-uban pa kanato, ang ilang mga balak diha sa mga mantalaang Binisaya ingon sa Bisaya, Silaw, Alimyon, Lamdag, Bag-ong Suga, Salaysayon, ug uban pa kanunay gayod nato mabasahan. Ang mga magbabalak nga ning kasingkasing kanunay nanggilak mao sila si Lucas de Loyola, sa Ormoc City, Vicente Ranudo, Pres. Carlos P. Garcia, Sofio B. Campo, Angel Sabellano, Romulus G. Cabahug, Diosdado A. Alferes, Bonifacio Deiparine, Gaudencio Aumentado, Dativo A. Premacio, Natalio Bacalso, Vic G. Abangan, Ambrocio Suico Sr., ug daghan pa!

Ang magbabalak nga buhi pa nga tighan-ay sa mga balak nga sinukod mao si Magsusulat Mariano F. Mañus, Sr. sa Iba, Basak, Lapulapu City kinsa maoy amahan ni kanhi Managing Editor Mariano Y. Mañus, Jr. ning Bisaya magazine, sa Liwayway Publishing Inc. pa. Ang mga balak niyang ginaray maayong pagkabagay. Sama sa usa ka komposisyon nga awit nila ni Joke Box King Ramon ‘Yoyoy’ Villame, sa Bohol ug kang Max Surban, sa Cebu.
Sa unang panahon, ang balak nga ginaray maoy ampay ta gikan sa mga magsusulat sa kanhi. Bisan gani ang mga balak ni Dr. Jose P. Rizal, Andres Bonifacio, walay mga kamatayon, nagpabilin nga buhi diha sa mga libro. Kadtong mga tawhana, wala gayod igdungog nga nakadaog sa mga bangga sa sinulatay sa nagkalainlaing mga kapunongan sa mga magsusulat sa unang kapanahonan. Ang ilang kabantogan tungod lamang sa ilang pagka bayani sa atong yuta nga natawhan diin ang ilang kaisog ug pagka magsusulat maoy nakapabantogan.

Ang mga balak sa mga magbabalak nga ning kasingkasing kanunay nanggilak, sama sa mga bulawan nga akong gitipigan sulod ning alimpatakan mao ang mga obra nila ni Melchor U. Yburan, Marcelo A. Geocallo, Anito B. Beronilla, Lamberto G. Ceballos, Atty. Junne Cañizares, Atty. Cesar P. Kilaton Jr., Ernesto D. Lariosa, Dr. Melquiadito M. Allego, Ricardo P. Baladjay, Candelario A. Rañises, Dr. Urias Almagro, Nards Ver Melendres, Rald Bol Vestal, Romeo S. Birao, Jose L. Tomarong, Elpedio D. Aranggo Jr., Dr. Leon B. Ilagan nga sa tibuok kong kinabuhi dili ko gayod mahimong mahikalimtan.

Hasta usab ang mga balak nila ni Beeboth H. Duetes, Gregorio A. Tavera, Roger M. Lasco, Sotero Nocos, George E. Pedralba, Ricardo Tobio Sr., Rita Sabellano, Pepito A. Deiparine, Rey de Guzman, Satur P. Apoyon, Ernesto A. Amatiaga, Rogelio S. Pono, Erlando L. Majan, Zil Escabarte, Rudy B. Acero, Juan A. Caminade, Dr. Rudiric S. Rizon, Ludo M. Salcedo, ug daghan pa!

Kining akong sugibalak bahin sa mga magsusulat nga magbabalak, naglakip usab kanila ni Demosthenes N. Agocoy, Ernesto A. Salcedo, Engineer Andres B. Estudillo, Agripino E. Ocampo, Leo M. Gacrama, Roger Solante, Eufrosino Luna, Papias P. Apoyon, Nick O. Pacaña, Brigido B. Alfar, Fred Aying, Bebito B. Aniscal, Ismael Villarino, Canuto "Nuts" P. Gemeran, Sinforosa O. Alcordo, ubp.

Dugang kong nahinumdoman mao si Magbabalak Engineer Diosdado Garces Alesna, uban sa iyang balak nga nag-ulohan: "Ang Tawo nga Ulipon sa Bahandi", dinhi sa Bisaya magazine. Kadto si Magbabalak Diosdado G. Alesna, taga Carcar, Cebu ug suod nga higala nilang Magbabalak Diosdado A. Alferez ug Bonifacio T. Deiparine. Ang iyang balak sa Bag-ong Suga nga nag-ulohan "Ning Mahimayaon mong Sumad," gipahinungod niya kang Mayor Beatres Durano, sa Danao City. Ug hilabihan kini kaanindot tungod sa pagka ginaray. Mao usab si kanhi Movie Editor Loreto C. Sardovia, ning Bisaya nga taga Placer, Surigao del Norte. Gawas sa iyang pagka magbabalak, tigsulat usab sa mga awit nga Binisaya.

Dugang mga magbabalak, nga ning kasingkasing kanunay gayod nagsidlak, mao sila si Bartolome M. Panilagao, ug Miguel C. Obial, sa Pitalo, San Fernando, Cebu.

Dili ko usab mahikalimtan ang mga balak ni Carlos C. Poloyapoy, sa Toledo City. Labi na gayod ang balak ni Dodie Lavandero Mabano, sa Kiwalan, Iligan City. Ug ingon man usab sa balak ni Marcelino V. Clerigo, sa Kamague, Iligan City; kang Magbabalak Braul Edaño, sa Tomas Cabili, Iligan City, ug Gumer M. Rafanan, sa Isabel Villages, Iligan City pa kanhi!

Dili ko usab mahimong hikalimdan ang balak ni Justiniano Navarro, sa Mambajao, Camiguin. Ang mga balak ni Pelagio L. Cabasagan, sa lungsod sa Salay, Misamis Oriental. Dili ko usab angay hitaligam-an sa paghandom ang mga balak nila ni Segundo Mercado, Precil Cañete, Fred Querol, Fernando P. Orong Jr., Temistocles M. Adlawan, Atty. Ramon Bungabong, Gremer Chan Reyes, Pacifico A. Comelang, Antonio Villavito, Roger Lactao, Judge Marciano Camacho Sr., Pol Ababon Aquino, Estanislao T. Empinado, Eutiquiano M. Nadela, Rene A. Cabrera, Lucio Lumontad, Rolando P. Rossel, Marciano C. Bohol, Felixberto Climaco, Candito P. Orit, ug daghan pa.

Alang kanako, kini nga mga magbabalak dako kaayo og gikatampo sa pagpalambo sa atong pamalak nga Binisaya. Bisan ang uban kanila, atua na sa ilang mga lubnganan, apan samtang buhi pa ko ning kalibotan, magpabilin silang mga huhi sa sulod sa akong kasingkasing ug panumdoman.

Pahalipay ning ika-79 nga kasumaran sa atong Bisaya magazine, nga sukad niadtong Mayo 2005 nahailawom na sa higanteng Manila Bulletin Publishing Corporation.—

Paggamit sa Namat-ang Pinulongan, gimando sa DepED

2009-07-29T20:05:00.000-07:00

GITAHO ni DepED Secretary Jesli A. Lapus niadtong Hulyo 14 nga ang paggamit sa inahang dila isip medyum sa pagtudlo gikan sa pre-school ngadto na sa Grade III usa na ka polisiya sa Department of Education.

Ang DepED Order No. 74, series of 2009, nagpawalay bili sa 35 ka tuig nga bilingual directive nga gihan-ay niadtong 1970s nga ang English ug Filipino lamang ang mga pinulongan sa instruksiyon, bisan pa nga ang English ug Filipino dili maoy unang pinulongan sa kadaghanang Pilipino.

Matod ni Lapus nga ang makasaysayanong polisiya nga labing nailhan nga mother tongue-base multilingual education (MLE) nagtumong sa pag-usbaw sa pagkat-on ug pagsangyaw sa Edukasyon alang sa Tanan.

Sa paghisgot og pagkaplag gikan sa internasyonal ug lokal nga panukiduki, gilakbitan niya nga:

Ang mga magtutuon sayon nga makakat-on sa katakos sa pagbasa sa ilang unang pinulongan kaysa ikaduhang pinulongan.
Ang mga tinun-an nga nagsugod na sa pagsulti, pagbasa ug pagsulat sa una nilang pinulongan makakat-on og ikaduhang pinulongan sama sa English, nga labing dali kaysa niadtong eksklusibong gigamitan sa ikaduhang pinulongan.
Ang mga magtutuon paspas nga makaugmad sa kognitibo, lingguwistiko ug akademikong kompetensiya sa una nilang pinulongan kaysa ikaduha.

Ubos ning bag-ong order, ang Filipino ug English itudlo isip buwag nga suheto sa sayong ang-ang sa elemetarya ug maoy gamitong medyum sa pagtudlo kon ang mga estudyante andam na. Kini nagpasabot nga kon sila nakakuha na og igong kabatid sa duha ka pinulongan, segun sa gideterminar sa DepED. Ang English ug Filipino magpabilin nga nag-unang pinulongan sa pagtudlo sa hayskol, diin ang inahang pinulongan isip kaabag ug dugang nga medyum.

Gipatin-aw ni Lapus nga ang MLE ipahamtang lamang sa lebel sa eskuylahan, dibisyon ug rehiyon human mapahiluna ang pipila ka kondisyon. Kini nag-apil sa pag-establisar og molihok nga ortograpiya ug sistema sa espeling, pagtibuok og technical working group nga magbantay sa programa; pag-ugmad, pagprodyus ug pag-apod-apod sa kulturanhong kalambigit apan barato nga mga materyal sa L1; pagbansay sa mga magtutudlo sa MLE; paggamit sa L1 alang sa pagsulay, ug hingpit nga partisipasyon ug suporta gikan sa mga LGU, ginikanan ug komunidad ubos sa konsepto sa school-based management. Ang bag-ong polisiya nagpalapad usab sa alternatibong sistema sa pagkat-on ug sa madaris schools.

Ang mga nanagpakabana sa edukasyon sa Pilipinas ug mga eksperto sa lingguwistiks dugay nang nagasinggit alang sa kausaban sa polisiya sa lengguwahe sa edukasyon. Natumbok nila ang dakong kalahian sa lengguwahe sa panimalay ug eskuylahan isip nag-unang hinungdan sa grabeng pag-us-os sa functional literacy level sa nasod, diin taas ang porsento sa nangundang ug diyotay ang nakat-onang kaalam sa mga magtutuong Pilipino.

Si Dr. Ricardo Ma. Nolasco sa UP Deparment of Linguistics mitala nga duha sa tulo ka mga Pilipino, nag-edad og 10-64, dili makasabot sa ilang gibasa, base sa surbey sa FLEMMS niadtong 2003. Base sa resulta sa 2008-2009 National Career Assessment Examination (NCAE), ang pagsabot sa gibasa ug abilidad sa pagpanulti sa mga tinun-an nga 4th year high school anaa lamang sa 49.1 ug 43.0 sa publikong tunghaan, ug 57.9 ug 52.1 alang sa pribadong tunghaan.

Si Kongresman Magtanggol T. Gunigundo I, sa ikaduhang distrito sa Valenzuela, midayeg kang Lapus nga sa kataposan nakita ra ang lingguwistikong mga panukiduki ug wala lang magsalig sa anecdotal evidence. Matod sa magbabalaod nga taga Valenzuela, ang bag-ong polisiya manalipod sa mga katungod sa kabataang Pilipino nga maedukar sa ilang kaugalingong pinulongan, ug sa samang higayon makatukod og lig-ong pundasyon alang sa pagkat-on sa English ug Filipino isip pinulongan sa langyab nga komunikasyon. Nag-aghat usab siya sa kauban niyang mga magbabalaod sa Kongreso nga maggahin og pundo gikan sa ilang countryside development fund alang sa pagbansay sa mga magtutudlo ug pag-ugmad og graded materials sa L1.

Si Mel Awid sa Translation Association of the Philippines nagpahayag sa kagustohan sa iyang organisasyon sa paghatag sa DepED sa gikinahanglang language and literacy expertise alang sa pagpangandam sa dagko ug gagmayng libro sa lokal nga pinulongan. Miingon usab siya nga ang responsabilidad sa pag-ugmad og materyal sa L1 angay nga unang magasandig sa pinulongan sa ilang komunidad.

Ang NAKEM International, asosasyon sa mga edukador nga Ilokano ug magsusulat, piaagi sa ilang presidente nga si Aurelio Agcaoili, mihangop sa bag-ong polisiya isip maoy magpahimutang sa bag-ong panahon sa lingguwistiko ug kulturanhong hustisya sa Pilipinas.

Ang propesor sa Ateneo de Davao ug Palanca awardee nga si Macario Tiu misupak nga ang bag-ong pinulongan sa polisiya sa edukasyon angay nga mahunong sa ikatulong ang-ang sa elementarya. Niya pa, angay nga kini ipadayon hangtod sa kolehiyo. "Ang tanang abanteng mga nasod sa kalibotan nagtudlo sa ilang mga tinun-an sa kaugalingon nilang pinulongan," dugang ni Tiu.

Si Dr. Paraluman Giron, CALABARZON DepED regional director, mikontra sa kahadlok sa mga ginikanan nga ang bag-ong direktiba makahatag lang og negatibong epekto sa makat-onan sa ilang mga anak. Iyang gisaysay ang nasinating kalamposan sa MIMAROPA sa paggamit sa MLE sa edukasyon sa matematika ubos sa "Double Exposure in Mathematics."

Ang pag-usab sa polisiya sa lengguwahe sa edukasyon sa Pilipinas nahisunod usab sa Malaysia nga mibalitok sa ilang English-only policy sa pagtudlo sa matematika ug siyensiya. Si Deputy Premier Muhyiddin Yassin miingon nga ang kagamhanan nakombensir nga ang siyensiya ug matematika kinahanglan nga itudlo sa lengguwahe nga sayon nga masabtan sa mga estudyante, nga mao ang Bahasa Malaysia sa mga nasyonal nga eskuylahan, Mandarin sa eskuylahang Insek ug Tamil sa eskuylahang Tamil.

Dinhi sa Pilipinas, dunay labing menos 170 ka lengguwahe, diin ang nag-unang 12 niini gilitok isip nag-unang pinulongan sa 95% sa mulupyo.—

(Ang 170+ Talaytayan MLE consortium, usa ka alyansa sa mga nanagpakabana sa edukasyon sama sa University of the Philippines, Philippine Normal University, Mariano Marcos State University, Ateneo de Davao University ug ubang teaching institutions, ug nag-apil sa non-governemnt organizations, sama sa Save the Children, NAKEM International, DILA Philppines ug ang Translators Association of the Philippines. Gipangulohan kini ni Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco sa UP Department of Linguistics nga mahimong makontak sa telepono numero 926-9887 o sa e-mail address rnolasco_upmind@yahoo.com).

Script with Editing Notes

2009-07-18T00:31:00.000-07:00

Ang Maya

Kaniadto, dunay nagsa’g nga maya sa usa ka garahe. Tagsa-tagsa nga minglupad ang mga ginikanang langgam aron manguha og pagkaon sa ilang mga piso.

Wa madugay, nahiuli ang amahang langgam.

"Unsay nahitabo dinhi?" ingon niya. "Kinsay nagdagmal kaninyo, mga anak? nga nangahadlok man mong tanan?"

"Sus, Tatay", ingon nila, "dunay miabot nga impakto karon-karon lang. Ang nawong niya isog ug makahahadlok. Siga ang iyang mga mata nga dagko, diri sa atong sa’g. Nangahadlok mi!"

"Mao ba?" maoy sulti sa amahan. "Hain man siya paingon?"

"Didto dapit." ingon nila.

"Hulat lang, kay sundan nako siya. Ayaw mo kabalaka, mga anak, malintian gyod siya nako." Ug milupad na siya aron adtoon ang impakto.

Sa pagliko, ang leyon diay ang naglakaw didto.

Way kahadlok ang langgam ug mitugdon siya sa likod sa leyon, ug nagsugod siyag kasuko. "Unsay katungod nimo nga moadto sa akong ba’y," ingon niya, "ug gihadlok pa nimo ang akong mga anak?"

Wa siya tagda sa leyon ug nagpadayon sa iyang paglakaw. Naglagot ang amahang langgam, ug misamot siya og yawyaw.

"Sultihan taka nga wa kay katungod nga moadto didto, ug kon mobalik ka gani, makita nimo! Di nako gusto buhaton," ingon niya, ug dunay pay dugang pagtaas sa usa ka tiil, "pero balian taka sa tikod pinaagi sa tiil ko… ug kadiyot lang!"

Unya, milupad na siya pauli sa iyang sa’g.

"O, human na, mga anak, gitudloan na nako siya og leksiyon. Di na gyod siya mobalik."

Pulongbay # 2

2009-06-19T08:50:00.001-07:00

Bairan sa Bokabularyo
Gula sa Bisaya, Hulyo 1, 2009
Tampo ni MAR MAÑUS, JR.
Dakbayan sa Lapulapu

PABABAG
1. Budlay
6. Iilis
11. Dali
12. Abog; hudaw
13. Matang sa sinultihan
14. Ibuhat (Tag.)
15. Mosukol og away
16. Suginlan
17. Titulo sa balaan
18. Tagay
19. Panumbok; pasiuna sa ngalan
20. Gamay kaayo
23. Tuaw sa panagamtam
25. Hinangol nga pag-inom
26. Itom sa kugita o nukos
29. Kahimoan; abilidad
31. Ato
32. Lugar sa Cavite
33. Aghat sa dili pagpaiwit
34. Taghoy
35. Hayag
36. Hagip-ot
37. Baho sa ihi

PAUBOS
1. Galamiton sa pari
2. Sunda
3. Daling masuko
4. Dili lokal
5. Rico ____ (PSK)
6. Iduaw
7. Mapugsanon
8. Hinayng uyog; hapuhap
9. Kinatibuk-an
10. Iwagtang
16. Lakipi
18. Ayaw o dili ihatag
21. Abog (Tag.)
22. Lapok
23. Alinga
24. Tumpi nga tupong kaayo
27. Misyon
28. Higalang lalaki
30. Dili kasarangan
31. Tinagalog sa ap-ap
33. Bugtong

Pipila pa ka Binisayop

2009-05-22T02:18:00.000-07:00

Magtuon tag Binisaya
Lindog ni E.S. Godin
Bisaya Hunyo 3, 2009

DAGHAN kanato nanaggamit sa pulong ‘pangalan’ sa pagpasabot og ‘name’. Apan sa mga nanagtuon ug nanagpraktis sa panuwat sa Binisaya, ‘ngalan’ ra para sa ‘name’. Tinagalog gyod nang ‘pangalan’.

Sa tinuod lang, mao niy dakong problema kay ang kabataan nato karon ‘pangalan’ ra ba gyoy ilang naamgohan, sa way pagkabana nga kini usa diay ka pulong Tinagalog. ‘Ngalan’ ang atoa, dili ‘pangalan’. "Unsay imong ngalan?" dili "Unsay imong pangalan" o "Unsay imong panga’n"? Ang ‘ngalan’ mahimo natong mub-on (shortcut) ngadto sa ‘nga’n’.

‘Usag usa’ pod ang husto kon nagpasabot og ‘each of us’ kun ‘everyone’ o susama niini (sulaton nga walay haypen). Tinagalog pod ang ‘isa’g-isa’ nga ginalitok gihapon sa kadaghanan natong mga Bisaya karon. Kon dili man gyod gani Tinagalog, maisip ni nga Tagalog oriented o Tagalog structure. Mao nga dili sab ideyal ang terminong ‘isa’ to mean ‘one’ bisan tuod naay daghang gagamit aning ‘isa’ sa atong katawhan.

Naa poy mogamit usahayg "Kon di ko masayop", nga diin ang pulong ‘di’ niining pagkahan-aya Tinagalog sab. Han-ay ni nga literal nga hubad sa "kung di ako nagkamali". Timan-an nato nga ang ‘di’ o ‘hindi’ sa Tinagalog usahay di puydeng hubarong ‘di’ o ‘dili’ ra pod sa Binisaya. May mga higayon nga ‘wa’ o ‘wala’ ang haom o tukmang hubad, sama sa "Kon wa ko masayop" ang tukma kon hubaron man gani ang "Kung di ako nagkamali".
Niay dugang pananglitan: Ang Tinagalog nga "hindi ko alam", "wala ko kahibalo" ang tukmang hubad sa Binisaya, sayop kon ingnon paghubad nga "dili ko kahibalo" kay kini nagpasabot na pod og "hindi ako marunong" sa Tinagalog. Ug matikdi nga daghan kaayo ang ingon ini nag matang ang Binisaya. Imbes nga duna tay atoang yunik nga pinulongan, anam-anam na nuon tang nagpaanod sa sulog sa Tinagalog.

Kana gong han-ay nga VERB + AKO/KAMI, Tinagalog kana nga han-ay.
Pananglitan, "Giuhaw ako". Matod pang Atty. Kilaton, sayop kuno ni. Nalimot lang kog unsa toy iyang esplikasyon nganong sayop. Pero para nako, Tinagalog ni nga han-ay, maong sayopan kong maminaw. Ang ideyal, "Giuhaw ko" o "Gipanguhaw mi". Niining han-aya, alkanse kaayo ang Tagalog kay dili ni nila mahubad, ug kon hubaron man, gamiton ra gihapon nila ang ‘ako’ o ‘kami’.

Niining maong talan-awon, takos nang maingon nga ang atong Binisaya nagpaingon na gayod sa pagka Tinagalog nga maoy hilom nga resulta sa Filipinisasyon pinaagi sa pagtudlo sa Filipino sa mga tulunghaan hinikalimtan ang ubang pinulongan sa nasod nga nanagtinga na.—

Korespondensiya

2009-05-11T01:29:00.000-07:00

Korespondensiya
(Nov. 6, 2004)

Hahay! Ambot, uy! Wa ko ka-gets nganong gam-on gyod nimong isyu nang gender-gender nga wa man mi anang hunahunaa. Wa sad ko kasabot nganong ma-gender issue na nuon ning problema nato sa grammar ug spelling or editing namo in general.

Kon dunay bayeng motampo nga maayog ideya, wa man namo isalikway. Nahitabo lang tingali nga diyotay ra gyoy mingsulat sa Bismag nga baye. Ang akong hagit, padad-i mig maayong sinulat kay among purungpurongan, apan pasayloang ayran sab namo ang bati para namo.

Hinuon, si Mar morag motokar pa nang iyang pagka purist kay Sugboanong hugot man lagi nga natawong nag-unlan pa sa makinilya sa iyang magsusulat nga amahan.

Apan ang ako, tingali grammar problem lang gyoy akong gibantayan. Di ko motuong may pinulongan nga walay grammar, kon panulat nay hisgotan. Kausa, nakakita kog headline sa usa ka Binisayang newspaper nga nagkanayon: "Lalaki, hapit gidunggab tungod sa selpon". Karon, dili na ba lang ni nato tarongon aron mahusto? Timan-i nga ang "gidunggab" nagpasabot og aksiyon nga nahitabo na, apan ang estorya "hapit" ra man diay!

Kon wala pa man gani opisyal nga estandard sa gramar kitang mga Bisaya, sorry for that, kay ang Bisaya mag duna nay kaugalingong estandard nga among giampingan.

Tan-awa ni:
Daghang masayop ug kanunay hisaypan ang pulong "nagkahinigugmaay" which is dakong sayop. "nagkahigugmaay" ang husto. "Hinigugma" for lover, so sayop gihapon kon moingon "managhinigugmaay"— prefix ‘manag’ refers to a partnership (managsilingan, managsoon, managhigala). Iyang gihigugma si Emyat, dili "Iyang gihinigugma"— kay kon ang ulahi nay gamiton, lain na ang buot ipasabot.

Kanunay usab hisaypan ang "mapahiubsanon" inay sa "mapaubsanon". MAPAUBSANON— means tawo nga tigpaubos, MAHIUBSANON— tawo nga daling mahiubos (gikan sa kahiubos). "Mapahiubsanon" is very wrong.

See? Kon maghangad lang ta niini, kay di ta motuog gramar, aw, ambot lang ninyo?

Bahin sa imong manya, dili ko supak anang imong lengguwahe, because every writer has its own voice— his/her language. Dili lengguwahe ang isyu for as long as dili sayop nga pagkasulti o pagkagamit.

Pero kanang gender-gender nimo, kahibawo ko ana, Day! Mao man gyod ka ba, manyahon jod kaayo ka. Hehehe!

Pulongbay # 1

2009-05-02T00:29:00.000-07:00

Bairan Sa Bokabularyo

Binalay ni
MARIANO V. TUYOR
Tambo, Mabini, Bohol

PABABAG
1. Nota sa musika
3. Dagnay ni Alejandro
5. Tagan-an
8. Panit sa ulo
10. Duga sa nuka
12. Dangan sa kahoy
14. Lansang (Tag.)
15. Kihol
16. Amahan
17. Lista
20. L______ an; katilingban (Tag.)
23. Inahan
24. Hakog; maru
25. Sugba
27. Abat
28. Natipon
30. Time out
31. Aluminum (simbolo)

PAUBOS
1. Epekto sa panagsagol sa lana ug tubig
2. Ekspresyon sa katingala
3. Ngalan kun agnay sa babaye
4. Lahutay; lungtad
5. Amahan ug inahan
6. Identification
7. Nakaluthang
9. A ____; liwat
11. Sangpit sa edarang lalaki
13. Karaang dulaan (Kon doblehon)
14. Kon doblehon nagpasabot og ‘pigsat’
17. Tax Identification Number
18. Dili labo o pughad
19. Tuaw sa kahikugang
20. Information Technology
21. Bulag
22. ____ h; karakter sa Bibliya
26. Sangpit sa apohang babaye
29. Sangpit sa minahal; pinangga

Usa ka Korespondensiya

2009-04-27T06:19:00.000-07:00

Bay Rey,

Hapit na gyod ka mapari. Pahibaw-a lang unya mi puhon sa petsa sa okasyon. Maayo kay okey ra nimo nga ipatik pod namo ang "Bayle". Kining katinuod sa imong mga materyal maoy birtud nga mohikap sa kasingkasing sa magbabasa. Walay dili matandog sa mga tinuod.

Ang nakaparat aning uban natong writer kay maggama-gama lang. Mao nga ang resulta, taphaw, kulang sa pagbati, ug way kadugtongan sa kultura. Matod pa ni Tem Adlawan, "Unsiyan kaha ning uban nga og mosuwat na, malain man?" Ang buot niyang ipasabot nga ang uban kuno kon mosulat mausab ang personalidad, mausab ang pinulongan, lakip kinaiya. Sa ato pa, dili ang natural. Tinuod kaayo ni. Daghang writer ron nanuwat sa Binisaya nga dili maoy Binisaya sa iyang katawhan.

Adbokeyt ko sa estandardisasyon sa Binisaya, ug ginasaway nako ang kaguba na sa Binisaya sa katawhan. Apan wala sab ko magdasig sa old fashioned ala Shakespear type of Binisaya diin morag pulos magbabalak o maggagaray ang karakter sa mga sugilanon. Ang ako mao nga tul-id-tul-iron lang nato ang nangasaag na nga Binisaya diin mostly gikapotan na sa Tinagalog ug Iningles. Laliman ka nga naa may moingon "Siya man nay tagabantay dinha." Di ba nga kanang pulong "tagabantay", bisan tuod Binisaya gihapon ang 'bantay" apan kining "taga" sumala sa pagkagamit usa man ka Tagalog affix?

Sa laing bahin, ang "taga" sa Binisaya nag-refer man og lokasyon kun "place of origin": taga Sugbo, taga Manila.

Pero naunsa man sad hinuon nga daghan man sang Bisaya nanaggamit sa "taga" as replacement of "kada" (every): "taga Domingo baya mi manimba", "taga adlaw ko maligo".

Maguol kong maghunahuna aning kusog nga pagkaguba sa Binisaya nato, Bay, maong motikdol kog panagsa.

Kini lang una.
Igsoon di lang sa dagang,

Edgar

Komento bahin sa SineBuano

2009-02-14T03:58:00.000-08:00

NIA lang koy komento gamay sa pag-coin nila sa pulong SineBuano. Sa akong tan-aw, ang tumong sa pagpahimugso ining pulonga mao man unta ang pagkuha sa lunsayng Binisaya nga epekto. Apan sa puntong ortograpikal, it is in English sensibility ra gyod gihapon. Kana tungod kay ang BUA (sa pulong BUANO o Sebuano) dili man Cebuano sensibility. Sa ortograpiyang Binisaya god, walay diptonggo nga UA, sa ato pa, dili SEBUANO kondili SEBUHANO.

Pero kay anaa na man kana, ug ilabi na kay usa ka proper noun, nan, wala na tay gahom sa pag-usab o pag-edit.

Ang problema mao ang panghunahuna nato o sa kinabag-ang katawhan. Kita karon isip usa ka komunidad nga Bisdak, naningkamot na unta pagmugna og mga konsepto nga hinukad gyod sa atong pagka kita isip mga Bisaya, apan ang nakadaot kay dili ta makalikay sa impluwensiya sa langyaw (English influence) nga maoy anaa ug migamot na sa atong panghunahuna-- ang mga pagtulun-an nga maoy atong nakat-onan sa eskuylahan. Dili ta makalikay tungod kay mao may atong nahibaw-an ang mga pamaagi sa langyaw nga maoy gitudlo kanato sa eskuylahan samtang wala ta tudloi sa mga pamaaging hinukad sa atong kaugalingong palibot-- sa mga pamaaging matawag natong atoa gayod.

Maong importante gyod untang katun-an ang Binisaya sa mga eskuylahan aron makabalik ta sa atong gigikanan.-- ESG

Mga pulong "Misteso Way Klaro"

2008-12-25T23:57:00.000-08:00

Ni E. S. Godin
Bisaya Disyembre 31, 2008

GUMIKAN sa paghingusog ning Bisaya sa programa niini sa estandardisasyon ilabi na sa espeling, may dili kalikayang pagpangusab sa panitik sa mga pulong pinasikad sa pagtino sa kalehitimo niini pinaagi sa pagsusi sa posibleng gigikanan o etimolohiya sa matag pulong.

Tungod sa lainlaing impluwensiya sa langyawng mga pulong diha sa atong Binisaya (labi na sa Kinatsila ug Iningles), nanungha ang lainlain usab nga baryasyon nga resulta sa walay sumbanang paagi sa pagpanghulam nga misangpot gani nga wala nay klaro ang uban o kaha nahasimang na gayog layo sa iyang gigikanang pulong— mga pulong nga misteso na ug duhay nawong. Ug kiniy gipaningkamotan namo pagsubay pinaagi sa pagsusi sa etimolohiya niini diin gitino ug giusab ang angay usbon binase usab sa mga prinsipyo nga gitamdan sa atong Lagda sa Panitik.

Klarohon ko nga kini nga prinsipyo tin-aw kaayong gihatagag probisyon sa Lagda sa Espeling, ug busa, kadtong mga pulong (o panitik sa mga pulong) nga mingsukwahi ning maong lagda angay nang usbon ug ipaahom sa tamdanan.

Pananglit, nganong naay pulong GRADWESYON ug naa poy GRADWASYON usahay? Ang tubag niini mao nga managsama natong gidawat isip hinulaman ang pulong gikan sa Kinatsila ug Iningles. Ug ang basehan mao ni: Kon Kinatsila ang gihulaman, nan, espeling sa Kinatsila ang modelo— GRADWASYON (gikan sa GRADUACION). Ug kon Iningles ang gustong hulaman, nan, ang Iningles pod nga espeling ang modelo— nga ginalitok (pronounced as) GRADWESYON (gikan sa GRADUATION).

Laing sampol: ABENTURA— gikan sa Spanish word nga aventura— mahimo sab ang English word nga "adventure" (Binisay-ong ADBENTYUR). Apan kon nakabantay mo, naay daghang nagagamit og ADBENTURA. Kini dili maayong i-tolerate kay kini usa ka mistesog ortograpiya— duhay nawong o duhay amo: Ang TURA god iya man sa ortograpiyang Espanyol, busa klaro nga Espanyol ang gigikanan. Nan, ABENTURA, dili ADBENTURA kay ang AD iya man pod sa ortograpiyang Ingles (ADVENTURE). Sa ato pa, mistesong hilaw— wa magkadimao.

Laing sampol ang pulong RESPONSABILIDAD (gikan sa Kinatsila). Ang LIDAD klaro nga iya sa ortograpiyang Espanyol. Apan kasagaran, ang ginagamit mao ang RESPONSIBILIDAD, nga mistesong hilaw gihapon, tungod kay ang Kinatsila gyod mao man ang RESPONSAbilidad. Mao bitaw nga duna tay pulong RESPONSABLE, dili RESPONSIBLE kay kining naulahi iya na sa ortograpiyang Ingles.

Ug kini nanghitabo tungod kay daghan sa mga pulong nato hinulaman sa Kinatsila, apan sa pagkakaron, ang Iningles maoy naa sa atong mga ulo— sa atong sensibilidad.

Ang husay, sagopon nato ang duha, nungka ang mestiso. RESPONSABILIDAD (kon Kinatsila ang basehan), RESPONSIBILITI (kon Iningles ang gustong sun-on).

ABENTURA kon Kinatsila, ADBENTYUR kon Iningles ang gustong sun-on. Apan nungka ang ADBENTURA nga duhay nawong.

Busa, ang mga pulong BOYPREN, UYAB, NOBYO, TRATO, pareho natong gisagop. Ang "night club" Binisay-ong NAYT KLAB, "flash light"—PLASLAYT o ESPAT.

Apan tungod niini, importante sab nga nasayod ta sa espeling sa gihulamang pulong kun base word, aron dili na magkalamukat ug modagsang ang mga pulong misteso nga mi-evolve o gigamit sa katawhan sa walay igong pagtuon.

Tungod usab niini, nasayod na ta unsay husto: POLISIYA ba o PALISIYA alang sa "policy".—

Dugang Hisgot: Ang Bisaya ug Binisaya

2008-12-10T01:00:00.000-08:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya Disyembre 17, 2008

SA diskusyong birtuwal namo sa e-group sa Lunsayng Bisaya (bisaya@yahoogroups.com), dihay nangutana kon unsa gayod ang Bisaya ug Binisaya. Sa baylo-baylo sa mga hunahuna, misihag sa akong hunahuna nga ang terminong Bisaya nagsukad gyod sa ngalan sa tribu kun kaliwat nga gitawag og Bisaya o Bisayah. Hinuon, posible pod nga ang pinulongang Binisaya maoy gigikanan, mao nga ang kaislahang naokupar sa katawhang naglitok niini nga lengguwahe ginganlag Visayas kun Kabisay-an.

Lainlain nuon mig panabot. Pero para nako, ang katawhan kun tribu maoy gitawag og Bisaya. Ang mga tawo nga lumad sa Visayas kun Kabisay-an maoy mga Bisaya.

Ang mga Bisaya sa Mindanao, kasagaran kun di man gani tanan nanaggikan sa Kabisay-an, nanglalin ngadto sa Mindanao pagpangita og lunhawng kabuhian. Gitawag kinig sakada. Gani, kadtong dinaghan nga pagpanglangyaw sa mga Bisaya sa Mindanao pinaluyohan man sa gobyerno, awtomatik nga makaangkon og tagsa ka 20 (20 ektaryas), sa tuyo nga matikad ang hambon ug lapad nga kayutaan niini.

Karon, ang terminong Binisaya, sa gramatikanhong pagsusi, usa ka adjective form, nga nagpasabot og "iya sa mga Bisaya". Anhi dinhi maapil ang lengguwahe— ang pinulongan nga iya sa mga Bisaya. Masubay nga ang termino sa sinugdan usa ka adjective nga nahimo nang noun isip ngalan sa pinulongan.

Apan kining ngalana, usa sab ka heneral nga termino kay ang mga Bisaya nabahin man pod sa lainlaing kaliwatan: Waray, Hilonggo, Bol-anon, Butuanon, Sikihodnon, Masbatenhon, ubp. Ang mga lumad sa Mindanao sama sa Higaonon, Bagobo, ubp. dili gyod mga Bisaya. Usa sila ka lahi nga tribu, gani ang ilang pinulongan dili man pod diyalekto sa Binisaya. Ang ilang pinulongan usa gyod ka yunik nga lengguwahe— dili kay diyalekto lang sa Binisaya, usa ka katarongan mao nga dili kini magkasinabtanay sa Binisaya o wala magsawo og managsamang semantika kun batadilan-ong han-ay.

Ang pag-ila god sa diyalekto ug lengguwahe, sumala sa mga lingguwista, mao man kon managsama ba kini o nagsawo ba kini og gramatikanhong estruktura, bisan tuod may kalainan sa mga pulong ug terminolohiya.

Ang Binol-anon maoy klaro kaayong eksampol isip diyalekto sa Binisaya. Ang Sinugboanon usa sab ka diyalekto sa Binisaya ug uban pang gugagmayng diyalekto kun baryasyon diha sa kalungsoran.

Ang Hinilonggo ug Winaray, bisan may kalahian na, apan maila nga diyotay ra kaayog diperensiya, mas dakog porsento ang kapanagsamahan. Pananglit, ang KINI, INI ra sa ila, ang ATO, ATON ra sa ila, ang ANG, AN ra sa ila. Tataw nga duol pa gayod kaayo kining mga pinulongana, busa, maisip pa kini nga diyalekto sa Binisaya. Tin-awon nako, nga ang Binisaya o Bisaya wala gayod magpasabot og Sugbo kun Cebu lang, gani layo ra kaayo sumala sa mga katarongan nga gipasupot na sa unahan. Base niini, dili usab nato mapangangkon nga ang Cebuano o Sebwano mahubad nga Binisaya, sumala sa panabot sa uban. Ang Sebwano, hinuon, usa ka matang sa Binisaya kun diyalekto sa Binisaya.

Dalaygon ang mga Hilonggo kay nakahatag man silag pihong ngalan (proper noun) sa ilang pinulongan nga mao ang Hiligaynon. Kita nga klase sa mga Bisaya, pabilin tang mingkupot sa general term sa pagpasabot sa atong pinulongan, ang Binisaya. General term ni nga wa magpasabot nga Sinugbo ra, kay gani ang Hiligaynon usa man pod ka matang sa Binisaya.

Unsa ba gayod ang Bisaya ug Binisaya?

Aron di na ta maglibog ug masayop, gisugyot ko nga tawo o tribu ang Bisaya, ug ngalan sa pinulongan ang buot ipasabot sa Binisaya (puyra sa adyektib pa nga porma niini), segun sa gikahatag nang depinisyon sa nangaging mga gula ning lindog.—

(Palihog sundi kini nga kutay: http://standardbisaya.blogspot.com/2008/09/ang-bisaya-ug-ang-binisaya_26.html)

Tandia ang Edited ug ang Unedited

2008-11-25T08:13:00.000-08:00

Ni E.S. GODIN

Atong saw-an kining usa sa mga gula sa lindog nga "Teenage Confession" sa magasing Bisaya nga migula niadtong Disyembre 10, 2008. Napilian nako ni nga himoong usa sa mga espesimen sa atong pagtuon sa pinulongang Binisaya gumikan sa pipila ka katarongan.

Una, napanid-an nako nga ang lengguwahe sa tagsulat hilabihan kaimpluwensiyado sa Tinagalog o ang giilang nasodnon, ang Filipino. Kini ang usa sa akong nabantayan nga kon dili ta magkabana, posibleng mabihag ang atong Binisaya ngadto sa pagka Tinagalog, nga sa ato pa, ang Binisaya ug ang tinagalog magminyoay ug mahimong usa. Kay gani niini pa lang, nahadlok ko nga kini Binisaya pa tuod ang mga pulong apan sa Tinagalog na nga kahan-ayan.

Ang laing katarongan sa akong gipang-edit mao ang labihan ra sab kapuristang tono sa tagsulat diha sa pipila ka paggamit sa mga pulong. Hinuon, posible nga akoa ra sab ning personal nga panan-aw. Mao man goy akong tuyo nga sa sinulat nga youth oriented sama niining TC, kinahanglan nga bation sa mga magbabasa nga duol kaayo sila niini. Ug usa ka paagi mao ang paglikay sa paggamit sa karaang mga pulong nga estranyo o kaha korni nang pamation para sa mga batan-on. Base god sa akong gamayng kasinatian, ang paagi pa lang sa paggamit sa lengguwahe (estilo) sa usa ka mait-ong magsusulat, usa na ka arte.

Ang mga nanulat god karong panahona sa Binisaya, mosugot tag sa dili, nabahin ra sa tulo: (1) Ang mga magsusulat nga hilabihan kamagarayon, kabinulakan (flowery) ang hinan-ayan nga abi nimog nakalamoy og diksiyonaryo; (2) Ang mga nagsugod-sugod nga klaro pod kaayong nagpangapkap (sa Tinagalog pa, nangangapa) sa ilang bokabularyo mao nga wala pay maaninaw nga tin-awng tingog; ug (3) ang pipila nga nag-isip sa ilang lengguwahe nga laing elemento sa ilang arte. Buyno, ania ang espesimen:

Original/Unedited

"Internet"

ANDAM na ba mo, mga kahindog ko? Maayo na ba kamong pagkapuwesto sa lingkoranan ug nagbasa na sa lain na sab nga sugilanon nga gidalit karon ning atong lindog dinhi sa pinangga natong Bisaya?

Na, di na ta magdugay aron kahatagan og katagbawan ang inyong kaugalingon.

Dear Ms. Vera,
Third year college ako karon. Wa pa gyod makasuway og trato. Daghan ang nag-ingon nga guwapa ko. Mituo sab ko, uy, daghan man sab ang nangulitawo nako. Apan wa silay suwerte kay wa mopitik ang akong kasingkasing ngadto nila.

Tawga lang kog Cely. Kanunay mag-research sa akong klase sa usa ka Internet Café sa Talisay City nga mao sab ang dapit nga akong gipuy-an. Dinhi ko gikaila si Jay, sama sab nako nga estudyante. Sa unang higayon mibati kog paghigugma. Apan may trato na diay siya.

Wa ko magdahom nga nahimo ko siyang problema kay nangulitawo man siya nako. Kanunay kong awayon sa iyang girlfriend, nga palay-an ko si Jay. Maghilak god ko ug si Lemuel nga nagpadayon sa pagpangulitawo nako bisan gipakyas ko na siya, maoy sumbongan ko sa akong mga kasakit.

Aron hisabtan ninyo ang tanan, ingon niini ang nahitabo.

KANUNAY ko ikaabot si Jay sa Internet Café. Mahiligon ako sa internet. Kon may assignment ako sa eskuylahan, sa internet dayon ko mag-research. Mitan-aw siya nako. Gipahiyoman ko niya. Mibawos sab kog pahiyom.

Sa akong tan-aw, sama kamig edad, mga 19 anyos. Guwapo si Jay. Husto sa katas-on. Iya kong giduol ug nakig-ilaila siya nako.

Pagkahuman kog internet, migawas dayon ko.

"Huwat una, Cely."

Mihunong ko ug milingi. Misunod diay si Jay nako.

"Alas tres pa man, puyde bang dapiton tikag snack. Diha lang god sa atbang."

Mahigalaon ang tingog ni Jay. Mapahiyomon. Gitan-aw ko ang iyang gitudlo. Usa ka Jollibee. Nahunahuna nako nga way daotan kon dawaton ko ang iyang imbitasyon.

"Okay."

Samtang nag-snack kami sa maong kan-anan, every now and then, motutok si Jay nako. Makaduko ko sa iyang tinan-awan nako. Wa ko makasabot sa akong gibati niadtong tungora. First time ako nga nakabaton sa maong feeling.

Ug ambot ba, morag gaan man kaayo ang akong buot dihang nangayo siya sa number sa akong selpon. Gitagaan dayon nako siya. Apan mibati kog kauwaw nga mangayo sa iyang number. Maong wa ko mangahas sa pagpangayo niya.

Medyo nahasol ko nianang pagka gabii. Wa dayon ko makatulog. Mobangon ko sa akong kama, unya mohigda na sab. Mitingog ang akong selpon. Wa ma-registered sa akong phonebook ang number sa nagpadalag message. Akong gibasa.

"Gd eve. Tulog ka na? – Jay"

Wa ko makapugong sa akong kaugalingon. Dihadiha mibati kog kalipoay nga si Jay diay ang nagteks nako. Gireplayan ko siya.

"Gd eve, too. Wa pa ko tulog."

Mireplay sab dayon si Jay. Ug nagteksanay kami niadtong gabhiona. Ug mao kadto ang sinugdanan sa tanan. Nagkasuod kami pag-ayo si Jay. Kanunay kaming adunay komunikasyon pinaagi sa selpon. Magkita sab kami kanunay sa suki namong Internet Café.

Hangtod nga nangulitawo siya nako.

"Give me enough time, Jay. Di dali ang pagtugkad sa gibati. Di pa ko kaseguro kon love ka ba sab nako." Seryoso ko kay alang nako, ang maong sitwasyon di kaduwaduwaan. Daghan na kog nadunggan nga sakit ang kapakyasan sa unang gugma.

"Okay lang, Cely. Maayo man sab nga di ka magdali-dali sa paghukom."

Nanglabay ang mga adlaw, kanunay ang among communication ni Jay sa selpon. Ug kon magkakita kami sa internet, sa di pa kami mamauli, mag-snack kami sa Jollibee.

Usa ka hapon sa akong paggawas sa gate sa unibersidad nga akong gitunghaan, usa ka babaye ang misugat nako. Nagkusmod siya. Guwapa ang maong babaye. Nag-uniporme sa eskuylahan. Parehas nako og edad sa akong banabana.

"Ikaw ba si Cely?"

Isog ang tingog sa babaye.

"O-Oo." Mubo kong tubag.

"Ako si Miraflor. Girlfriend ni Jay. Dunay nakasumbong nako nga kanunay mong magkita si Jay sa internet ug mangaon sa Jollibee. Palay-i si Jay aron di ta magubot!"

Wa na ko makahimo sa pagtubag kay nagdaling mibiya nako si Miraflor. Dugay-dugay gyod kong nakalihok. May nabatyagan kong kasakit sa akong dughan. May trato diay si Jay. May pipila gyod ka lusok sa luha ang nanglugmaw sa akong mga mata, kay niadtong tungora natugkad ko na sa akong kaugalingon nga gihigugma ko si Jay.

Pagka gabii, miteks nako si Jay. Wa ko siya replayi. Naghilak ko sa akong lawak. Ug dihang nagkita kami sa Internet Café, wa ko siya pakitaig maayong pagtagad.

"W-What’s wrong, Cely?"

Nakita ko ang kabalaka sa nawong ni Jay. Gisultihan ko siya bahin kang Miraflor.
"Nganong gililong mo siya nako, Jay?" Milingiw ko. Di ko gusto nga makita ni Jay ang pagpamula sa akong mga mata.

"Tinuod nga may relasyon kami si Miraflor, Cely. Ug di na sab kinahanglang isulti ko pa siya nimo. Break na kami sa wa pa ko mangulitawo nimo. She’s nagger. Demanding. Di makamaong modawat og katarongan. Kanunay kaming mag-away. Di siya ang babaye nga angay kong mahalon."

Wa ko motuo sa gisulti ni Jay. Gibiyaan ko siya. Ug nianang pagka gabii, namisita si Lemuel nako. Usa ka lalaki nga nag-antos sa iyang gugma nako.

"Nganong ingon ani, Lemuel? Nahigugma na ko, apan kasakit ang akong naangkon." Gisulti ko kang Lemuel ang tanan.

"Kon tagaan mo lang unta akog higayon nga higugmaon, Cely, di ka masakitan. You know how much I love you."

"Ayaw dugangi ang akong kaguol, Lemuel. Please. Inigsoon lang gyod ang akong pagtan-aw nimo. I’m very sorry gyod."

Gianugnan ako sa gugma ni Lemuel nako. Seryoso kaayo siya nako. Apan di ko sab mapugos ang akong kaugalingon sa pagmahal niya. Si Jay ang akong gihigugma.

Usa ka hapon, nakita ko si Miraflor nga malipayon kaayo uban sa usa ka lalaki. Nag-agbay kaniya ang lalaki. Sa ilang mga lihok ug reaksiyon, akong nasuta nga managhigugmaay sila. Nahunahuna ko si Jay. Husto siya. Di angay mahalon ang babaye nga sama kang Miraflor. Mituo na ko kang Jay nga gimahal niya ako. Niadtong tungora, nahanaw ang tanang kasakit nga akong gibati.

Ug nakahukom ako nga sugton na si Jay.

Wa ko magbasol sa akong pagsugot kang Jay, Ms. Vera. Manggihunahunaon kaayo siya nako. Nabatyagan ko ang iyang gugma, di lang sa lihok ug sinultihan, hangtod na sab sa buhat. Dako siyag respeto sa akong pagka babaye. Di gani siya mokupot sa akong kamot kon manuroy kami.

Daan ko na siyang giingnan nga mohuman una kami sa among kurso una pa maghunahuna og buhat nga di angay buhaton sa among relationship. Masibuton kaayo siya. Ug karon, malipayon kami sa maong relasyon. Salamat kaayo sa pag-publish mo ning akong kaagi.

INGON gyod ani ang gugma, mga kahindog ko. May thrill gyod. Hangtod sa sunod issue. Bye-bye! —

Final/Edited

"Internet"

ANDAM na ba mo, mga kahindog? Maayo na ba mong pagkapuwesto? Na, di na ta magdugay aron kahatagan og katagbawan ang inyong kaugalingon.

Dear Ms. Vera,
Third year college ko karon. Wa pa gyod makasuway og trato. Daghan ang nag-ingon nga guwapa ko. Mituo sab ko, uy, kay daghan man sab ang nangulitawo nako. Pero wa silay suwerte kay wa mopitik ang akong kasingkasing ngadto nila.

Tawga lang kog Cely. Kanunay kong mag-research sa usa ka Internet Café sa Talisay City nga mao sab ang dapit nga akong gipuy-an. Dinhi ko gikaila si Jay, sama sab nako nga estudyante. Sa unang higayon mibati kog paghigugma. Apan may trato na diay siya.

Wa ko magdahom nga nahimo ko siyang problema kay nangulitawo man siya nako. Kanunay kong awayon sa iyang girlfriend, nga palay-an nako si Jay. Maghilak god ko ug si Lemuel nga nagpadayon sa pagpangulitawo nako bisan gipakyas ko na siya, maoy sumbongan ko sa akong mga kasakit.

Aron hisabtan ninyo ang tanan, ingon niini ang nahitabo.

KANUNAY nakong ikaabot si Jay sa Internet Café. Mahiligon ko sa internet. Kon may assignment ko sa eskuylahan, sa internet dayon ko mag-research. Mitan-aw siya nako. Gipahiyoman ko niya. Mibawos sab kog pahiyom.

Sa akong tan-aw, kami-kami rang edara, mga 19 anyos. Guwapo siya. Husto sa gitas-on. Iya kong giduol ug nakig-ila-ila siya nako.

Pagkahuman nakog internet, migawas dayon ko.

"Huwat una, Cely."

Mihunong ko ug milingi. Misunod diay si Jay nako.

"Alas tres pa man, puyde bang dapiton tikag pang-snack. Diha lang god sa atbang."

Mahigalaon ang tingog ni Jay. Mapahiyomon. Gitan-aw nako ang iyang gitudlo. Usa ka Jollibee. Nahunahuna nako nga way daotan kon dawaton ang iyang imbitasyon.

"Okey."

Samtang nag-snack mi sa maong kan-anan, every now and then, motutok si Jay nako. Makaduko ko sa iyang tinan-awan. Wa ko makasabot sa akong gibati niadtong tungora. First time ko nga mibati og ingong feeling.

Ug ambot ba, morag gaan man kaayo ang akong buot dihang nangayo siya sa number sa akong selpon. Gitagaan dayon nako siya. Apan mibati kog kauwaw nga mangayo sa iyang number. Maong wa ko mangahas sa pagpangayo niya.

Medyo nahasol ko nianang pagkagabii. Wa dayon ko makatulog. Mobangon ko sa akong higdaanan, unya mohigda na sab. Mitingog ang akong selpon. Wa ma-register sa akong phonebook ang number sa nagpadalag message. Akong gibasa.

"Gd eve. Tulog ka na? – Jay"

Wa ko makapugong sa akong kaugalingon. Dihadiha mibati kog kalipay nga si Jay diay ang nagteks nako. Gireplayan nako dayon.

"Gd eve, too. Wa pa ko tulog."

Mireplay sab dayon si Jay. Ug nagteksanay mi niadtong gabhiona. Mao to ang sinugdanan sa tanan. Nagkasuod mi pag-ayo si Jay. Kanunay ming dunay komunikasyon pinaagi sa selpon. Magkita sab mi pirme sa suki namong Internet Café.

Hangtod nga nangulitawo siya nako.

"Give me enough time, Jay. Di dali ang pagtugkad sa gibati. Di pa ko kaseguro kon love ka ba sab nako." Seryoso ko kay para nako, ang maong sitwasyon di kaduwa-duwaan. Daghan na kog nadunggan nga sakit ang kapakyasan sa unang gugma.

"Okey lang, Cel. Maayo man sab nga di ka magdali-dali sa paghukom."

Nanglabay ang mga adlaw, way bugto ang among communication ni Jay sa selpon. Ug kon magkakita mi sa internet, sa di pa mi mamauli, mag-snack mi sa Jollibee.

Usa ka hapon sa akong paggawas sa gate sa unibersidad nga akong gitunghaan, usa ka babaye ang misugat nako. Nagkusmod. Guwapa ra ba unta. Nag-uniporme sa eskuylahan. Parehas nako og edad, sa akong banabana.

"Ikaw ba si Cely?"

Isog ang tingog sa babaye.

"O-Oo." Mubo nakong tubag.

"Ako si Miraflor. Girlfriend ni Jay. Dunay nakasumbong nako nga kanunay mong magkita si Jay sa internet ug mangaon sa Jollibee. Palay-i si Jay aron di ta magubot!"

Wa na ko makahimo sa pagtubag kay nagdaling mibiya nako si Miraflor. Dugay-dugay gyod kong nakalihok. Mihuot ang akong dughan. May trato diay si Jay. May pipila gyod ka lusok sa luha nga nanglugmaw sa akong mga mata, kay niadtong tungora natugkad ko na sa akong kaugalingon nga gihigugma nako si Jay.

Pagkagabii, miteks nako si Jay. Wa nako replayi. Naghilak ko sa akong kuwarto. Ug dihang nagkita mi sa Internet Café, wa nako siya pakitaig maayong pagtagad.

"W-What’s wrong, Cel?"

Nakita nako ang kabalaka sa nawong ni Jay. Gisultihan nako bahin kang Miraflor.

"Nganong gililong mo siya nako, Jay?" Milingiw ko. Di ko gusto nga makita ni Jay ang pagpamula sa akong mga mata.

"Tinuod nga may relasyon mi si Miraflor kaniadto, Cel. Ug di na kinahanglang isulti ko pa siya nimo. Break na mi sa wa pa ko manguyab nimo. She’s nagger. Demanding. Di makamaong modawat og katarongan. Kanunay ming mag-away. Di siya ang klase sa babaye nga akong gipangita."

Wa ko motuo sa gisulti ni Jay. Gibiyaan nako siya. Ug nianang pagkagabii, namisita si Lemuel nako, usa ka lalaki nga nag-antos sa iyang gugma nako.

"Nganong ingon ani, Lemuel? Nahigugma na ko, pero kasakit ang akong naangkon." Gisulti nako kang Lemuel ang tanan.

"Kon tagaan lang unta ko nimog higayon, Cel, di ka masakitan. You know how much I love you."

"Ayaw dugangi akong kaguol, Lemuel. Please. Inigsoon lang gyod ang akong pagtan-aw nimo. I’m very sorry gyod."

Gianugnan ko sa gugma ni Lemuel nako. Seryoso kaayo siya nako. Pero di sab nako mapugos akong kaugalingon sa pagmahal niya. Si Jay ang akong gihigugma.

Usa ka hapon, nakita nako si Miraflor nga malipayon kaayo uban sa usa ka lalaki. Nag-agbay niya ang lalaki. Sa ilang mga lihok ug reaksiyon, akong nasuta nga uyab gyod sila. Nahunahuna nako si Jay. Husto siya. Di angay mahalon ang babaye nga sama kang Miraflor. Mituo na ko kang Jay nga gimahal ko niya. Niadtong tungora, nawagtang ang tanang kasakit nga akong gibati.

Ug nakahukom ko nga sugton na si Jay.

Wa ko magmahay sa akong pagsugot kang Jay, Ms. Vera. Manggihunahunaon kaayo siya nako. Na-feel nako ang iyang gugma, di lang sa lihok ug sinultihan, hangtod na sab sa buhat. Dako siyag respeto sa akong pagka babaye.

Daan na nako siyang giingnan nga mohuman una mi sa among kurso una pa maghunahuna og angay buhaton sa among relationship. Masinaboton kaayo siya. Malipayon mi sa among relasyon. Salamat kaayo sa pag-publish ning akong kaagi.

INGON gyod ani ang gugma, mga kahindog. May thrill gyod. Hangtod sa sunod issue. Bye-bye!

Mga Ihap Nga Binisaya niadtong 1668

2008-11-15T05:10:00.000-08:00

Paambit ni tig.bantay
tig.bantay@yahoo. com
Biyernes, Oktuber 3, 2008, 10:38 SH

Matod pa, tinagpulo ang ihap sa Bisaya: usa, duha, tulo, upat, lima, unom, pito, walo, siyam, pulo; napulo, karuhaan, katloan… gatos; usa gatos, karuhaan gatos, katloan gatos…
yukot (gitawag nato karog "libo"); dumalan (ang Binisayangtawag sa Iningles nga ‘millions’), ang pipila (ka Bisaya) nagtuo nga napulo ka yukot ang dumalan, ang uban usab (nga Bisaya) nagtuo nga usa ka gatos ka yukot ang dumalan, "dumalan sa dumalanan" kon buot nilang ipasabot nga "million millions"; ug kon dili na gyod nila maihap tungod sa kadaghan, magpabula sila sa ilang baba sa imong atubangan dayog ingon "bura-buraan" nga nagpasabot "labaw kadaghan nga sama sa bula sa baba, dili na gyod maihap.

dugang:

24 = upat ug karuhaan
36 = unom ug katloan

(Makita kini sa sinulat ni Alcina niadtong 1668)--

Ang Gamhanang "TA"

2008-11-01T05:51:00.000-07:00

Ni E.S. Godin
Bisaya, Nobiyembre 5, 2008

Ang pulong "ta" way kalainan sa kugita nga daling makaadap sa iyang palibot depende sa iyang nahimutangan. Usa kini ka gamhanang pulong nga nagdala og lainlaing panagway. Ania:

1.) TA— isip panghulip (pronoun), baryasyon sa "kita".

Mga Pananglitan:

Maayo pag mangadto ta sa Ayala.
Mag-unsa man ta didto?
Manan-aw tag (ta og) sine.
Dili ta manglakaw kon di ta makakaon.

2.) TA— isip panghulip (pronoun), espesyal nga porma sa "ako" o "ko". Kon namatikdan ninyo, ang "ta ka" maoy laing porma sa "ko ikaw". Nga sa ato pa, ang "ta" nagrepresentar sa "ko" sanglit dayag man nga ang "ikaw" mahimo sang "ka" usahay.

Mga Pananglitan:

Hagkan ta nuon ka ron.
Sige, kay ikeha ta man kag marital rape.
Ah, ayo kag din-a ta ka hagkan.
Sipaon nuon ta ka.

Angay sab matikdan nga ang "ta ka", pagasulaton o pagalitokon sad usahay sa iyang contracted form nga "tika"— nga nagpasabot gihapog "ko ikaw". Apan timan-i nga ang "tika" pagasulaton na lang nga usa ra ka pulong (one word)— dili buwagon. Kini tungod sa katarongan nga usa na man kini ka kinontrak— sa ato pa, gitapi, gihiusa, gidugtong. Gawas pa, ang "ti" dili lehitimong pulong— walay identity— maong dili mahimong ibuwag pagsulat.

Mga Pananglitan:

Ah, ayo kag din-a tika hagkan.
Sipaon nuon tika.

3.) TA— dinaklit (shortcut) nga porma sa "tana". Medyo kataw-anan ni pero tinuod nga hiyas sa atong Binisayang Sinugboanon. Kon kanus-a nagsugod kining uso sa paglaktod (shortcut) sa mga pulong, butang nga wa pa nato matino. Pero tan-awa, nakabantay ba mo nga ang "tana", minubo ra sad sa "tara na"? Ug kining "tara na", di ba masabot man nga short form ra sad sa "adto na ta na" o sa mas taas nga porma nga "moadto na kita, sige (o dali) na"?

Mga Pananglitan:

Tana.
Ta.

Pagpangita sa Sayop 1

2008-10-21T04:09:00.000-07:00

Ni E.S. Godin

Kon wa kay lingaw, nan, aniay kalingawang pangpaabtik sa sensibilidad nga Bisaya. Sayon ra. Pangitaa lang ang kalainan o giedit nga porsiyon ug sutaa kon nganong giedit? Sa matag zodiac sign, may usa ka pulong nga giusab.

Unedited
LEO (Hulyo 23 – Agosto 23) – Makatagbo kag daghang kaila sa tambongan mong seminar. Motamod ang makapaminaw sa imong mga suhestiyon. Ipadayon mo ang imong gilarawng pagtukod og negosyo. Pun-an mo ang imong kakugi. Makipagtagay sa saro sa kalipay. Biyernes ang suwerte mong adlaw ug 7, 3, 8 ang palaran mong numero.

VIRGO (Agosto 24 – Septiyembre 23) – Niining semanaha daghan ang mosaksi sa imong imbensiyon. Di mo lung-an ang pagtuki sa siyentipikanhong kamatuoran. Dako kag matampo alang sa kalamboan. Makipaghimamat ang kanhi mong higala. Masumpayan ang naputol nga relasyon. Suwerte mong adlaw ang Miyerkoles ug palaran mong numero ang 4, 6, ug 2.

LIBRA (Septiyembre 24 – Oktubre 23) – Molugak ka sa hiwi mong baroganan. Ipadayon mo ang pagbag-o sa imong batasan. Makipag-uliay kag maayong kabubut-on sa imong igsoon. Itingob mo na ang panahon sa pamilya. Hulipan ang pagkulang sa imong minahal nga nahiubos kanimo. Lunes ang suwerte mong adlaw ug 3, 5, 1 ang palaran mong numero.

Edited
LEO (Hulyo 23 – Agosto 23) – Makatagbo kag daghang kaila sa tambongan mong seminar. Motamod ang makapaminaw sa imong mga suhestiyon. Ipadayon mo ang imong gilarawng pagtukod og negosyo. Pun-an mo ang imong kakugi. Makigtagay sa saro sa kalipay. Biyernes ang suwerte mong adlaw ug 7, 3, 8 ang palaran mong numero.

VIRGO (Agosto 24 – Septiyembre 23) – Niining semanaha daghan ang mosaksi sa imong imbensiyon. Di mo lung-an ang pagtuki sa siyentipikanhong kamatuoran. Dako kag matampo alang sa kalamboan. Makighimamat ang kanhi mong higala. Masumpayan ang naputol nga relasyon. Suwerte mong adlaw ang Miyerkoles ug palaran mong numero ang 4, 6, ug 2.

LIBRA (Septiyembre 24 – Oktubre 23) – Molugak ka sa hiwi mong baroganan. Ipadayon mo ang pagbag-o sa imong batasan. Makig-uliay kag maayong kabubut-on sa imong igsoon. Itingob mo na ang panahon sa pamilya. Hulipan ang pagkulang sa imong minahal nga nahiubos kanimo. Lunes ang suwerte mong adlaw ug 3, 5, 1 ang palaran mong numero.

Kining maong ehersisyo maoy pagpaigmat sa atong sensibilidad tali sa Binisaya ug sa Tinagalog. Nakita ba nimo ang kalainan? Atangi ang sunod nga dugang lingaw!

Ang Bisaya ug ang Binisaya

2008-09-26T05:09:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya, Oktubre 8, 2008

Si Komisyoner Nolasco sa KWF, dihang gipangutana kon unsa para niya ang atong language, nationality, ug ang atong country siya miingon, "I always start by saying that it depends on the language you’re using. In English, our language is "Filipino", our nationality is "Filipino" and our country is the "Philippines." In the national language called Filipino, our language is called "Filipino", our nationality is "Pilipino" and our country is "Pilipinas." I won’t advise using "Filipinas" for our country, and "Filipino" for our nationality because they are contrary to official usage."

Kini mao usab sa atoa. Ug kinahanglang di ta malipat pagnanaw sa sensibilidad natong mga Bisaya tali sa sensibilidad sa ubang kaliwat. Sa English nga panghunahuna, pananglit, mahimo na nga ang "Bisaya" nagpasabot og lengguwahe sama sa "Don’t speak Bisaya,"; ug "‘Wag kang magsalita ng Bisaya," sa Tagalog. Apan sa lumad nga panabot, ang pulong "Bisaya" di gyod mahimong sabtong pinulongan. "Binisaya" gyod, Binisayang Sinugboanon, Binisayang Binol-anon, Binisayang Sinurigaw/non, to be specific. Ug kay ang "Binisaya" mao may silbi general term sa nagkalainlaing dialect sa Kabisay-an (ug Mindanao), mao nga angay kining kanunayng mag-una, dili maayong balihon sama sa "Binol-anong Binisaya", "Sinugboanong Binisaya", "Winaray o Waray-waray nga Binisaya"; ngil-ad paminawon kon dili man gani maisip nga sayop.

Depinisyon

Bisaya – pungan (noun) – usa ka tawo kun linalang nga lumad sa Kabisay-an; katawhan sa Isla sa Kabisay-an; o natawo ug nanimuyo sa bisan diing dapit sa nasod o kalibotan kansang ginikanan kaliwat og Bisaya kun taga Kabisay-an og kagikan.
Binisaya – 1. pungan (noun) – lengguwahe o pinulongan sa katawhan sa Kabisay-an; 2. pungway (adjective) – iya sa o kalabot sa mga Bisaya, sama sa lihok, kinaiya, proseso o pamaagi, ubp.

Sayop nga Paggamit

Tungod kay wala itudlo ang atong pinulongan lakip na ang sensibilidad niini sa atong kabataan diha sa mga tulunghaan, ang atong pinulongang Binisaya kusog nga nagakausab, ug daghan ang dili na tukma ang pagkagamit. Kini tungod kay mao may anaa sa ilang panghunahuna ang sensibilidad sa langyawng mga pinulongan nga maoy ilang nakat-onan sa eskuylahan.

Pananglitan, daghan ang moingog "musikang Binisaya". Apan usa kini ka dakong sayop sama nga sayop kaayo ang pag-ingog "baboyng Binisaya" o "manok Binisaya". Duna ba goy "musikang Binisaya" o mabinisaya ba god ang musika? Di ba ang musika usa man ka unibersal nga lalang? Ang sakto, "musikang Bisaya"— nagpasabot nga musikang iya sa mga Bisaya. Hinuon, mahimo tang moingon "kantang Binisaya", nagpasabot sa Binisayang liriko sa awit.

Mahimo sab tang moingon, "utan Bisaya"— nagpasabot nga utan nga iya sa mga Bisaya; "utan Binisaya"—nagpasabot nga utan nga gihikay o giandam sa proseso kun pamaaging iya sa Bisaya.

Mahimo sab ang "literaturang Bisaya"— meaning "Visayan literature"; puyde pod "literaturang Binisaya"— a literature written in Visayan. Di ba dako kaayog kalainan kining duha? Ug busa, di gyod mahimong baylo-bayloon o patakaan lang sa paggamit.—

Reaksiyon sa "Kagat"

2008-09-15T21:06:00.000-07:00

Ni E.S. Godin

NING gulaa maoy atong saw-an ug tubayan ang usa ka reaksiyon nga midangat sa among buhatan— usa ka reaksiyon nga sa akong tan-aw, nanginahanglan sa among hiniusang panahom ug baroganan isip mga editor ning magasin.

Ania ang mensahe ni Magsusulat Satur P. Apoyon nga iyang gipadala pinaagi sa e-mail:

Sa gula sa Bisaya Agosto 13, 2008, ang pulong KAGAT kabahin sa katibuk-an sa ulohan sa sugilanon ni Raul Acas - "Usa Ka Napungag Nga Kagat Sa Alimango". Kon mouyon tang tanan nga ang gituki nga pulong hulam sa Tinagalog, dan, nahisupak ang maong pagsagop sa atong panlimbasog nga palamboon pa ang daw gianemik nga Binisayang Sinugboanon. Nganong di man PINAAKAN ang gigamit sa awtor (o kaha sa mga editor)? Hinuon, sa bata pa ako, nadunggan ko na sa mga tiguwang nga maghisgot og "halas kamandag" ug "iring kumagat". Kon adunay unod kining akong panud-ong batok sa pulong KAGAT, palihog inatan tag panahon sa paglinaw ang kalubog sa isyu.— SPA

Among Panud-ong

Kon pulong Tinagalog ba gyod ang "kagat", butang nga malisod pang masubay. Ang tataw mao nga nag-eksist usab kining pulonga sa ubang pinulongan (sa Hiligaynon pananglit) ug bisan sa ubang diyalekto sa Binisaya sama sa Binisaya sa Isla sa Bantayan. Apan buot kong tin-awon pag-usab nga ning atong paninguha pagpatunhay sa pinulongan ug sa estandardisasyon sa Binisaya, wala intawon ta magdili sa pagpanghulam, kay kon nanghulam man gani ta sa Iningles, nganong dili man sa lengguwaheng igsoon ra sa atong Binisaya?

Ang gipahinumdom ko lang kanunay nga angay natong bantayan ug likayan mao ang paggamit sa grammatically organic words— mga pulong nga nanagdulag hinungdanong papel sa estruktura sa pinulongan sama sa mga langgikit, preposisyon, panugtong, panumbok ubp. Ug ang pulong "kagat", sumala sa gipasabot sa sugilanon, usa lang ka ordinaryong noun. (Pasayloa ang pag-ingon nga labihang sayopa na nuon kon giilisan pag "pinaakan", segun sa gisugyot ni SPA, ang maong pulong sanglit dili ‘pinaakan’ ang gipasabot sa ‘napungag’ kondili ang "paak" o "sipit" kun "kagat" sa alimango.)

Dili daotan ang pagpanghulam o pagsagop og mga pulong, kay kini kabahin sa paglambo, basta nga ang pulong gihulam dili kabahin sa organikong elemento sa estruktura sa pinulongan. Aniay pananglitan:

Gusto kong mokain og saging suwaan ng asin.
Si Helen ay labihang guwapaha na babaye.

Ning maong eksampol, bisan ang langgikit nga ‘IN’ lang sa ‘MOKAIN’ (imbes MOKAON) ug ang partikulong Tinagalog nga ‘NG’ (inay OG) ang atong gigamit— samang pagkaagiha sa ikaduhang eksampol nga Tinagalog nga ‘AY’ ug ‘NA’ (imbes ‘NGA’)— apan klaro kaayo nga mas milutaw nga Tinagalog na ang maong pagkahan-ay. Kini maoy peligro sanglit kon kiniy magpasulabi, mogawas man nga Binisaya pa tuod ang mga pulong apan Tinagalog na nga han-ay. Ug kini maoy nanghitabo karon sa atong katilingban agig resulta sa Filipinisasyon diin gilakip nila sa bokabularyong Filipino ang mga pulong Binisaya ug ubang lengguwahe sa Pilipinas apan ubos sa estrukturang Tinagalog. Nan, may matawag pa kaha tang atoa kon kining programaha makabaton og hingpit nga katumanan?—

Ang Esensiya sa Haypen Diha sa mga Pulong Gibalik-balik Pagtabi

2008-09-06T05:55:00.000-07:00

Ni E. S. GODIN
Bisaya, Sept. 17, 2008

DAGHAN pa baya kanato wala makatino unsa gayoy esensiya niining giyon o haypen diha sa pagsulat sa atong pinulongang Binisaya. Hinungdan gani nga daghan sab kaayo dili makatumong unsa ug kanus-a kini gamiton.

Sa "Lagda sa Espeling" nga gitamdan ning Bisaya, mabasa nato kining mosunod:

6-A. Ang 'u' ug 'o' dili angay usbon sa mga pulong lintunganay (rootwords) nga balik-balikon paglitok sa pagpasabot sa lihok nga gibalik-balik, o sa butang nga ingon-ingon sa, kon susama sa, ug sa kakulang ug diyotay sa, o dili kaayo sama sa butang nga gitandingan. Ang mga pulong sama niini angayng ulangon gayod sa giyon (-) o hyphen.

Mga Pananglitan:

lukso-lukso
pula-pula
tigom-tigom
dakop-dakop

6-B. Adunay mga pulong binalik-balik paglitok apan dili mga pulong lintunganay (rootword) nga gisubli lamang paglitok, kondili usa gayod ka tibuok nga pulong. Gilangkob kinig mga silaba nga dili makabarog kon dili sublion paglitok, busa ang ‘u’ ug ‘o’ niini magsunod sa lagda 1. Kining mga pulonga dili angayng buakon sa giyon sanglit usa man siya ka tibuok nga pulong.

Mga Pananglitan:

taudtaod
hunahuna
hugunhugon
bukubuko
habuhabo
kutukuto
bagulbagol (skull)
tuwaytuway
dihadiha
duhaduha
dipudipo

Base niining maong tamdanan, masuta nato nga ang giyon o haypen maoy nagdeterminar kon gamotpulong (rootword) bang gisubli lamang paglitok ang usa ka pulong binalik-balik o mismo ang maong binalik-balik nga pulong mao gayod ang pulong. Sa laing pagpatataw, ang haypen maoy nagtug-an nga ang maong pulong binalik-balik usa diay ka rootword nga gisubli lamang paglitok.

Gawas niini, ang haypen ning maong matang sa mga pulong mao usay nag-justify sa titik "o" nga anaa na sa tunga nga silaba sanglit ang lagda sa paggamit sa "U" ug "O" nag-ingon man:

"Ang "U" anha gamita sa una ug sulod nga mga silaba sa mga pulong lintunganay samtang ang "O" anha lamang gamita sa kataposang silaba, gawas sa mga pulong langyaw nga giadap nato sa Binisaya diin ipabilin ra ang vowel kon unsa may espeling sa maong pulong gihulaman.

Kining maong duha ka importanteng rason maoy dakong hinungdan nganong angay gayong gamiton ang haypen sa tukmang paggamit diha sa mga pulong binalik-balik paglitok. Kay sa higayon nga dili kini magkadimao pagkahimutang, nan, wala ka lang makalapas sa tukmang paggamit sa haypen apan nakayatak ka usab sa lagda sa hustong paggamit sa "U" ug "O".

Alang sa dugang katin-awan, mas maayong basahon ang kinatibuk-ang "Lagda sa Espeling" nga na-online sa http://bismag.pbwiki.com. —

Tulo ka Hugna; Usa ka Away

2008-08-24T19:04:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN

1. Ang Epekto sa Filipinisasyon Diha sa Binisaya

SA tuyo nga magkasinabtanay ang mga Pilipino diha sa usa ka komun nga lengguwahe, gisugyot ni Pres. Quezon sa Phil. National Assembly niadtong Okt. 27, 1936 ang pag-ugba sa Institute of National Language (karon Komisyon sa Wikang Filipino). Ang misyon mao: "To undertake a study of all existing languages in the country and choose one as the basis of a common language."

Tuod man, pagka Nob. 9, 1937, ang Institute of Nat’l Language nga gilangkoban sa mga representante sa pito ka nanag-unang pinulongan sa nasod mingdeklarar nga ang Tagalog maoy himoong basehanan (basis) sa pagatawgong Pilipino (nga sa ulahi gihimong Filipino) nga maoy National Language. Ug kini maoy gitawag nakog Filipinisasyon— nga sa ato pa, Filipinizing all Philippine languages. Ang proseso mao ang pagpalambo kuno sa National Language ginamit ang ubang mga pinulongan pinaagi sa paglakip niini sa bokabularyong Filipino. Sa laktod, anam-anam nilang gihimong Filipino (o Tagalog) ang 170 kapin ka lumad nga pinulongan sa Pilipinas. Abag niini, higpit nga gipaimposar sa mga eskuylahan ang language policy diin multahan ang mga bata nga magbernakular.

Hinuon, kining Filipinisasyon o pag-ugbag usa ka nasodnong lengguwahe dili baya unta ngil-ad kon… kon ang atong mga pinulongan sa panimalay gilakip pa unta sa pagpalambo— giapil sa pagtudlo sa mga eskuylahan. Apan dakong wala! Sa kapi, daw igo lang gipangahoyan ug daw luog kining nahimong tinamay sa katilingban. Way class ang Binisaya, Inilokano, Hinilonggo, ubp. Gipakaubos ang molitok niini, samtang ang Iningles ug Filipino giisip nga class— mga pang-internasyonal.

Ug ang mas grabe pang resulta, inanay nga nangadaot, nangaguba ug nangamatay ang atong lumad nga mga pinulongan. Ang mga batan-on hapit dili na makasabot sa lumad nilang lengguwahe. Dili na sila ganahang mamasa sa mga sinulat sa pinulongan sa ilang katigulangan kay laglom kaayo ug kinaraan pa gyod. Alang-alang og di mangalimot ang atong kabataan nga ang impluwensiya sa Filipino o Tagalog ingon man sa English mingsaka man sa atong panimalay pinaagi sa mga radyo ug TV. Mao nay namat-ag mahayag sa mga bata karon ang pinulongang dili ila diha sa TV, ug busa nangahimo silang mga mestiso kon dili man langyaw sa pinulongan sa ilang kaliwat.

Sa Binisaya pananglit, tinuod makasulti pag Binisaya, apan labihang gubaa na. Wala na magkadimao ang gramar. Ug dili lang mga bata, hasta pang mga hamtong kun mga propesyonal. Pananglit, sagad na natong madungog ang "wala gidakpi", "hapit nadakpan", "wala gidunggab", "wala naigo", ubp. Ug kon nagkasayop-sayop na ang atong pagpamulong sa Binisaya, unsa pa kaha diha sa pagsulat? Mao kana nga luwas kaayo ang pag-ingon nga halos tanang Bisaya dili kamaong mosulat og grammatically correct nga Binisaya.

Ug gumikan sa kusog nga impluwensiya sa Filipino o Tagalog sa atong mga panimalay, mingkuyanap na hangtod ang grammatically organic nga mga pulong Tinagalog diha sa sistema sa atong pinulongan. Pipila ka tataw kaayong grammatically organic Tagalog mao ang nag-exist nang NA diha sa Binisaya imbes unta NGA, ang KAY imbes KANG, ang KUNG inay sa KON, ang PINAKA, ang AY (UG sa atoa), ang mga langgikit, ug daghan pang uban. Kining mga pulonga nagdula og importante kaayong papel sa grammatical structure, nga makaguba lakip sa tono sa atong Binisaya.

Dili ko supak sa pagpanghulam, kay kini kabahin sa paglambo. Apan ang atong hulaman o adapon kadtong mapuslan nato, ang makadaot ug makaguba atong salaon. Sa pagkakaron gidut-an tag maayo sa impluwensiya sa Filipinisasyon. Hinuon, ang KWF nakabantay na niining kadaot nga nahimo.

Apan di pa angayng magsaulog kay ang pagpahiuli dili malalim. Ang sistema nga anaa na sa katawhan dili sayon libwasan. Ang impluwensiya anaa pa. Naa ang TV, naa ang mga basahon nga hapit tanan Tinagalog.

Karon ang sukna: Unsay atong mahimo? Moduko ba lang tag magpaawot sa padayong paglamay sa kamandag sa Filipinisasyon? Mosugot ba lang ta nga mahimong Filipino sa madugayg sa madali ang atong Binisaya ug ubang lumadnong mga pinulongan?

Para nako, wala nay laing sulbad: Hingusgan ang pagpakabana sa pagtuon sa atong kaugalingong pinulongan. Palig-onon ug tamdan ang estandardisasyon sa Binisaya.

2. Ang Nakurakot Natong Panghunahuna

GAWAS sa Filipinisasyon, ang laing mas grabeng hinungdan sa inanayng pagpangaguba kon dili man pagpangapuo sa lumad natong mga pinulongan mao ang corrupted natong panghunahuna. Gikan sa pagsakop kanato sa mga Espanyol ngadto na sa mga Amerikano, ang atong panghunahuna gihaskan sa mga panlantaw ug gumaran nga iya sa mga kolonisador.

Hinuon, wala kaayo ta madani sa mga Katsila, tingali gumikan sa gipakita nilang taras— diin dili sila buot nga makakat-on ta ug maedukar— kay kon maedukado ta, makaamgo na unya ta ug malisod nang pasundon sa ilang kamandoan ug mosukol na nuon kanila. Apan kon diin ta wala mapukan sa kaping 300 ka tuig nga pagdominar sa mga Katsila mao usay dakong kadaogan sa mga Amerikano sulod lang sa hamubong katuigan.

Oo, malamposon kaayo ang mga Kano sa ilang pagpangharana sa kasingkasing sa dalagang Pilipinhon. Tiaw mo, nahurot atong belib kanila nga mipaedukar kanato. Nahimo natong dakong garbo ang unsa mang butang nila nga atong mapanag-iya. Stateside lagi! Nangandoy ta nga makapuyo sa ilang yuta ug bisan unsa na lay gipangnusnos nato sa atong lawas nga maputi ug matag-as ang mga ilong sama nila. Gihimo nato silang idolo sa walay pag-aninaw kon unsay dangatan sa unahan.

Ug tan-awa. Gagmay pa lang gani ang atong kabataan, gusto na kaayo ta nga mahanas nas pinulongan nila. Kon makaya lang, adto gyod nato paeskuylaha sa eksklusibong eskuylahan kay nindot kaayong tan-awon ang bata nga maantigo nang moiningles. Ug bisan sa balay, ingnon gyod nato ang bata nga, "Ayg duwai nang slippers, Nak, kay dirty." Nahunahuna ba nato nga niini, gihimo lang nato silang mga munyekang mosulti? Nga sa paghimo niini, gipahimulag hinuon nato sila sa ilang kaugalingong kultura ug gihikawan sa ilang lumad nga pinulongan sa kaliwatan?

Sa laktod nga pagkasulti, gipadako ug gimatuto nato ang atong kabataan sa sensibilidad nga iya sa langyaw (Western), inay unta sa sensibilidad nga atoa— sa sensibilidad sa atong pagka kita isip mga pumuluyo sa nasod nga Pilipinas, o sa atong pagka Bisaya sa partikular. Gani, nanagko sab ta ubos niini nga sensibilidad hinungdan nga nangahingkod ta nga haguka sa panabot nga haom sa atong kalikopan ug kaliwat.

Ug ang pait nga resulta, halos nawad-an tag garbo sa atong pagka kita; lisod ikabaligya ang atong mga produkto kay kita mismo wala may pagtuo nga kini taas og kalidad, lokal ra; nawad-an tag gugma sa atong gidak-ang yuta; nalimot ta sa atong lumad nga mga pinulongan; ug kay nahailawom man ta ining corrupted nga panghunahuna, nan, nag-antos sab ta sa usa ka korap nga nasod.

Tungod sa sistema sa edukasyon karon nga nag-andar ubos sa sensibilidad nga iya sa langyawng nagpasiugda ning maong sensibilidad, padayon kitang nag-ani og mga gradwado nga sumusunod o tumutuman usab sa maong sensibilidad. Tinuod, daghan kitag propesyonal nga batid sa nagkalainlaing natad—ang gipasigarbo natong mga globally competitive. Apan bugti niini mao ang pagkapapas sa maanindot natong kultura, tradisyon ug ang pagkapuo kun pagkatuyamok sa lumad natong mga pinulongan nga mao untay tatak nga kailhanan sa atong pagka kita isip usa ka kaliwatan.

Sa pinulongang Binisaya lang pananglit, alang-alag dili ni matuyamok o mapuo sa kadugayan nga wala may paninguha sa pagtudlo niini diha sa mga eskuylahan. Sa media personalities (print ug broadcast) nga maoy numero unong makaimpluwensiya sa katawhan, pila kaha kanila ang nagpraktis sa ilang propesyon ginamit ang pinulongang Binisaya? Pila ang gustong mag-editor karon sa mga publikasyon nga namatik og Binisaya ug pila ang gustong mahimong magsisibya sa mga radyo ug TV ginamit gihapon ang lumad nga sinultihan?

Daghan, di ba? Apan may training ba sila bahin sa tukmang paggamit ning maong pinulongan? Kon duna man, kinsa ug giunsa pagtudlo? Kita sayod nga sila nanggradwar sa ilang kurso ubos sa English ug Filipino isip maoy medyum sa pagtuon segun sa gilatid sa sistema sa atong edukasyon. Nan, kinsang lengguwahea ang dili matuyamok sa sayop?

3. Mga Timailhan sa Langyawng Sensibilidad Diha sa Binisaya

GUMIKAN sa dili balanseng medyum sa pagtudlo kanato ubos sa kasamtangang sistema sa edukasyon diin maoy gipalabi ang nagdominar nga pinulongan sa kalibotan (English) ug ang giilang nasodnong lengguwahe sa nasod (Filipino), samtang ang atong lumad nga mga pinulongan gipasagdang magpabilin lamang pinulongan sa panimalay, ang katawhan inanay nang nanagpangalimot niini nunot usab sa kusog nga pagpangausab diin anam-anam nga mingpuli ang mga termino kun gambalay (structure) nga iya o impluwensiyado sa langyawng sensibilidad.

Tatawng timailhan niini mao ang pagtungha sa saksak-ninagol nga sinultihan—Tagalog-English (Taglish) o sa Vistaglish (Visayan-Tagalog-English) o sa uban pang lumad nga mga lengguwahe sa atong kapupud-an. Ug kini maila kaayo diha sa dagko ug mauswagong mga siyudad diin kusog ang media nga maoy usa nga nakatampo sa pag-uso niini.

Sa sambog nga English, dili kaayo tantong apektado ang lumad nga pinulongan sanglit tataw man nga lahi kinig gambalay tandi sa atoa, sa Binisaya pananglit. Gawas pa sab, aware kita nga kana nga pulong, usa ka pulong Iningles. Ang pait ug dakong dangan sa atong gagmayng mga pinulongan, mao kining Filipino ubos sa katuyoang Filipinisasyon nga gipalig-on sa iyang pagka nasodnong lengguwahe.

Ang nakangilngig pa kay daw wala ta makabantay nga hilom na kining misapaw sa atong lumad ug tinuod nga pinulongan. Gani, wala gyod ta kamatngon nga daghan kanato o sagad na kanato nanagsulti, pananglit, sa Binisaya nga mga pulong apan sa Tinagalog nga han-ay o sensibilidad. Sa laktod, Binisaya tuod nga pagkasulti, apan sa panabot o sensibilidad sa Tagawog o sa Filipino nga maoy atong natun-an sa eskuylahan.

Usa ka pananglitan. Di ba, sagad sa atong kabataan karon moingon man, "Lyn, nakagusto gyod ko sa imo", o "nahigugma ko sa imo." Kining estrukturaha sakto sa sensibilidad nga Tagalog ("Lyn, may gusto talaga ako sa ‘yo" o "umiibig ako sa ‘yo.) Apan kon tukion ta kini sa panabot nga Bisaya, kini nga sentens dakong sayop— usa ka incomplete sentence. Kon akoy babayeng ingnan ining pagkasultiha, tingalig hitamparosan nako. "Nakagusto/nahigugma ko sa imo…?" Sa imong unsa? Sa akong atubangan? Ang sakto unta niini sa Binisaya gyod nga panabot mao: Nakagusto/nahigugma ko nimo (dili sa imo). Kini gong "imo", "ako o akong", "iya", "ila", "ato", ubp. sa Binisaya, mga pronoun man nga possessive. Busa, kon moingon man nga "sa imo", suknaon ka sab og "sa akong unsa"?

Ug kini usa lang sa daghan pa kaayong sitwasyon diin Binisaya nga pagkasulti, apan Tinagalog kon sabton. Ang lain pang timailhan mao ang sensibilidad nato sa pagtitik kun pag-espeling diha sa pagsulat sa Binisaya. Kasagaran, labi na sa wala masayod sa Lagda sa Espeling nga gisagop sa Bisaya, mosulat sa Binisaya binase sa iyang nakat-onan unsaon pagsulat sa Filipino o Tagalog.

Ang uban sab, labi na sa mga pulong nga may sikit nga vowel, modayog sal-ot og haypen sa tunga sa maong duha ka vowel— pananglit, ang pulong ANIA, sulatong ANI-A, ang DALIA, sulatong DALI-A. Lagmit mitungha sa hunahuna sa nagsulat nga angayng dunay haypen sa kahadlok nga tingalig basahong ANYA (nia) ang ANIA, ang DALIA basahong DALYA (lia). Nga sa ato pa, nabalaka ang nagsulat nga tingalig basahon base sa sensibilidad nga English o Spanish ang NIA, sanglit kini may gitudlo o iyang nakat-onan sa eskuylahan.

Unta, kon dungan pang gitudlo kanato ang langyaw ug ang lumad natong pinulongan, dungan sab untang mohimsog ang atong mga panabot—sa langyaw mang natad o sa ato rang kasilinganan— ug dili unta magkasaag-saag ang atong mga panghunahuna. Labaw sa tanan, wala unta tay katawhang kuwang sa himangkaagan sa iyang kaugalingong pinulongan ug dili unta matuyamok sa sayop ang atong lengguwaheng namat-ag mahayag.—

Ang “ON” ug “HON”; ang “AN” ug “HAN” ug ang di makita nga “H”

2008-07-26T06:33:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya, Hulyo 30, 2008

ANG “ON” ug “HON” ug ang “AN” ug “HAN” mga ulhinggikit (suffixes) sa Binisaya nga baryasyon lang sa usag usa, managsama rag kahulogan, apan may linain o iya-iyang gamit.

Ang “ON” ug “AN” gamiton sa mga gamotpulong kansang kataposang silaba (last syllable) pagalitokon nga pinagahi o pinahagsa (maragsa).

Mga Pananglitan:

dato (rich) – datoON
gara (siaw) – garaON
gahi – gahiAN (mobayad sa utang)
dako (big) – dakoAN (dak-AN)
liko (curve) – likoON
biga (lust) – bigaON
baga (thick) – bagaON

Ang “HON” ug “HAN”, sa laing bahin, gamiton sa mga gamotpulong nga ang kataposang silaba (last syllable) pagalitokon nga dili pinahagsa (malumanay), ug daw daan nang may dili makita nga “H”.

Mga Pananglitan:

gasa (gift) – gasaHAN
gisa – gisaHON
bira – biraHON/biraHAN
aduna – adunaHAN
ayo – ayoHON
giya – giyaHAN
atake -- atakeHON

Ang “ON” (“nHon”) ug ang “AN” (“nHan”)

Mao ra usab kining prinsipyoha -- ang daan nang may daw dili makita nga “H” -- ang basehanan diha sa mga ulhinggikit nga "ON" nga usahay mahimong “nHon”, ug sa "AN" nga ma-“nHan”.

Ang “ON” mahimong “nHon” ug ang “AN” mahimong “nHan” kon ang kataposang silaba sa pulong gilanggikitan ginalitok nga daw daan nang may di makita nga “H” diin sagad ining mga pulonga, kon dili man tanan, nagtapos og patingog (vowel).

Mga Pananglitan:

banika – banikanHon
banika – kabanikanHan
politika – politikanHon
kultura – kulturanHon (dili kulturaON o kulturaHON)
literatura – literaturanHon

Mga pananglitan sa wala magtapos og patingog (vowel):

katitikan – katitikanON (dili katitikanHon)
katilingban – katilingbanON (dili katilingbanHon)
kalikopan - kalikopanON (dili kalikopanHon)
kalibotan - kalibotanON (dili kalibotanHon)

Dugang hisgot: Ang “ON” ug “HON”, “AN” ug “HAN” ug ang di makita nga “H”

KON buot sabton, ang “ON” ug “AN” ra gyoy maisip nga lehitimong mga iglalanggikit sanglit ang “HON” ug “HAN” resulta man lang sa pagtumaw sa “H” sa higayon nga ilanggikit sa mga pulong o gamotpulong kansang kataposang silaba (last syllable) daan nang may daw dili makita nga “H”.

Pananglit, ang pulong “basa” (read) diin pagalitokon ta ang kataposang silaba nga daan nang daw dunay “H” apan dili lang makita, kon langgikitan sa “ON” o kaha sa “AN”, awtomatik nang mopatim-aw ang “H”— “basaHON”, “basaHAN”. Klaro kaayo ni ug dili nato masupak, kay kon dili ta patunghaon ang di makitang “H”, ang resulta mahimo mang “basaON” ug “basaAN”, diin tataw nga nawad-an sa tiunay niining kahulogan ang pulong “basa” (read).

Sa mga pulong o gamotpulong sab nga walay dili makita nga “H”, komo ang kataposang silaba pagalitokon man nga pinagahi o pinahagsa (maragsa), ang mga ulhinggikit nga “ON” ug “AN” niini labi pang tataw kaayo ug dili malalis.

Pananglit, ang pulong “basa” (wet) diin dayag kaayong walay gihikom nga di makitang “H”, kon langgikitan sa “ON” o sa “AN”, ang mahitabo mao nga mahimo na kining “basaON” ug “basaAN”— “Basaon (bas-on) ko ba kaha ning akong sinina, wa ra ba koy dalang ilisan”; “Basaon gyod na nga klase sa balanghoy”; “Diha gyod to sa imong gibasa-basaan ganiha lagmit mahulog imong singsing”. Mao sab ang pulong “luto” (cook), diin mahimo nang “lutoAN” ug “lutoON”.

Sa ato pa, ang paggamit sa iglalanggikit niining puntoha nag-agad sa kon unsaon paglitok ang pulong. Ug kon ang usa wala pa masayod ni masinati unsay tukmang litok sa pulong, nan, dili siya makaseguro kon unsa say tukmang gamiton nga iglalanggikit. Ug niini, posible nga masipyat siya paglanggikit. Gani, mao ni kasagarang gumonhap sa mga porener nga buot magtuon og Binisaya. Ug mismo sa mga Bisaya nga nahimo na sang porener.

Ug tungod kay ang pagtantiya sa tukmang ilanggikit nag-agad man sa unsay litok sa pulong, kini magakausab usab depende sa paagi sa paglitok sa matag dapit— sanglit may mga dapit man sa katilingbang Bisaya nga pinagahi og linitokan samtang sa lain may pinahumok o pinaluray. Ug kini tingaliy hinungdan nganong may mga pulong man nga samang gigamit ang duha: “AN” ug “HAN”, ug “ON” ug “HON”.

Mga Pananglitan:

bato (stone) – batoON {puyde sang “batoHON”}
lubi (coconut) – (KA)lubiAN {puyde pod ang “(KA)lubiHAN”}
buta (blind) – butaAN [puyde pong “butaHAN”

Ang ‘tig’ ug ‘tag’: unsay kalainan?

2008-06-21T03:27:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya Hunyo 25, 2008

ANG ‘tig’ ug ‘tag’ pipila lang sa daghang iglalanggikit (affixes) nga kanunay hisaypan paggamit. Daghan ang malipat sa tukmang gamit niini bisan gani ang ubang mga magsusulat.

Unsa ba diay kining ‘tig’ ug ‘tag’ ug unsay kalainan sa paggamit niini?

Ang ‘tig’ ug ‘tag’ parehong mga unanggikit (prefixes) nga may iya-iyang buot ipatunhay nga kahulogan diha sa tukma nga paggamit.

Ania ang mga kalainan:

Ang ‘tag’ usa ka unanggikit (prefix) nga igadugtong sa mga pulong pagpasabot og kapanag-iyahan (referring to ownership).

Mga Pananglitan:

tagsulat (author)
tagmugna (creator)
tagbalay (host/ house owner)
tag-iya (owner)

Ang ‘tig’ usa ka unanggikit (prefix) nga nagpasabot og tagbuhat sa naandang mga lihokon o trabaho (referring to a doer of habitual works or jobs).

Mga Pananglitan:

tigbugha
tighatod
tigsulat
tiglimpiyo
tigluto
tigkaon
tigkawos

Niining puntoha, sayop ang pag-ingon: Siyay taglaba namo sa amo. Siyay tiglaba ang husto. Sayop usab ang pag-ingong "Si Marianne maoy tigluto sa ‘humba’ nga midaog sa kontes." Ang sakto: Si Marianne maoy tagluto sa ‘humba’ nga midaog sa kontes.

Matikdi ang dugang kalainan: Si Omar Khalid tigsulatan og mga balak ug sugilanon. Gani, siya may tagsulat sa sugilanong "Dayaspora" nga midaog og ikaduhang ganti sa Palanca Awards. Siya usay tigsulat sa editoryal sa usa ka lokal nga mantalaan sa Sugbo. Hinuon, dili siya maoy tagsulat adtong editoryal nga migula gahapon.

Sa dugang pagtuki, ang ‘tag’ gigamit usab isip laing unanggikit nga igadugtong sa mga pulong pagpasabot og balor o gidaghanon (referring to a value or quantity).

Mga Pananglitan:

Tagpila na ba ang kilo sa bugas karon?
Tag-45 pesos na ang dili NFA.
Tagbaynte singko ra ang NFA.

Matikdi: Tagsa (tag-usa) kun tagurha (tagduha) ka sako ang banabana nga among mabahin sa pagpananggi. Tagkinyentos ang matag sako. Busa, lagmit makasapi mig tagsa ka libo puhon.

Ang haypen gamiton lamang kon ang ‘tag’ gidugtong sa pigura sa mga numero, Arabiko man o Romano. Ug kon ang numero gisulat sa pulong (in words), ang haypen dili na gamiton. —

Ang pulong "Pagka"

2008-06-07T05:16:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya Hunyo 11, 2008

MAY pipila nga nanagtuong ang 'pagka' sa Binisaya usa lang ka iglalanggikit (affix) ug busa, para nila, kini kanunay gayong idugtong o isumpay sa mga pulong langgikitan.

Apan para namo sa karong nanimon ning magasing Bisaya, ang "pagka" nagbaton og birtud sa iyang duha ka gamit— ang buwag ug dugtong.

Sa Tagalog kun Filipino, anaa kanang ilang 'pagiging' nga pagasulatong buwag. Pananglitan: "Tuwang-tuwa siya sa kanyang pagiging artista." "Sa kanyang pagiging abogado, marami na siyang natulungan." Sa Iningles, anaa sab ang 'being' nga sama sa 'pagiging', pagagamiton usab nga buwag.

Ug sa akong tan-aw, usa ka dakong kawad-on sa Binisaya kon ilhon ta lang usa ka iglalanggikit ang 'pagka'. Dako ang mawalang birtud niini. Ingon sa mapugngan ang laing kapuslanan niini diha sa atong pakigkomunikar pinaagi sa panulat.

Si kanhi Editor Nazario Bas, sa iyang kolum "Panahom", misulat sa iyang ulohan sa ingon niini: Ang pagkatawo ug pagka tawo ni Kristo. Sa mao niyang ulohan, tataw kaayo ang duha ka paagi sa pagsulat sa 'pagka'-- ang buwag ug dugtong. Ang gipasabot niya sa "pagkatawo" (ang 'pagka' nga gidugtong) mao ang "pagkahimugso" kun "birth", samtang ang "pagka tawo" (ang 'pagka' nga gibuwag) nagpasabot sa 'being' kun pagka Siya ni Kristo.

Matikdi ang kalainan niining pipila ka pananglitan:

Usa ka kawad-on ang pagka wala namoy kabaw.
Labihang nakahilak ni Nanay sa pagkawala sa among kabaw.
Matinud-anon siya sa iyang pagka mayor.
Pagkamayor niya niadtong 2001, nahimo siyang kawatan.
Gibarogan gayod niya ang iyang pagka lider.
Nakahilak siya sa kalipay sa pagdaog niya sa pagka Ms. Philippines.
Pagka-Ms. Philippines niya sa 1980, nangabot ang daghang kahigayonan.

Ang kalainan niining "pagka" nga buwag (adverbial particle?) ug "pagka" nga pangunanggikit (prefix) masuta pinaagi sa pagnanaw o pagtuon sa mga sinulat nga nangapatik sa magasing Bisaya.—

Mga pulong minubo o linaktod

2008-06-07T04:48:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya Mayo 28, 2008

KITANG katawhan mahiligon kaayong mopamubo (shorten) o mopalaktod sa litok sa mga pulong pahiuyon sa estilo ug uso o kaha pagpasayon sa paglitok nga dili bikil sa dila. Bisan sa ubang pinulongan anaa usab kining pagmubo, pananglit sa "because" nga gihimo na lang "coz", ubp.

Sa Binisaya, may duha ngadto sa tulo ka pulong nga gimubo o gilangkob aron paglaktod sa litok. Kini pagasulaton nga sumpay o usa na lang ka pulong (one word) sanglit lisod man hisabtan kon ibulag ang letra o silabang gilaktod paglitok. Pananglit, ang pulong "ayaw", hisabtan pa ba kon sulaton na lang "ay"?

Ania ang pipila nga akong nahagpat:

akoy (ako ing)— Akoy nagkaon sa saling bahaw dihas lamesa
ana (niana /ingon niana)— Sama ana ron, unsaon pa nimo pag-adto nga gauwan man! Aw, sige, ana na lang.
ani (niani)— Unsaon ta man ani nga ngitngit man!
awa (tan-awa)— Awa na nuon na ron.
aybya (ayaw baya)— Aybya mo pangutot, ha!
aybyag (ayaw baya og)— Aybyag lakaw kon di pa ko maabot.
aygyod (ayaw gayod)— Aygyod paglakaw.
aygyog (ayaw gayod og)— Aygyog kaon ana.
ayko (ayaw ko)—Ayko ilara, Syo!
aykog (ayaw ko og)— Aykog samoka, Ga, ha!
aylag (ayaw lang og)— Aylag adto, Dong.
aylang (ayaw lang)— Aylang paglakaw.
aymig (ayaw kami og)— Aymig pakan-a anang pan-os.
aymog (ayaw kamo og)— Aymog lakaw kon way pamahaw.
ayna (ayaw na)— Ayna lang to bayri.
aynag (ayaw na og)— Aynag usab, ha!
ayni (ayaw kini)— Ayni palabya, Pre, kay tagsa ra ni mahitabo.
aynig (ayaw kini og)— Aynig abseni, Pre.
ayno (ayaw kuno)— Ayno pag-adtog gabii.
aynog (ayaw kuno og)— Aynog kaon kon di siya maabot.
ayra (ayaw ra)— Ayra god paglangas dinha.
ayrag (ayaw ra og)— Ayrag pabadlong, god!
dik-a (dili ka)— Dik-a patuo!dik-o (dili ko)— Dik-o moadto, uy!
dim-an (dili man)— Dim-an sad sila mangadto.
dim-i (dili mi / dili kami)— Dim-i kaadto kon dik-a moadto.
din-a (dili na)— Aw, din-a lang.
ingana (ingon niana)— Ingana man gyod nag mahubog bataa.
inganaon (ingon anaon)— Inganaon pagluto og humba.
ingani (ingon niani)— Ingani man pirme ilang sud-an.
ingato/inato (ingon niadto)— Ingato baya ilang balay.
ingini (ingon niini)— Di ingini ilang kahimtang, uy!
ini (niini)— Sama ini kadako ilang balay.
kato (kadto)— Kato diayng ila ni Undo, ingani man pod.
katong (kadto nga)— Katong buanga to nga gadako lang mata.
marika (umari ka)— Marika ka ra, Inday.
mayna (maayo na)— Mayna kaayo ni ipares sa bahaw.
maynana (maayo niana)— Maynana idespatsar na lang.
maynani (maayo niani)— Maynani ibaligya gyod.
maypa (maayo pa)— Maypa tuod.
saman (unsa man)— Saman, sugot mo?
samay (unsa man ing)— Samay dugayan god!
siyay (siya ing)— Siyay nagkawat sa akong bawon.
wam-an (wala man o wala na man)— Wam-an kahay problema?
wam-ay (wala man ing)— Aw, wam-ay misupak.
wan-a (wala na)— Wan-a man kaha, larga na.
wan-ay (wala na ing)— Wan-ay lain?
uska (usa ka)— Nalimtan nuon namo ang uska sakong bugas.
silas (sila si) Nangadto silas Tomas ug Paeng sa Sugbo.

Kining mga pulonga magamit kaayo labi na diha sa karakterisasyon o pagpakita og kaakto sa hitabo. Pipila lamang kini ug lagmit may daghan pa kon libwason gayod pagsiksik.

Angay Timan-an: Kiniy usa sa mga hinungdan nga dili gayod angay butangan og apostrope ang mga pulong gitapo o gihugpong (contract) o giwagtang (omit) pagtimaan sa mga letrang nawala o nadugang sama sa gisagop nga estandard sa ubang pinulongan.

Labihang daghana niini diha sa Binisaya ug busa ang paggamit sa apostrope, gawas nga makahatag nag kalaw-ay sa panan-aw, lagmit pa nga makamugna lang nuog inkonsistensi.

Bokabularyo sa mga Numero sa Binisaya

2008-05-27T01:52:00.000-07:00

Ni E.S. Godin
Bisaya, Mayo 14, 2008

NIA ang gisugyot nga standard nga paagi sa pagtitik sa mga numero o pang-ihap sa Binisaya:

baynte, n & adj. (Sp. veinte) twenty * baynte uno, baynte dos – twenty one, twenty two. Syn. kawhaan
katorse, n & adj. (Sp. catorce) fourteen. Syn. napulog upat
kinse, n & adj. (Sp. quince) fifteen. Syn. napulog lima
kinyentos, n & adj. (Sp. quinientos) five hundred * kinyentos nuybe – five hundred nine. Syn. lima ka gatos
kuwarenta, n & adj. (Sp. cuarenta) forty * kuwarentay kuwatro – forty four. Syn. kap-atan kuwatro, n & adj. (Sp. cuatro) four. Syn. upat
kuwatrosentos, n & adj. (Sp. cuatrocientos) four hundred * kuwatrosentos diyes – four hundred ten. Syn. upat ka gatos
desinuybe, n. & adj. (Sp. diecinueve) nineteen. Syn. napulog siyam
desiotso, n. & adj. (Sp. dieciocho) eighteen. Syn. napulog walo
desisayis, n. & adj. (Sp. dieciseis) sixteen. Syn. napulog unom
desisiyete, n. & adj. (Sp. diecisiete) seventeen. Syn. napulog pito
diyes, n & adj. (Sp. diez) ten. Syn. napulo or napu
dos, n & adj. (Sp. dos) two. Syn. duha
dose, n & adj. (Sp. doce) twelve. Syn. napulog duha
dosentos, n & adj. (Sp. doscientos) two hundred. Syn. duha ka gatos
duha, n & adj. (Sp. dos) two. also (see) dos
gatos, n & adj. (Sp. cien) hundred. * usa ka gatos ka pesos – one hundred pesos
lima, n & adj. (Sp. cinco) five. also (see) singko
mil, n & adj. (Sp. mil) thousand * mil kinyentos – one thousand five hundred. Syn. libo
milyon, n. (Sp. million) million * napulog lima ka milyon or kinse milyones and/or kinse ka milyon – fifteen million
napulo, n & adj. (Sp. diez) ten. also (see) diyes
nobenta, n & adj. (Sp. noventa) ninety * nobentay nuybe – ninety nine. Syn. kasiyaman
nuybe, adj. & n. (Sp. nueve) nine. Syn. siyam
nuybesentos, n & adj. (Sp. novecientos) nine hundred * nuybesentos kinse – nine hundred fifteen. Syn. siyam ka gatos
onse, n & adj. (Sp. once) eleven. Syn. napulog usa
otsenta, n & adj. (Sp. ochenta) eighty * otsentay otso – eighty eight. Syn. kawaloan
otso, n. & adj. (Sp. ocho) eight; a cardinal number seven plus one. Syn. walo
otsosentos, n & adj. (Sp. ochocientos) eight hundred. Syn. walo ka gatos
pito, n & adj. (Sp. siete) seven. also (see) siyete
sayis, n & adj. (Sp. seis) six. Syn. unom
saysenta, n & adj. (Sp. sesenta) sixty * saysentay sayis – sixty six. Syn. kan-uman
saysentos, n & adj. (Sp. seiscientos) six hundred. Syn. unom ka gatos
setenta, n & adj. (Sp. setenta) seventy * setentay siyete – seventy seven. Syn. kapitoan
setesentos, n & adj. (Sp. setecientos) seven hundred. Syn. pito ka gatos
singko, n & adj. (Sp. cinco) five. Syn. lima
singkuwenta, n & adj. (Sp. cincuenta) fifty. * singkuwentay singko – fifty five. Syn. kalim-an
siyam, n & adj. (Sp. nueve) nine. also (see) nuybe
siyete, n & adj. (Sp. siete) seven. Syn. pito
traynta, n & adj. (Sp. treinta) thirty * trayntay tres, trayntay kuwatro – thirty three, thirty four. Syn. katloan
tres, n & adj. (Sp. tres) three. Syn. tulo
trese, n & adj. (Sp. trece) thirteen. Syn. napulog tulo
tresentos, n & adj. (Sp. trescientos) three hundred. Syn. tulo ka gatos
tulo, n & adj. (Sp. tres) three. also (see) tres
una, adj. (Sp. uno) first, prime
uno, n & adj. (Sp. uno) one. Syn. usa
unom, n & adj. (Sp. seis) six. also (see) sayis
upat, n & adj. (Sp. cuatro) four. also (see) kuwatro
usa, n & adj. (Sp. uno) one. also (see) uno
walo, n & adj. (Sp. ocho) eight. also (see) otso

Ang Latib Sa Binisaya

2008-04-12T05:00:00.000-07:00

Nazario D. Bas
Bisaya; Mayo 15, 1991

ADUNAY mga pulong sa Binisaya nga mausab ang kahulogan kon sal-otan sa latib (hyphen) (-). Gitawag og giyon sa Kinatsila, ang latib maoy puntuwasyon nga mahimo tingaling ilhon nga katipik sa atong abakada.

Kon walay latib nga isal-ot, unsaon man pagbasa, pag-ila ug pagsabot, pananglit, niining duha ka pulong: mangil-ad ug mangilad?

Aniay pipila lamang ka popular nga Binisaya nga magkinahanglan sa hyphen aron masayran ang buot ipasabot. Aron matataw ang kalainan, parehong may tugbang Iningles ang may latib ug ang walay latib.

Duna pa tingaliy daghang sama niining mga pulonga kon libwason ang pag-research sa atong pinulongan.

bag-ang, dakong ngipon (molar) – bagang, baga nga (thick).

bag-on, himoong baga (to make thick) – bagon, kotse sa tren (railway coach); bagon, (ba’gon), tanom nga mokatay (vine).

balak-an, kabalak-an (to worry) – balakan, padunggon o sulatan og balak (to recite or write a poem).

bana-bana, dili tinuod nga bana (not the real husband) – banabana, tantiya, kalkula (estimate).

ban-og, bang-og, lang-og; baho (stench) – banog, langgam manunubad, kauban sa tikwi (hawk).

bat-ang, dapidapi (hip) – batang, gapo, pinutol sa punoang kahoy o troso (a piece of log or driftwood); bata nga (a child that).

bay-ad, bantang, tiso (erect; upright) – bayad, pagbayad (pay, payment).

bun-i, bugais (ringworm) – buni, magbuni, magtambak (to fill up a digging or excavation).

kas-a, kausa (once) – kasa, balay (house); kasa, pusta (wager).

kaw-ang, haw-ang (vacuum) – kawang, anugon, sayang (in vain).

kip-ot, hiktin (narrow) – kipot, mokipot, molahos (to proceed without delay).

dag-om, itom nga panganod (raincloud) – dagom, alpiler, aguha (needle).

dag-on, daogon (to win) – dagon, tangil, habak (amulet).

dal-og, walog (valley) – dalog, dawog, dangog (slippery).

dap-ig, dip-ig, simpig, sandig (to lean) – dapig, laban, abin (to favor; defend).

dul-ang, hapit (almost) – dulang, duwang (a wooden basin).

dul-og, dulhog, tugbong (descend; go down) – dulog, pagdulog (to sleep together).

dul-ong, tumong (to go towards; to aim at) – dulong, prowa; atubangan (bow of a ship or boat; the front part of a vehicle).

gilay-on, kahalayo, distansiya (distance) – gilayon, dayon, dihadiha (immediately).

lab-ang, lat-ang, laktaw (skip; interval) – labang, tabok (to go across; to cross).

lak-ang, sal-ang, kal-ang (gap; spacing) – lakang, bikang (step; stride).

lan-og, lang-og, nanimahong dunot (fetid; putrid) – lanog, tunog; lagingling (sound; echo).

lat-ang, lab-ang, laktaw (interval; space between) – latang (lata nga), layot, sobrang pagkahinog (overripe).

law-ay, hilas; biga-biga, paulag (obscene, indecent; porno) – laway, luwa; ilob (saliva; spittle).

lung-ag, pagluto (to cook; boil) – lungag, bangag (hole).

luy-a, iglalamas (ginger) – luya, maluya; huyang, kulang sa kalagsik (weak; tired, to become tired).

mangil-ad, bati, laksot; daotan (bad, no good; ugly) – mangilad, manghukhok, manuwitik (to swindle).

pak-ang, pak-an nga, may pako (winged) – pakang, hapak; lambos (to beat; batter, pummel).

pang-os, magpang-os, paakon ug usapon, sama sa magpang-os og tubo (to bite and chew, as in biting and chewing sugar cane) – pangos, pawot, gadlas, garas (bruise; abrasion).

pat-ak, magpat-ak, maduhig, mapuno sa mansa (smeared; splattered with dirt) – patak, tulo, (drip, drop, trickle).

pat-ol, idat-ol (to lay upon) – patol, sakit nga patol, epilepsiya (epilepsy).

pay-ag, mapay-ag, mapayhag; maguba, magun-ob (to destroy or be destroyed; to ruin or be ruined) – payag, gamayng balay nga pawod (a nipa hut).

pik-on, pikoon; bawogon; pil-on (to bend; to fold) – pikon, daling masilo (easily piqued or irritated).

pug-on, puga, pugaon; pug-an sa tubig o likido o duga (to squeeze to get rid of water or liquid; to squeeze to produce juice) – pugon, lutoanan, hudnohan (oven).

pul-ong, pung-ol, pagtibtib sa tumoy sa sanga sa tanom (to prune; lop off) – pulong, pamulong, sulti (a word).

sab-ong, isab-ong, isab-it (to hung) – sabong, pagsabong, away sa manok (a fight among fowls). Note: sabong is distinguished from bulang (buwang) which is a real cockfight, and a cockpit is called bulangan (buwangan).

sal-ot, isal-ot, isukip, isuksok (to insert; interlope) – salot, sawot, masalot, masawot, masusot, mapugngan ang pagtubo o pagdako (to retard growth of; be retarded in growing).

sang-ay, sanglay, sambilay (to carry across the shoulder; to sling) – sangay, tokayo (namesake).

saw-a, saloa, lihok sa pagsalo (to catch) – sawa, dakong bitin (python).

saw-an, salohan (to eat with someone) – sawan, tupay; himbig, bikog (spasm).

sul-ong, sugmat; bughat, mobalik ang sakit (to suffer a relapse) – sulong, pagsulong, mosulong (to attack; challenge).

tab-ang, lad-ang, kulang sa templa o lami (tasteless); tubig tab-ang (fresh water) – tabang, hinabang (aid; help); tabang, motabang (to assist).

tab-on, taob, taobon, dako ang dagat, sunggat sa hunas (high tide) – tabon, takob, taklob (lid, cover); tabon, tabonan (to cover).

tak-al, kang-a (partly open, ajar) – takal, takos; sukod (a unit of measurement).

tag-ana, lihok o sugo sa pagtag-an (to guess) – tagana, hikay, andam; gahin (something ready or prepared; allotment).

tag-as, kapin sa usa nga taas, plural sa taas (long, tall; modifying plural objects) – tagas, tagak, hulog (fall, falling, fallen) – dahong tagas (falling leaves).

tuk-on, tuok, tuokon; tuklo, tukloon (to straggle); tuk-on, tuka, tukaon (to peck) – tukon, gamayng bulos kawayan nga igtutulod sa balsa o sakayan (a pole).

tul-on, tulo, tuloon, pil-on katulo, bahinon sa tulo (to make 3 times, to multiply or divide by 3) – tulon, lamoy (to swallow).

tung-an, patung-an (to stay in a middle or center of) – tungan, tuhog, igtutuhog sa aslonon o igsusugba (a tapered bamboo pole for roasting pig; a skewer for broiling or grilling).

tun-og, hamog, kamig nga huyuhoy (a cold, chilly breeze) – tunog, tingog, paningog, lanog (sound).

ub-an, uboan, kabay-an o patongan nga mag-ubo (to lie on someone or something in a prone position) – uban, kuyog (companion); uban, mouban, ubanan (to accompany); uban (u’ban), puting buhok (gray hair).

ut-ot, maut-ot, mahurot, mahapay (to be depleted; to become bankrupt) – utot, hangin gikan sa lubot (fart).

Reaksiyon sa "Sagad nga mga Sayop sa mga Magsisibya, mga Tigbalita ug mga Komentarista"

2008-03-22T05:10:00.000-07:00

(Dili pa lang dugay may nadawat kaming sulat-reaksiyon kalabot sa sinulat-hinikay ni G. Dela Serna (mabasa sa ubos) nga napatik sa Bisaya kaniadtong Pebrero 13, 2008. Ania ang sulat:)

Mr. Edgar Godin
Associate Editor
Bisaya Magasin

Bay Edgar,

Nahimuot gyod ko sa artikulo ni Lorenzo M. dela Serna "Sagad nga mga Sayop sa mga Magsisibya, mga Tigbalita ug mga Komentarista", Bisaya Pebrero 13, 2008 kay nasayop man pod siya.

Sa Kinatsila, duhay kahulogan sa ‘Señor’ ug ‘Señora’. Kon bahin sa relihiyon,
ang buot ipasabot sa ‘Señor’ mao ang ‘Lord’, dili ‘Mr.’; ug ang buot ipasabot sa
‘Señora’ mao ang ‘Lady’, dili ‘Mrs.’

Busa:

‘Señor Jesus Cristo’ – ‘Lord Jesus Christ
Nuestra Señora Virgen de la Regla – Our Lady Virgin of the Rule
The Lord be with you – El Señor sea con vosotros – Ang Ginoo maanaa kaninyo
Bless us o Lord – Bendiga nos Señor – Panalangini kami Ginoo
Our Lady of Fatima – Nuestra Señora de Fatima – Mahal nga Birhen sa Fatima.

Best regards,

Manuel Lino G. Faelnar
Director, DILA Philippines Foundation, Inc. (Defenders of the Indigenous Languages of the Archipelago)
E-mail: manuelfaelnar@gmail.com

Sagad nga mga Sayop sa mga Magsisibya, mga Tigbalita ug mga Komentarista

2008-03-12T20:18:00.000-07:00

Hinikay ni LORENZO M. DE LA SERNA
Lapulapu City

SAYOP: Human nadunggaban -- TUKMA: Human madunggabi
SAYOP: Human nahulog -- TUKMA: Human mahulog
SAYOP: Human gisumbong -- TUKMA: Human isumbong
SAYOP: Human gikulata -- TUKMA: Human kulataha
SAYOP: Human gidakop -- TUKMA: Human dakpa
SAYOP: Human gipusilan -- TUKMA: Human pusila / mapusili
SAYOP: Human gipabuthan -- TUKMA: Human pabuthi
SAYOP: Wala nadunggaban -- TUKMA: Wala madunggabi
SAYOP: Wala napusilan -- TUKMA: Wala maigo sa pusil / mapusili
SAYOP: Wala nahulog -- TUKMA: Wala mahulog
SAYOP: Wala gisumbong -- TUKMA: Wala isumbong
SAYOP: Wala gikulata -- TUKMA: Wala kulataha
SAYOP: Wala gidakop -- TUKMA: Wala dakpa
SAYOP: Mga kaigsoonan -- TUKMA: Mga igsoon / Kaigsoonan
SAYOP: Mga kabataan -- TUKMA: Mga bata / Kabataan
SAYOP: Mga kapolisan -- TUKMA: Mga polis / Kapolisan
SAYOP: Duha ka mga tawo -- TUKMA: Duha ka tawo
SAYOP: Lima ka mga babaye -- TUKMA: Lima ka babaye
SAYOP: Unom ka nga rebelde -- TUKMA: Unom ka rebelde
SAYOP: Pito ka mga buok -- TUKMA: Pito ka buok
SAYOP: Pipila ka mga sundalo -- TUKMA: Pipila ka sundalo
SAYOP: Pipila ka mga konsehal -- TUKMA: Pipila ka konsehal
SAYOP: Pipila ka mga butang -- TUKMA: Pipila ka butang
SAYOP: Mahimo sa pagdunggab -- TUKMA: Midunggab
SAYOP: Mihimo sa pagpahigayon -- TUKMA: Mipahigayon
SAYOP: Mihimo sa pagkompesal -- TUKMA: Mikompesal
SAYOP: Mihimo sa pagkuha -- TUKMA: Mikuha
SAYOP: Mihimo sa pag-adto -- TUKMA: Miadto
SAYOP: Gikan kang -- TUKMA: Gikan ni
SAYOP: Alang ni -- TUKMA: Alang kang
SAYOP: Mag-unsa ka ngadto? -- TUKMA: Mag-unsa ka didto?
SAYOP: Nagpaabot sa imo (sa imong unsa?) -- TUKMA: Nagpaabot kanimo / nimo
SAYOP: Naghulat sa ila (sa ilang unsa) -- TUKMA: Naghulat kanila / nila
SAYOP: Naglagot sa imo (sa imong unsa?) -- TUKMA: Naglagot kanimo / nimo
SAYOP: Nagtan-aw sa iya (sa iyang unsa?) -- TUKMA: Nagtan-aw kaniya / niya
SAYOP: Ilado (Spanish, dagom nga nagtangag og hilo) -- TUKMA: Inila / Bantogan
SAYOP: Asa gikan -- TUKMA: Diin gikan / Asa paingon
SAYOP: Asa si Gloria -- TUKMA: Hain si Gloria / Asa si Gloria paingon
SAYOP: Asa gibutang -- TUKMA: Hain / Diin ibutang
SAYOP: Sa may Barrio Luz -- TUKMA: Sa Barrio Luz
SAYOP: Dapit sa Barrio Luz (May and Dapit indicate distance from/near the point of reference) -- TUKMA: Sa Barrio Luz
SAYOP: Basin pag gikawat (Basin denotes wish; not fear, apprehension) -- TUKMA: Tingalig gikawat
SAYOP: Suspetsado nga wala mailhi (How can you suspect a person whose identity is unknown?)
SAYOP: Giserad-an -- TUKMA: Giserhan
SAYOP: Mintinar -- TUKMA: Mantener
SAYOP: Submitir -- TUKMA: Sumiter / Tugyan
SAYOP: Bata nga apohan ni -- TUKMA: Apo (Grandchild)
SAYOP: Tigulang nga apo ni -- TUKMA: Apohan (Grandparent)
SAYOP: Gioktaba sa usa ka tuig (Octava means Eight. Postponed to 8 days only)
SAYOP: Pinakadako (Tagalog superlative) -- TUKMA: Kinadak-an / Labing dako
SAYOP: Pinakagamay (Tagalog superlative) -- TUKMA: Kinagamyan / Labing gamay
SAYOP: Sr. Santo Niño (Mr. Holy Child?) -- TUKMA: Santo Niño
SAYOP: Sr. Santa Cruz (Mr. Holy Cross?) -- TUKMA: Santa Cruz
SAYOP: Ibutang ngadto -- TUKMA: Ibutang didto
SAYOP: Nuestra Señora Birhen de la Regla (Our Mrs. Virgen of the Rule?) -- TUKMA: Birhen de la Regla
SAYOP: Barangay Poblacion sa Opon (A poblacion canot be converted into a barangay) -- TUKMA: Barangay Opon
SAYOP: Tulay sa Opon (Tulay means bridge; Muelle Osmeña is not a bridge but a wharf or port: pantalan / dunggoanan
SAYOP: Isda nga Lapulapu (Cebuano name for the fish is pugago)
SAYOP: Viva! Sr. San Agustin (Long live, Mr. San Augustine?) -- TUKMA: Viva! San Agustin

Ang pulong kadaghan masaypi pagsulat

2008-03-04T05:24:00.000-08:00

Tingali usa ka sa nakamatikod sa lainlaing pagkasulat sa ngalang Lapulapu (usahay may haypen, apan usahay sab wala) sa lainlaing mga basahon, mga peryodiko, plakard, baner, karatula ug hangtod gani sa mga dokumento.

Kini balewala lamang sa uban, apan alang sa pipila nga metikuloso, kini nakahatag kalibog kon unsa ba gayoy saktong espeling kun paagi sa pagsulat niini-- may haypen (-) ba, o wala.

Kining maong kalibogang butang amo nang nasulbad sa magasing Bisaya partikular sa pagsulat sa Binisaya. Apan di tiaw ang akong kalipay dihang usa ka higala, si G. Lorie dela Serna, mipadala kanako (sinukip sa iyang tampo alang sa Bisaya) di pa dugay, og usa ka tarheta sa pangampanya nga nagkanayon:

"STOP putting a hyphen in the name Lapulapu. It's not necessary; it only makes the name fishy and silly!"
-- Mactan Heritage Foundation

Nalipay ko tungod kay nahitukma kini sa gikalagda namong sumbanan sa pagsulat sa mao ug susamang mga pulong.

Salamat sa Mactan Heritage Foundation sa maong pangampanya.

Palihog tan-awa (iklik) ang "Lagda sa Espeling" kansang link anaa ning atong saydbar (sa tuo).

Tubag Sa Sinulat ni G. Rafanan: "Unsay Angayng Gamiton?"

2008-02-09T01:52:00.000-08:00

E.S. GODIN
Abril 28, 2004 Bisaya

DALAYGON ang pagpakabanang gipakita ni G. Gumer M. Rafanan sa iyang sinulat nga napatik sa gula Pebrero 11, 2004 ning Bisaya nga nagtumong sa kalibogang mga pulong nga matod pa niya, "Maglibog ko kay mag-usab-usab ang spelling."

Tinuod ang giingon ni Ginong Rafanan nga may mga higayon nga nausab ang pagkasulat sa pipila ka pulong. Ug kining sulirana motumaw matag karon ug unya sukad pa gayod kaniadto. Ang unang hinungdan mao ang kaliban usahay (makalusot nga wa himatikdi); ikaduha, mao ang gihisgotan usab niya (Rafanan) nga panaglahi sa baroganan sa editor; ug ikatulo mao ang kalisod sa pagmatang sa pulong sumala sa iyang gamit gumikan sa wa pa matino nga basehanan o lagda unsaon paggamit ang maong mga pulong. Sa maong mga hinungdan, ang naulahi maoy tinuod tang suliran. Ug salamat ni G. Rafanan nga mibukas sa pagtuki niining mga pulonga.

Sa pagkatinuod, dili sayon ang pagmatang (classify) sa mga pulong. Ug dili maayong basta na lang kita modesider o moingon nga kini o kana ang angay o husto sa walay igong pagtuon sa kinaiya sa pulong. Una sa tanan, kinahanglang ilhon ta ang pulong sumala sa iyang matang, ang iyang kagikan (etymology) ug ang iyang gamit o kapuslanan una kita mohukom sa niini o niana nga espeling o paagi sa pagsulat sa usa ka pulong. Kinahanglang magasandig kitag lig-ong basehanan aron sa ingon molungtad ug higugmaon sa atong mga sumusunod.

Ang Baroganan Sa Bisaya

SA kalibogang mga pulong (gobiyerno, goberno ug gobyerno) nga gihisgotan ni G. Rafanan, ang naulahi (gobyerno) maoy gigamit karon sa Bisaya.

Sa minubo sa "ug uban pa", ‘ubp.’ ang sa Bisaya. Gimatuod kini ning mosunod: "Katawa" (lindog ni Piux Kabahar) Hunyo 3, 1964, p. 78; "Panglantaw" ni N. D. Bas Dis. 24, 1986, p. 7 / Hulyo 15, 1987, p. 19 / Hulyo 22, 1987, p. 14; ug sa iyang "Eng-Ceb-Tag Dictionary" Sept. 4, 1996 / Hulyo 15, 1987, p. 19 / Dis. 24, 1986 / Mayo 15, 1996 sa pagkutlo lamag pipila.

Sa "Lagda Sa Paggamit sa "U" ug "O", Hulyo 15, 1987, p. 13 (nga malagmit naggikan pa sa orihinal nga draft ni T.V. Hermosisima et al) makita usab ang ‘ubp.’ nga makanunayon (consistent) nga gigamit ingon nga minubo sa "ug uban pa" ug mao usab sa "Francis Batomalaque…" ni M. Geocallo, Mayo 15, 1996 ug "Sinugdan: Reenactment sa Limasawa" ni L. C. Sardovia sa Mayo 15, 1996 gihapon nga gula.

Ang katarongan niini mao: Ang "ug uban pa" adunay tulo ka pulong (lahi sa et cetera nga duha lamang) busa angay nga ang gamitong minubo magrepresentar sa maong tulo ka pulong diin haom kaayo ang ‘ubp.’ Hinuon, dili malalis nga may laing minubo (ugp., ugb., ug ugbp.) nga nakagula apan kini mugna na lamang sa kaliban. Ang ‘ugb.’ nga gipaboran ni G. Rafanan (diin pipila ka tuig nang nagbansiwag sa hapin ning Bisaya) napakyas pagrepresentar sa "pa" nga maoy ikatulong pulong. Ang ‘ugbp.’ maingong haom usab unta apan daw naghinobra na ug taas ra usab.

Mahitungod sa mga pulong "ilabi na" ug "labi na" ug sa "maora" ug "mora", ang Bisaya wala makalantaw og dag-om niini. Kini sila ing mga variations o short cut lamang ug mapuslanon uyamot nga atong kapailin-ilinan. Ang "labi na" laktod (variation) sa "ilabi na" ug ang "mora" laktod usab sa "maora" sama sa "wala" nga may "wa", "gayod" nga may "gyod", "dili" nga may "di", "ugod" nga may "god" ubp.

Ang nakalahi lang sa "labi na" o "ilabi na" mao nga ang ‘na’ dili gayod mahimong isumpay. Ang ‘na’ kinahanglang ibulag sanglit kining pulonga usa ka hingpit nga pulong (makabarog) nga gigamit ingong pamunto o panumbok (article) sama sa "dali na", "tala na", "ayaw na", "kana na lang", "wala na", "buntag na", "udto na", "Ikaw na na/kana?" ubp.

Ang pulong ‘ra’ gigamit usab nga pamunto kun panumbok ("dali ra", "umari ka ra", "kusog ra", gahapon ra" ubp.) apan lahi ang kaso sa "mora/maora" sa "ilabi na" kay kon bulagon ta usab kini gikan sa "mora" (same, as a, like) ngadto sa "mao ra" (?), kawad-an na kini sa iyang lintunganayng kahulogan-- magpausab sa iyang kahulogan. Pananglit: "Mao ra intawong usa."; "Mao ra kanay akong nahimo."; "Mao ray akong natilawan." ubp.

Bahin usab sa mga pulong "pagkalalaki", "pagka presidente", "pagkaminyo" nga laing gitumbok ni G. Rafanan nga nag-usab-usab ang pagkasulat, ang among ikasulti mao kini: Wala sa mga pulong ang isyu o problema kondili anaa sa PAGKA. Sa among pagtuon, kining PAGKA sa atong Binisaya daw wala pa gayod matuki sa hingpit. Ug busa, karon ang tukmang higayon sa pagtugkad. Unsa ba gayod kining PAGKA? Unsay kapuslanan niini sa atong pinulongan?

Usa ka butang ang among naseguro. Nga kining "pagka" dili sa tanang higayon mahimong ikasumpay o ikalanggikit sa ubang mga pulong. Ug kini may duha ka bug-at nga katarongan sa among tan-aw. Una, law-ay o dili maayong tan-awon sa higayon nga mahaapil paggamit sa ulohan o mga subhead diin gikinahanglan nga kapitalon (capitalized) ang mga o unang mga titik kun letra. Ikaduha, makakomplikar kon mahasumpay sa mga pulong nga daan nang capitalized.

Pananglitan: pagka U.S. citizen, pagka Pilipino o pagka Pinoy, pagka Domingo, pagka 2004, pagka Geocallo ubp. Sa "pagkapresidente", "pagkaminyo", "pagkalalaki" tingali okey lang kay kini wala man manginahanglan nga ikapital. Ang pangutana, unsaon man nga kini mahusay aron magkahiusa ang tanan sa usa ka masamahong pagkagamit? Hinuon, kining problemaha hagbay pa namong gibantayan. Ug may inisyal na kaming kaplag nga basehanan sa pagmatang niini ug kini idalit ra unya sa linain nga sinulat (matikdi ang pagkagamit sa "pagka" ning Bisaya).

Sa mga pulong Tinagalog nga gigamit o gisagop sa uban, sama sa giingon ni G. Rafanan, kini dili daotan kon wala na gayod kitay atong kaugalingon nga magamit. Apan sa laing bahin, ang Bisaya wala magtagad sahi sa gikabalak-an sa premyadong magsusulat sa Iligan tungod kay alang sa Bisaya, ang tinuod nga alagad sa arte ug nagmahal sa kaugalingong pinulongan dili gayod magmantenel pagpanibo sa kabtangan sa iyang mga silingan. Kanunay siyang maghago pagnanaw niadtong mga pulong bulawan nga tingali namisik lang sa kadaplinan. Kana ang tinuod nga Bisayista.

(Panawagan: Giawhag ang tanang Bisayista ilabi na sa kadagkoan sa tanang kapunongan sa mga magsusulat o sa mga publikasyon nga nagpatik sa Sinugboanong Binisaya sa paghatag sa ilang panahom o kaha reaksiyon kalabot niini. Buligan ta paghusay kining pipila na lang gayod ka kalibogang mga pulong. Ang gihikyad sa itaas maingong ‘kasamtangang baroganan’ lamang ug mahimo pang usbon kon gipangayo sa katarongan. Kay kinsay nasayod nga may mas abante ug natugkad sa ilang pagtuon. Ang mahinungdanon nga kita karon naglantaw og kahingpitan ug kahiusahan.)

Nota: Kini nasulat ug napatik sa wala pa mahingpit ang "Lagda sa Espeling" nga gihikay usab ning tagsulat niadtong Pebrero 2007.-- E.S.G.

Pipila Ka Binisayop

2008-02-01T22:05:00.000-08:00

Pipila ka Binisayop

DUNAY pipila nga nanag-ingong wala kunoy grammar ang Binisaya o Binisayang Sinugboanon sa partikular. Ang grammar kun batadila usa lang kuno ka pagbusal sa katawhan sa paggamit sa iyang pinulongan. Kini kunong lagda-lagda nagpugong lang sa paglambo sa usa ka lengguwahe.

Pero para nako, di ko motuong may pinulongan nga way grammar, labi na kon panulat nay hisgotan. Unsaon pagkasinabot sa matag usa kon walay grammar? Unsaon pagkasinabtanay kon ang itom ingnon sa usa nga puti, samtang ang puti ingnon sa lain nga pula?

Niini, klaro na tingali ang kahinungdanon sa kalehitimo sa pulong— ang kahinungdanon sa tukmang gamit niini, ug ang kahiusahan sa pagsabot sa buot ipasabot sa maong pulong. Sa ato pa, standard o komun nga paggamit ug pagsabot sa mga pulong.

Kausa, nakabasa kog headline sa usa ka Binisayang newspaper nga nagkanayon: "Lalaki, hapit gidunggab tungod sa selpon". Karon, dili na ba lang ni nato tarongon aron mahusto? Timan-i nga ang "gidunggab" nagpasabot og nahitabo na, apan ang estorya "hapit" pa lang.

Daghan usang masayop ug kanunay hisaypan ang pulong "nagkahinigugmaanay" which is dakong sayop; "nagkahigugmaay" ang husto. "Hinigugma" for lover, so sayop gihapon kon moingon "managhinigugmaay"— prefix ‘manag’ refers to a partnership (managsilingan, managsoon, managhigala). Iyang gihigugma si Emyat, dili "Iyang gihinigugma"— kay kon ang ulahi nay gamiton, lain na ang buot ipasabot.

Kanunay usab hisaypan ang "mapahiubsanon" o kaha "mapainubsanon" inay sa "mapaubsanon".

MAPAUBSANON— means "tawo nga tigpaubos"
MAHIUBSANON— tawo nga daling mahiubos (gikan sa kahiubos).

"Mapahiubsanon" is very wrong.-- (ESG)

Ang Pulong "PUHUNAN"

2007-11-10T03:40:00.000-08:00

Ang Pulong "PUHUNAN": Linanggikitan Ba o Dili?
VINCENT S. ISLES
Napatik sa Bisaya Magasin

Ang pulong ‘puhunan’ usa gayod ka gamot-pulong (root word) ug dili affixed word. Ngano? Tungod kay ang iyang behavior, batasan sa usa ka root word ug dili sa usa ka affixed word.

Pananglitan, usa ka affixed word: BAHINAN (bahin + an). Dili ba sayop ang mga pulong IBAHINAN ug BAHINANA? Tungod kay ang mga iglalanggikit nga "i" ug "a" motapot lamang sa usa ka unbound nga root word (pananglitan, BAHIN). Ug kon imong tan-awon, dili sayop ang IPUHUNAN ug PUHUNANA. Busa, managlahi ang BAHINAN ug PUHUNAN. Ug kon affixed word ang BAHINAN, ug lahi niini ang PUHUNAN, nan, dili usa ka affixed word ang PUHUNAN. Usa kini ka root word tungod kay ang iyang behavior, root word man: nahitabo lang nga sama sa PUHON ang nag-unang lima ka letra sa maong pulong.

Ug busa, base sa Lagda sa Espeling, kini angayng pagasulaton nga PUHUNAN, dili PUHONAN, sanglit wala man gayoy "O" (ni panunganggikit o infix nga nagsugod og "O") nga anaa sa tunga nga silaba gawas sa mga pulong linanggikitan (affixed word), pulong hinulaman (loan word) o kaha pulong minugna (coined word).--

Husto ug Sayop nga Pulong

2007-10-22T06:20:00.000-07:00

Hustong Gamit ug Pipila ka Sayop nga Pulong

Putli, Ulay
Ang "putli" ug "ulay" maoy mga pulong kaamgid kun susamag kahulogan. Apan adunay higayon sa sulti diin dili mabaylo-baylo ang maong mga pulong. Sama pananglit kon moingon kita: Maria nga ulay (Maria Santisima-Virgen Maria, sa Kinatsila). Dili kita moingon: Putli nga Maria, bisan tinuod nga "putli" si Maria. Hinganlan natong "putli" ang "ulay" nga dalaga, kay ang tanang "ulay" nga babaye matawag man nga "putli"; apan dili ang tanang "putli" haom nga tawgong "ulay". Moingon kita: "putli" nga pagbati— apan dili "ulay" nga pagbati; gugmang "putli"— dili gugmang "ulay".

Moingon usab kita: "Ulay" nga lasang (virgin forest)— dili "putli" nga lasang. Ang pulong "ulay" kongkreto, samtang ang "putli", abstruct.

Ang "putli" nga babaye matawag nga "ulay" kon wala pa hilabti sa lalaki, wala pa mamansahi ang iyang kaputli.

Sa kalagdaan, ang "putli" gamiton lamang nato diha sa mga butang nga dili mahikap (abstruct), apan ang "ulay" gamiton nato sa mga butang nga mahikap, sama sa "ulay" nga lasang, "ulay" nga yuta.

Tamay, Yubit
Managsama usab ang kahulogan sa "tamay" ug "yubit". Pananglit, moingon kita: Gitulon ko lang ang mapait nga "tamay" (yubit) sa ubos kong kahimtang. Walay kalainan ang "gitamay ang akong kakabos" sa "giyubit ang akong kakabos". Hinuon, maoy labing ginagamit ang "tamay". Ang tawo nga talamayon, pagayubiton gayod sa katawhan.

Ang "tamay" haom nga gamiton sa kahimtang ug pagka tawo. Ang "yubit" mas haom gamiton sa panagway ug mga apan sa tawo.

Budhi, Luib
Managsama da usab ang "budhi" ug "luib" nga nagdala sa kahulogan nga limbong, apan may landong sa kalainan ang ilang kagamitan. Niay mga pananglitan:

Si Magdalena nagluib sa iyang bana. Sa ato pa, wala siya magmatinumanon sa ilang gipanumpaan. Naghimo siyag usa ka pagluib nga nakabuling sa dungog sa iyang bana. Ang maong buhat paganganlan usab og limbong kay duna man silay kasabotan.

Si Pedro maingong nagbudhi sa iyang higala nga si Juan dihang ang ilang tinagoan nga dili ibutyag hangtod sa kamatayon, gipanabi ni Pedro kang Luis nga dakong kaaway ni Juan. Ang gibuhat ni Pedro may elemento usab sa limbong.

Mahimo nga ang usa ka asawa magluib ug magbudhi pa gayod sa iyang bana. Pananglitan: Si Magna ug ang iyang bana may gikasabotan nga ilimod nila kang bisan kinsa nga manggikan silang magtiayon padulong sa Sugbo. Si Berto, usa ka lalaki ni Magna, apan walay kalibotan ang bana sa pagluib sa asawa. Si Magna mikawat pagtug-an kang Berto mahitungod sa gikasabotan nilang magtiayon. Ning buhata, nahimo ang "budhi"; nahimo dili lamang ang "luib" kondili ang "budhi" pa gayod.

Ang "luib" masabot sa Iningles nga "unfaithfulness"; ug ang "budhi" masabot nga "betrayal".

Tinuod, Matuod
Dili usab maglayo ang kahulogan sa "tinuod" ug "matuod". Kon hilngon ta ang mga diksiyonaryo, kining duha halos walay kalainan. Apan angay timan-an nga kini sila may iya-iyang luna sa tukmang gamit ug nga dili basta mahimong baylo-bayloon. Matikdi kining pipila ka pananglitan:

Unsa ba gayoy "tinuod" nga nahitabo? Palihog tug-ani ako sa "matuod". Nganong daw nagmakuli kamo pagtug-an sa kamatuoran? Si Kolasa mimatuod kanako nga dili "tinuod" ang ilang gipasangil kang Cesar. Dili si Cesar ang "tinuod" nga naglugos kang Connie. Si Cesar dili makahimo pagbudhi kanako. Matinud-anon ang akong Cesar. Mao kana ang "matuod". Oo, "tinuod" nga miuna pagpauli si Cesar niadtong gabii nga nahitabo ang krimen. Apan may testigo nga momatuod nga si Cesar wa magbuhat og daotan niadtong gabhiona. Di makataronganon nga motuo lang mo dayon sa mga sulti-sulti. Isip maghuhusay, kinahanglang palutawon ninyo ang "matuod" ug walay lain kondili ang "matuod".

Ang "tinuod" maoy tugbang sa Iningles nga "true" samtang ang "matuod" maoy sa "truth".

Molupyo, Lumulupyo, Mulupyo
Sa mga balita sa radyo ug telebisyon, sagad natong madungog ang mga magsisibya nga managkanayon: "Usa ka Donato Ambuluhot, 45 anyos, "molupyo" sa Brgy. Lorega-San Miguel ning siyudad, hidakpan kaganinang kaadlawon gumikan sa paghupot og ginadiling droga."

Ang pagkagamit sa "molupyo" sa maong han-ay, komo kini gisibya lang, dili pa matumbok ni kapasanginlang sayop. Apan kon kining han-aya anha ta hipalgi sa usa ka mantalaan ug ang pulong "molupyo" mao gayoy pagkatitik, nan, kini usa na ka dakong sipyat base sa mga prinsipyo sa lagda sa espeling ingon man sa konsepto sa langgikit. Ngano man?

Una sa tanan, angay matngonan nga ang iglalanggikit nga "mo" usa ka berbo, o nagpasabot og lihok. Niini, masabot ta nga ang pulong "molupyo" usa ka kapulong (synonym) sa "moestar" o "mopuyo". Busa, dakong sayop kay ang gipasabot sa pulong "molupyo" mao man unta ang "residente". Pungan (noun) ang residente samtang punglihok (verb), gumikan lagi sa langgikit nga "mo", ang "molupyo". Di ba, klaro kaayong sayop?

Ang "lumulupyo", sa laing bahin, maoy kapulong kun synonym sa "residente". Ka-pattern niini ang mga pulong "gumagapan" (settler), "lumilihok" (doer; helper), "pumupuyo" (laing baryasyon sa residente), ubp.

Tingali dunay mosumbalik pagsukot: Pulong lintunganay (rootword) ba diay ang "lupyo"? Ang tubag niini mao nga kon dunay pulong "lumulupyo" ug "molupyo", nan, way duda nga dunay gigikanan.

Unsa ba usab kining "mulupyo"?

Ang "mulupyo" maoy dinaklit (shortcut) nga porma sa "lumulupyo". Kinaiya man god natong mga maglilitok (speakers) ang pagmubo aron pagpasayon sa paglitok sa mga pulong (i.e inay "moadto" litokon lang "adto", imbes "mangaon ta", largohon lang pag-ingog "ngaon ta" o "kaon ta"). Ug mao kining "mulupyo", wa na litoka ang unang silaba nga "lu", imbes unta "lumulupyo".

Maong giingon sa unahan nga kon gilitok (gisibya) lang ang pulong, dili pa ta makaingon nga sayop o husto sanglit ang basehan sa pag-ila sa kahulogan sa pulong nagasandig man sa panitik o espeling niini nga masuta lang kon isulat na.

(Tan-awa ang Lagda sa Espeling nga atua sa archive sa Septiyembre 2007.)

Mapaubsaon, Mahiubsanon
Daghan kanato nanaggamit sa pulong "mapahiubsanon" sama sa pag-ingon, "Mapahiubsanon kaayo nang tawhana", sa walay pagtino kon may lohika ba ang maong pulong. Unsa bay buot ipasabot niining "mapahiubsanon"?

Sa tinuoray lang, kining pulonga usa ka produkto sa naghinobra o wala na sa lugar nga paglanggikit (affixation). Usa ka mugna sa pagpataka, usa ka pulong nga walay kahulogan. Ug busa, usa ka sayop. Ngano?

Tungod kay kining pulong "mapahiubsanon", gumikan sa naghinobra o wala lagi sa lugar nga paglanggikit, wala na makapakita (project) sa iyang lintunganay o gigikanang pulong— kon sa "hiubos" ba, sa "ubos" kun "paubos".

Sa laktod, tungod kay wala mahalugar ang paglanggikit, dili na nato matino kon nagpasabot bag "tawo nga tigpaubos", o sa "tawo nga daling mahiubos". Kini labing masubay pinaagi sa pagtino sa gidalang papel sa mga iglalanggikit nga "mapa", sa ug "mahi". Ug sumala sa kinaiya sa atong pinulongan, ang "mapa" ginagamit lamang sa mga lihok o pagbati nga matuyo; samtang ang "mahi" ginagamit sa mga kinaiyanhon o dili matuyo.

Ang tukma o husto mao:

mapaubsanon— tawo nga tigpaubos, tawo nga dili mapahitas-on.
mahiubsanon— tawo nga daling mahiubos.

Ang Pulong "Hinunoa"
Ang pulong "hinunoa" gikan sa gamot-pulong hinuno (syn. palandong, hunahuna, isip) nga gisumpotan sa suffix nga "a" — hinunoa.

Ang "KA" sa Binisaya

2007-10-12T06:20:00.000-07:00

Ang Mga "KA" Sa Binisaya
E.S. GODIN

Adunay pipila ka matang sa "KA" sa Binisayang Sinugboanon sumala sa iyang espesipikong gamit.

1.) KA— panghulip (pronoun), baryasyon sa "ikaw".

Mga pananglitan:

Hayop ka man mohilak ka usab.
Mosugot ka ba sa akong gihangyo?
Makigkita ka ba sa mayor?

2.) KA— pangunanggikit (prefix). (Timan-an nga ang mga iglalanggikit isulat gayod nga dikit o idugtong sa pulong gilanggikitan. Walay iglalanggikit nga ibuwag sa pulong gilanggikitan.)

Mga pananglitan:

kapunongan (KA + punong + AN)
kaamigohan (KA + amigo + (H)AN)
kabataan (KA + bata + AN)
kahaponon (KA + hapon + ON)
kaulitawhan (KA + ulitawo + HAN)
kalibotanon (KA + libot + ANON)
kalikopan (KA + likop + AN)

3.) KA— panumbok (article or particle)

Mga pananglitan:

Duha ka sakong humay.
Pila ka buok?
Kinse ka buok ang sino, siyam ang ungol.
Usa ka matahom nga babaye hipalgang naglutaw sa suba.
Sama sa usa ka buotang anghel, siya matinud-anong mituman sa akong mando.

4.) KA— laing porma o mubong porma (short form) sa panumbok nga "KANG".

Mga pananglitan:

Tua ka Pilo-Mancia. (Inay "Tua kang Pilo-Mancia.")
Moadto ka ila ka Kapitan?
Didto ko ila ka Pilo-Mancia.
Ihatag na palihog ka Uray Mancia.

5.) KA— isip titulo o panangpit (addressing), sagad gigamit sa pagpasabot og panag-igsoonay o pakig-inunongay. Maisip usab nga naggikan kini sa pulong "KAUBAN" (nga "KASAMA" sa Tinagalog). Sanglit usa ka panangpit, sama sa Abay, Migo, o Iyo, kini pagasulaton nga buwag o dili idugtong sa ngalan.

Mga pananglitan:

Ka Pedro
Ka Gener
Ka Roger
Ka Guyong
Ka Badong

Lantugi sa Giyon

2007-10-08T05:19:00.000-07:00

Lantugi sa mga Pulong Gibalik-balik Paglitok: May Giyon Ba o Wala?
E.S. GODIN
Bisaya Peb. 26, 2003

HANGTOD karon, nagpabiling nagkasungi ang hunahuna sa mga magsusulat sa kon unsa ba gayoy tukmang paagi nga angay sagopon sa pagsulat sa mga pulong nga gibalik-balik o gisubli paglitok sumala sa kinaiya sa atong pinulongang Binisaya. Angay ba kining ulangon sa giyon (hyphen) o dili?

Ang panagsumpaki mamatikdan kaayo sa mga manuskritong nahidangat sa among tagsa-tagsa ka talad ug bisan gani sa mga napatik nang sinulat. Gumikan niini, naaghat ako paghimo og minao-mao kun kinaugalingong pagtuon aron pagpangita sa gitinguha tang kahiusahan. Kay unsay kapuslanan niining buhata kon pasagdan lang nato ang ginagmayng mga bikil sa naestablisar na unta natong ortograpiyang Bisaya?

Sa pagkatinuod, kining isyuha nahusay na unta sa mga pagtuon nga gihimo sa kanhing Akademiya Sa Dilang Bisaya (AKADABA) (Twa: Waysamang Tigom Sa AKADABA, Bisaya Enero 8, 1964). Nahipno nila ang lagda sa paggamit sa mga patingog (vowel) nga "u" ug "o" nga kaniadto sabog usab makitang way kahiusahan.

Ania ang gitanyag nga batakan ni G. Hermosisima: "Ang patingog nga 'u' anha gamita sa una ug sulod nga mga silaba sa pulong lintunganay (rootword) ug ang patingog nga 'o' anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay."

Unya may tugon gipasupot nga nagkanayon: "Dili apil sa lagda ang mga pulong sinagop kun hinulaman. Kini sulaton nga ilisan ang mga katingog (consonants) apan magpabilin ang mga patingog sa orihinal. Pananglitan ang Kinatsilang filosofo binisay-on nga pilosopo."

Apan kini wala gilayon lig-ona, hinunoa, padayong gitun-an kay matod pa kuno ni Pamuno Garcia, kining mga butanga dili angayng dali-dalion.

Ug sa gula sa Bisaya sa Hulyo 15, 1978, nahiluwan ang hinan-ayng lagda ingon nga opisyal nga tamdanan sa tanang buot motampo sa Bisaya. Ug dinhi, nahiapil na ang husay sa kon unsay tukmang pagsulat sa mga pulong gibalik-balik paglitok.

Sumala pa sa lagda: "Ang 'u' ug 'o' dili angay usbon sa mga pulong lintunganay o gamot-pulong nga balik-balikon paglitok sa pagpasabot sa lihok nga gibalik-balik, o sa butang nga ingon-ingon sa, kon sinuon sa, ug sa kakulang og diyotay sa, o dili kaayo sama sa butang nga gitandingan." Pananglitan: lukso-lukso, pula-pula, tigom-tigom, dakop-dakop, hubo-hubo, buot-buot, humok-humok, ubp. Ang mga pulong sama niini ulangon gayod sa giyon (-)."

Unya, aron pagtin-aw gayod, may tugon gibutang: "Adunay mga pulong nga binalik-balik paglitok apan dili mga pulong nga lintunganay, busa ang 'u' ug 'o' magsunod sa lagda 1 ug 2. Mga pananglitan: taudtaod, hunahuna, hugunhugon, bukubuko, habuhabo, ubp."

Karon, unsa man kining lagda 1 ug 2 nga giingong maoy sundan? Kining lagdaa mao ang batakan sa hustong paggamit sa 'u' ug 'o' nga gihisgotan na sa unahan. Aron pagtataw ug aron masabtan gayod, ania:

"1.) Kataposang Silaba — 'O' ang gamiton sa kataposang silaba. Pananglitan: pako, dako, tulo, matod, nasod, lungsod, balod, gakos, sakob, barog, taob, turutot, huyuhoy, himo, panimalos, hisgot, ubp.

"Eksepsiyon — Dili usbon ang bokal sa mga pulong hinulaman gikan sa Kinatsila, Iningles, Linatin, ubp. Pananglitan: birtud, espiritu, asul, memorandum, korum, kolum, ubp.

"2.) Una ug Sulod nga mga Silaba — Sa mga pulong lintunganay, 'u' ang gamiton sa una ug sulod nga mga silaba. "

Pananglitan (unang silaba): bughat, kusi, tulo, bulan, buang, buto, pulo, umagad, ugangan, ug-og, mug-ot, gun-ob, ubp.

" Pananglitan (sulod nga mga silaba): hapuhap, pangutana, habuhabo, matuod, bituon, taudtaod, sagunson, haguka, hinuon, turutot, bukubuko, hugunhugon, ubp. "

Eksepsiyon— Sama sa unang lagda, magpabilin ang mga bokal sa mga pulong hinulaman. "Pananglitan: bola (ball), polis (police), abogado, boto (vote), kota (quota), polo (shirt), sobre, sobra, poso (artesian well), kombento, oras, kolor, ubp.

"3.) Mga pulong nga linanggikitan— magpabilin ang 'u' ug 'o' sa mga pulong lintunganay. "Pananglitan: himoon— gikan sa himo, gisumpotan sa ON; himoan— gikan sa himo, gisumpotan sa AN; handomanan— gikan sa handom, gisumpotan sa ANAN, halandomon— gikan sa handom, gisal-otan sa AL ug gisumpotan sa ON-- hALandomON; sangpotanan— gikan sa sangpot, gisumpotan sa ANAN; lungsoranon—gikan sa lungsod, gisumpotan sa ANON (d-r); kabungsoran— gikan sa bungsod, gilanggikitan sa KA ug gisumpotan sa AN (d-r); kalibotan— gikan sa libot, gilanggikitan sa KA ug gisumpotan sa AN; buluhaton— gikan sa buhat, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa ON (bULuhatON); sulugoon— gikan sa sugo, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa ON (sULugoON); tulunghaan— gikan sa tungha, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa AN (tULunghaAN); igsoon— gikan sa igso, gisumpotan sa ON; matinahoron—gikan sa tahod, gilanggikitan sa MA, gisal-otan sa IN, ug gisumpotan sa ON / d-r (MAtINahorON); tulumanon—gikan sa tuman, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa ON (tULumanON), ubp.

"4.) 'U' Sa Silabang Balik-balikon—Ang 'u' sa silabang gibalik-balik angay magpabilin. Pananglitan: tudlo— magtutudlo, sulat— magsusulat, hukom— maghuhukom, ubp."

Karon, balikan ta ang isyu sa mga pulong gibalik-balik o gisubli paglitok. Nganong may nahitabo mang kayagaw? Nganong wala man gihapoy kahiusahan hangtod karon? Dili pa kaha igo kining lagda nga gilatid sa banggiitang mga Bisayista kanhi?

Sa akong pagsusi, dunay lainlaing mga hinungdan. Una: Ang kakulang sa alamag sa mga magsusulat ug usahay sa mga editor sa pagtino o pagmatang sa mga pulong ingon niini. Ang pagbanos-banos sa mga editor matag karon ug unya makamugna usab og mga kausaban sanglit may iya-iya silang sukdanan sa pagtino ug pagmatang niining mga pulonga.

Ikaduha: May mga magsusulat o mga editor mismo nga misukwahi ug wala mosagop sa nahiunang gilatid nga batakan. Tingali may iya-iya usab silang katarongan. Tingali lahi usab ang ilang nakaplagan sa ilang pagtuon.

Si Mlbn. Cesar P. Kilaton, Jr. sa iyang "Mga Lagda Sa Sinugbuanong Panitik" (Binisaya-Sinug-buanon Nga Batadila, pahina 11), mipatunga (neutral) niining isyuha sa pag-ingon: "Ang "u" ug "o" gamiton sa mga gamot-pulong nga balikbalikon pagpasabot sa lihok nga gibalikbalik, sa ngalan sa tanom, insekto, o mananap, sa butang nga kaamgid o sinundog, o alang-alang nga pagkahimo. Ang giyon mahimong dili gamiton."

Kon atong hilngon pagbalik ang mga panid sa Bisaya human ikapatik ang lagda, atong makita nga giulang gayod og giyon (-) ang mga pulong lintunganay nga gisubli o gibalik-balik paglitok. Apan sa nagkadugay, inanay kining nausab. Gikuha ang giyon nga nag-ulang ug gitapot ang duha ka pulong. Gihimong usa. Ngano man kaha?

Sumala pa sa katarongan nga akong nabatian, ngil-ad kunong tan-awon nga duna pay giyon sa mga pulong gibalik-balik kay may mga pulong man nga managbaton og kapin sa usa ka giyon sama sa pulong 'pat-ak-pat-ak', 'lak-ab-lak-ab', 'kal-ang-kal-ang', 'lut-od-lut-od', ubp. Nan, karon, maayo gyod kaha nga tangtangon tuod ang giyon nga nag-ulang tali sa maong duha ka gamot-pulong?

Para nako, dili gayod mahimo nga kuhaon ang giyon ug tapoton ang duha ka pulong nga parehong hingpit kun lintunganay. Ang paghimo niini, tatawng pagsupak o pagguba sa establisado nang lagda sa paggamit sa "u" ug "o". Ang lagda klaro: 'U' ang gamiton sa una ug sulod nga mga silaba sa mga pulong lintunganay kun gamot-pulong.

Karon, unsay mahitabo sa mga pulong gukod-gukod, dakop-dakop, kaon-kaon ubp. kon kini atong kuhaan sa nag-ulang nga giyon? Di ba, ingon na niini: gukodgukod, dakopdakop, ug kaonkaon? Unsay tan-aw ninyo? Di ba klarong naguba o nasupak ang lagda? Unsa karoy ipangatarongan mo sa "o" nga anaa na sa tunga? Mahimo ba gong ingnon nga silay mga gamot-pulong nga gisumpotan og gamot-pulong? May gamot-pulong ba diayng igsusumpot? Sila ugod mga gamot-pulong nga gisubli o gibalik lang paglitok, lahi sa mga pulong hunahuna, taudtaod, bukubuko ubp. nga mga pulong tibuok.

Kon ang mga pulong gukod-gukod, dakop-dakop, kaon-kaon ubp. kuhaan nato sa giyon ug unya tumanan ta ang lagda sa paggamit sa "u" ug "o", nan, mahimo na silang kamatang sa pulong "hunahuna" sama niini: gukudgukod, dakupdakop, ug kaunkaon.

Karon, unsay inyong tan-aw? Dili ba, mas labi pa hinuong ngil-ad? Anaa pa ba— matimahoan pa ba— ang mga gamot-pulong nga gukod, dakop ug kaon? Dayag na lang nga wala na. Dako ang mamugnang kausaban. Ang pagtangtang sa giyon ug pagtapot sa mga gamot-pulong nga gisubli o gibalik paglitok magsilbi o makalighot lamang sa mga pulong nga may mga bokal nga "a", "e" ug "i". Apan sa mga pulong sa samang matang nga may mga bokal nga "u" ug "o" tataw kaayo ang mahitabong kalapasan sumala sa gikapasabot na. Apan wala usab magpasabot nga tungod kay makalighot man, ato na lamang tugotan.

Sa pagkatinuod, ang giyon maoy mag-justify sa titik "o" nga anaa sa tunga nga silaba sa mga gamot-pulong nga gisubli lamang paglitok. Busa, kinahanglang ulangon gayod sa giyon aron walay lagdang masiak ug aron makab-ot na gayod ang maidlas nga kahiusahan.--

(Kini nga prinsipyo gipahimug-atan ug gilig-on sa bag-o kun linangkob nang Batakan sa Panitik sa Binisaya. Twa: Ladga sa Espeling nga giposte niadtong bulan sa Septiyembre 2007.)

Mga Termino sa Takna

2007-10-02T09:11:00.000-07:00

Mga Termino sa Takna
joseph vincent m libot (joeviboy@yahoo.com)

UNGANG GABII
usa ka takna sa dili pa motungang gabii
tungang gabii
unang takna human ang tungang gabii

KAADLAWON
ikaduha (nga takna) sa kaadlawon
ikatulo (nga takna) sa kaadlawon
ikaupat (nga takna) sa kaadlawon

BUNTAG
ikalima (nga takna) sa kabuntagon
ikaunom (nga takna) sa kabuntagon
ikapito (nga takna) sa kabuntagon
ikawalo (nga takna) sa kabuntagon
ikasiyam (nga takna) sa kabuntagon
ikanapulo (nga takna) sa kabuntagon

UDTO
usa ka takna sa dili pa moudtong tutok
udtong tutok

PALIS
unang takna human miudtong tutok
ikaduha (nga takna) human miudtong tutok

HAPON
ikatulo (nga takna) sa kahaponon
ikaupat (nga takna) sa kahaponon
ikalima (nga takna) sa kahaponon

GABII
ikaunom nga takna sa kilumkilom
ikapito (nga takna) sa kagab-ihon
ikawalo(nga takna) sa kagab-ihon
ikasiyam (nga takna) sa kagab-ihon
ikanapulo (nga takna) sa kagab-ihon

TUNGANG GABII
usa ka takna sa dili pa motungang gabii
tungang gabii
unang takna human ang tungang gabii

Duha Ka Diyot Nga Pahimangno

2007-10-02T08:37:00.000-07:00

Duha Ka Diyot Nga Pahimangno
Sa Buot Mag-writer Sa Binisaya
SATUR P. APOYON
Bisaya, Oktubre 10, 2007

Taliwala sa limbo sa kahawa sa opisyal nga talamdon sa panitik ug gramar sa Dilang Bisaya nga gidominahan sa Sinugboanon, akong awhagon ug dasigon ang buot mag-writer sa Binisaya nga motamod sa kasamtangan sa lagda sa mantalaang Bisaya.

Sa pipila ka publikasyong Binisaya sa pagkakaron, ang 77 anyos nga mantalaan bisan sa Manila ginapatik, nagpabilin nga impluwensiyado sa batakan sa hustong pagsulat ug pagdulot og mga potahe nga sagad ginahimo sa usa ka magasin alang sa kalamboan sa panulat. Ang espeling ug ubang mga lagda niini sa hustong pagsulat gisagop sa kadaghanan sa mga magsusulat ug magbabasa bisan wala pay gituboy nga batadila nga katugbang sa "Balarila ng Wikang Pambansa" sa Filipino.

Sa buot mahimong magsusulat sa Dilang Bisaya, ma-Leytenhon, Bol-anon, Butuanon, Dabawnon o Iliganon ka man, ang hulad sa Bisaya nga haonon matag Miyerkoles igo na nga sumbanan sa usa ka buot mag-writer sa Binisaya nga daginoton ang badyet alang sa pagpamalit og ubang basahon nga makatabang sa pagtuon sa pagsulat.

Apan ang adunay ikasarang nga tamsi, naghulat kaniya ang mga book store ug internet café diin anaa ang references sa tanang matang sa panulat: journalistic writing, essay writing, poetry writing, short story ug novel kun fiction writing. Ug kon buot kang manganinaw sa mga lagdang gitamdan sa Bisaya Magasin, partikular sa kon unsaon pagsulat ang pinulongang Binisaya, duawa ang blogsayt nga http://standardbisaya.blogspot.com.

Aduna akoy ipahimangno sa mga bag-ong sugob sa panulat nga bantayan ang Binisaya sa radyo ug telebisyon kay tahopon pa ang kadaghanan hangtod karon, ilabi na sa ilang mga letra nga ipakilab sa kahanginan. Ikonsulta sa adunay alamag sa Cebuano correct usages ug mga espeling ang pipila ka pulong Binisaya sa mga tv screen sama niini: "Mga uluhang tudling", "bantaye ang musunod nga mga balita", "mga tawo midagsa sa plasa", "giamomang baboy", ubp. Ang hustong espeling sa gi-italics mao: "bantayi", "midagsang" ug "mosunod". Dili lang sayop ang espeling sa ‘giamoma’ inay giamuma, angayng himoon lang kining gibuhi kay ang pulong "amuma" dili haom nga pulong alang sa mga mananap, angay lang kini sa tawo. Hinuon, kon ang baboy usa ka baby, dan, haom kaayo ang paggamit sa ‘amuma’. Lain pang komun nga sipyat mao ang paturagas ug naghinobra nga paggamit sa ‘mga’. Ug nakamatikod ba mo sa bun-og na kaayo nga tapok sa mga pulong "Mga Nagbagabagang Balita" – nga pag-ando mas bugnaw pa sa simod sa itoy ang gisaad nga balita o pila pa ka taho nga ginagmay o kon dili man makapaso sa dalunggan ug makagun-ob sa dughan nga paminawon o tan-awon?

Sa maayong panulat, ang paglikay sa kasum-ol sahi sa pagbalik-balik sa tapok sa mga pulong nga nahisgotan sa itaas ug paggamit og adhetibo o panghubit sa usa ka babaye –pananglitan sa pulong matahom— nagkinahanglan og variation sa sunod nga parapo sa katumbas niini nga maanyag.

Ang kinaban-kaban nga kahibalo sa mga pulong sa matag lengguwahe maoy usa sa mga hinagiban sa usa ka tinuod nga magsusulat.

Samtang dili pa masarap ang tanang tudling sa Balaang Kasulatan, Koran ug ubang sinulat sa ubang mga relihiyon ug kasaysayan sa kalibotan nga dugang tukod sa disiplinado ug lubasang magsusulat, ang mga kuyabog sa panulat magmantenel lang una sa iyang insight sa kinabuhi sa iyang kalikopan aron pagpanday og obra nga nanukad sa hiwa sa kinabuhi kun slice of life. Likayan ang ambitious pieces sa sinugdan aron dili makutaw ang utok sa modernong Edgar Allan Poe, William Shakespeare. Victor Hugo, Ernest Hemingway, Nick Joaquin, Martin Abellana o Eugenio Viacrucis.

Padayona ang gisamkong pangandoy ug suhira ang among mga tunob.—

Matikdi: Palihog matikdi ang pangdaghanang "mga" kon duna bay dili maayong pagkapahimutang o kaha nakaguba sa kabalaan sa atong pinulongan. Ang inyong mga komento hinungdanon sa padayong pagtuon sa atong Binisaya. Salamat.

Pasagad lag sulat!

2007-09-30T23:28:00.000-07:00

Mga kombinasyon sa pulong nga way ayo (dobleng double)
E.S. GODIN
Budaya 1, Marso 2003

Gikan sa mga manuskrito nga akong nabasa ug naeditan, nakakolekta akog kombinasyon sa mga pulong nga sa akong tan-aw dili maayong pagkagamit ug matawag ganing walay hinungdan. Mga linya nga lagmit bunga sa kadanghag ug pagpasagad.

Matag kaagi ko niining matanga sa mga pulong, mahinumdom ko sa kasinatian sa usa ka bag-ong magtatampo nga maoy nakuhaan niining gigamit kong ulohan ning sinulat. Ang maong batan-on personal mitunol sa iyang sinulat nga sugilanon sa editor.

Human ikatunol ang pinanggang sugilanon, kay hapit duha ka semana god intawon niyang gitukawan, giingnan siya sa talahorong editor nga ibilin lang ang iyang tampo sanglit dili pa man kini matagad dayon.

Tuod man, human sa pila ka adlaw, mahinamong mibalik ang bag-ong magtatampo.
"Ikaw ba kadto si Mr. Bag-ong Magsusulat?" sukot sa tigulang editor dayong hiling sa nagtampuog nga mga tampo ug unya mihulbot og usa. Gitamdan niini ang sinulat sa makadiyot.
"Bida, pasagad ka man lag sulat!" naglingo-lingo ang editor. Ang batan-ong magsusulat lupig pay nahagsaag usa ka bulig lubi sa iyang nabati. Miawop ang tanan niyang kadasig.

"Nanagsibaw ang mananoyng awit sa kalanggaman ning sayong kabuntagon..." kusog nga gibasa sa metikulosong editor ang usa ka bahin sa sinulat. "Pataka ka man lang..." mipuno pa ang estriktong tigulang. "Mananoy unya nagsibaw?" mianam kainggit ang tingog sa editor.

"Mananoy gani, Do, dili gyod na magsibaw... unsa goy nanoy...? Ang sibaw naghulagway (connotation) og kalangas samtang ang nanoy naghulagway og maluming huni..." miesplikar na gayod ang editor.

Ang batan-ong magsusulat wa intawon makalihok. Mibatang sa iyang gilingkoran, morag nakalimot pagginhawa.

Tinuod, dunay daghang pulong dili maayong pagkagamit. Dili usab sayop ang pagkagamit apan maila gayod ang dili maayong epekto.

Dinasig niadtong kasinatian sa batan-ong magtatampo (nga tungod sa iyang labihang pag-amping sukad makalamoyg tagam, nahimo usang editor sa paghubad-hubad sa panahon), nabatasan ko ang paglista sa mga han-ay sa pulong nga dili maayo pagkagamit; daw wala hinuktoki sa danghag nga tagsulat o kaha gituohan niyang makatabang sa iyang gisulat.

Ania ang natigom sa akong listahan:

1.) Yawan-on niyang paglugos
Dili na tingali kinahanglang tukion pag nganong nangil-ad kining pagkaminyoa sa duha ka pulong. Duna ba goy lugos nga dili yawan-on? Wala, di ba? Natural nga yawan-on ang paglugos. Busa ang pagpares sa maong duha ka pulong walay pulos, wa makatabang, hinunoa, naghimo niining kataw-anan.

2.) Kurbadong sanggot
3.) Tunog sa bagting
4.) Laparong tualya
5.) Buho sa lungag

Mao gihapon ning pagkabuyaha sa mga pulong, di ba? Dobleng double gyod. May sanggot bang dili kurbado? Mistil pa bang ingnong tunog sa bagting nga nasayod na man tang ang bagting usa ka tunog ug ang tualya lapad kay wala may tualyang lignin (gawas kon may motuyog himo sa ingon)? Hinuon, duna may lungag sa buho (vice versa) apan kon ang gipasabot usa lang ka lungag, nan, usa na ka dakong sayop kay ang maong han-ay nagpasabot mag duha ka lungag o buho.

6.) Mipungko sa pagyaka
Dugay kong naghinuktok niini. Unsa man gayoy kahimtang sa tawo nga gihulagway niining mga pulonga? Ang mipungko, lingkod apan ang sampot wa magtugkad sa yuta (ground), lahi sa yaka nga pinatuyangan ang kabug-at sa sampot nga modapat sa yuta o sawog ba. Karon, ma-imagine ba nato kon unsay pagkabutang niining mipungko sa pagyaka?

7.) Nagkasugat ang mga mata
Magkasugat ba ang mga mata? Tingali dili maayo, mas haom kon ingnon: nagkasugat ang panan-aw...

8.) Dili matukib sa kalipay ang iyang gibati
9.) Buntagong huyuhoy sa kabuntagon
10.) Langit sa kalipay

Sus, tan-awa rag dili na ba ni pasagad. Hinuon, natural kaayo sa tanang binuhat nga mahiagom sa kabalingag. Sipyat ganing kabaw! Apan kon magdaghan na gani diha sa sinulat, may katarongan na ang editor moingon: "Ah, pasagad ka man lag sulat!"

Mga Karaang Pulong Binisaya

2007-09-29T07:07:00.000-07:00

Mga Karaang Pulong Binisaya
NATALIO B. BACALSO
Bisaya Enero 15, 1964 ug Bisaya Marso 25, 1964

maot — bati, ngil-ad (hypocrite)
berano — ting-init (summer)
kuwaresma — huwaw (famine, drought)
sibay — bahin sa balay alang sa panaghilawas sa magtiayon, (ang sibay gikan sa pinulongang Ininsek— "siii-bay" nga mao ang pakighilawas.)
duma — tradisyon (tradition)
diyandi — arte (art); maoy gigikanan sa pulong 'diyandiyan' nga sa ulahi nahimong dayan-dayan.
salirawan — relikyas (relic)
buslag — karaang Binisaya sa subject
lumponid — libro (book)
berong — prinsipe
berorang — prinsesa
manggikubukuboanon — usa ka tawo nga tigtago sa iyang pagka mao, pagpakita kun pagpatuog dili mao sa iyang pagka tinuoray nga mao siya
manggihumay-humayon — usa ka tawo nga, sama sa humay, magpasignunot lamang sa dagpi sa huyuhoy; walay baroganan, talawan nga mosupak sa kabubut-on sa uban
bulangog — dapit nga abotanan sa mga sabot-sabot
laguling — dula nga tago-tago-dakop-dakop (hide and seek): pito-pito laguring, siya-siya kumingking
tungki/katungkian — mga kahoy-kahoy sa dagat (sa katunggan); mga kahoy-kahoy nga masiot ug tunokon nga makasabal uyamot ug makaali sa paglakaw; mga kahoy-kahoy nga kinaiyanhong turok kun turok-banwa
palipi — gituyo pagbutang sa tawo silbing ali sa agianan; sabog nga ang palipi mao ang kagingking sa kawayan kun gagmay ba hinuong mga sanga nga tunokon
labat — koral
banghiligan — dapit nga mao ang tinagboan sa bungtod (bukid) ug sa patag.
lungkayab — usa ka gamayng patag sa lungib sa bungtod kun bukid o pangpang nga arang kapasilongan ug katagoan
banhig — trenseras (ambush)
amog — huramentado (amuck); amok (gituohan usang kabilin nato sa kaliwatang Malayo— amoq)
tagutong — depensa (kaniadto, aron pagpanalipod sa ilang kaugalingon batok sa mga kaaway nga sabog magagikan sa dagat, ang gihimo sa atong katigulangan mao ang pagtambak sa bahin nga mabaw— tambakan kini nila sa dagkong mga bato aron ang mga sakayan sa kaaway mangasangad ug dili makalahos sa daplin kun piliw. Unya didto sa daplin, sa piliw na gayod, magtumpi silag dagkong mga bato silbing ali nga ginganlan nilag tampulong ug kining tampulong apil na kadtong ilang gitambak sa mabaw nga bahin sa dagat maoy mga panalipod nga ginganlan nilag tagutong. Ang isdang tagutongan, tunokon. Ang iyang mga tunok mao ang iyang depensa, maoy iyang panalipod, hinungdan nga siya ginganlag tagutongan.
tuling — hubog kun makahubog (ang isdang tulingan makahubog kun makalanag hinungdang ginganlag tulingan)
diwanag — inspirasyon, lamdaman

Pakapin

budaya, kultura (culture) (kinutlo ni Al Caciño sa panulat ni Fil Yburan, kanhi magbabalak, magsisibya ug dramaturgo)

* Mga espeling sa orihinal gipangusab aron pagpahitukma sa Lagda sa Espeling

Mga Pulong Minugna

2007-09-29T06:43:00.000-07:00

Mga Pulong Minugna (Coined Words)
Gikan sa Bisaya, gi-reprint sa Budaya 3, Sept. 2003

katinsay, positive
makigumaran, philosopher
lugaynan, politics
lugaynon, political
kapulongan, vocabulary
tanlag, conscience
tingusbawan, ambition
way kamatayon, eternal
sugilambong, novel
lagdasan, morality
kabyuta, matter
hatodkawat, telegram
masubtan, pessimist
hanpik, sect
anaswagan, evolution

— Uldarico A. Alviola

insumniyalak, wine-induced sleepnessness
teleponokabildo, telephone conversation
kalagpares, soulmate

— Mel M. Allego

matumat, message
busla, proposal
mamat, agenda
kaugdang, decorum
sarang, quorum
buya, project

— Jes B. Tirol

tagohipos, file
dagitungin, electric fan
tapingan, panty
puyohi, brief

— Marcelo A. Geocallo

Sambingay btk. (Pa)Sumbingay

2007-09-24T02:04:00.000-07:00

SAMBINGAY btk. (PA)SUMBINGAY:
Ang Ebidensiya Gikan sa mga Sinulat ning Bisaya
Ni BENTONG S. ISLES
Bisaya, Mayo 30, 2007

Sa dihang miteks nako si Bay Edgar kabahin sa unsay hustong Binisaya sa "idiom", "sambingay" ba o "sumbingay", wala dayon ko makatubag. Una sa tanan, dugay na kong nagduda kon pulong Binisaya ba gayod ang "sambingay". Ikaduha, bisan unsaon nakog pangitag kalainan sa duha, wala koy mahunahunaang tudling-pulong diin puydeng gamiton ang "sambingay" apan dili ang "sumbingay", o ang bali niini. Hinuon, akong natino nga wala gayod niining duha (sambingay/sumbingay) ang tukmang Binisaya sa "idiom". (Dili si Bay Edgar ang misugyot sa maong Binisaya; may gipatrabaho kaniya ang mga taga Komisyon sa Wikang Filipino.)

Ang kauban ko sa trabaho nga una kong gikasugat niadtong adlawa akong gipangutana, "Unsa goy sambingay, Bay?" Ang tubag: "Sambingay ba? Sumbingay tingali hinuon!"

Husto ko sa akong panagna: ang ordinaryong magtatabi sa atong pinulongan wala makaila sa pulong "sambingay"!

Aron pagtino, nangutana ko unsay iyang pagsabot sa "sumbingay". Miingon siyang may duha kini ka kahulogan: 1.) parabola ("parable"), sama sa "Ang Sumbingay sa Mausikong Anak" (The Parable of the Prodigal Son) ug 2.) pag-ingon sa usa ka butang sa dili direktang paagi, sama sa "Sige lang siyag sumbingay sa dalaga, wala gyod kapanguyab."

Alang sa ordinaryong magtatabi, nga ang buot ipasabot 'walay nasayran sa lainlaing mga bayas ug pagarparay sa mga Bisayista', walay pulong "sambingay".

Ang paggamit sa "sambingay" ug ("pa)sumbingay" sa Bisaya gikan sa Nob. 2, 2005 hangtod niadtong Peb. 28, 2007, baleg 70 ka hulad ug 2,201 ka sugilanon, artikulo, anib ug gula sa mga nobela ug kolum, ug mga Gitikgitik, ang Bisaya mipatik sa pulong "sambingay" sa makaduha lamang, makatulo sa "sumbingay" ug labaw sa 20 alang sa "pasumbingay".

Sa duha ka higayon nga gigamit ang "sambingay", kini nagpasabot og usa ka klase sa literatura, nga mao usab ang nag-unang pagpanudlo sa atong Ginoo. Sa "Panapos" ni Atty. Kilaton niadtong Abril 19, 2006, siya misulat: "...ang iyang [Hesus] mga litok gihanig man sa mga sambingay. Dihang gilutos ug gitaral siya sa mga..." Pagka Hulyo 26 usab sa maong tuig, ang artikulong nag-ulohag "Ang Literaturang Bisaya" (walay ngalan sa tagsulat, apan sa akong paminaw kang Bay Richel) naglakip ning mosunod: "... harito, tigmo ug panultihon, balaybay o sambingay, awit ug balitaw..." diin tataw nga giila isip usa ka klase sa literatura ang sambingay.

Basin kon matental ta, binase niining duha, nga ang "sambingay" mao ang katugbang sa Iningles nga "parable", ania ang gisulat ni G. Javier Tapulado, "Si Padre Sendo", Enero 11, 2006: "pagkamaayo niyang mohubad sa mga pasumbingay nga gitanom sa Ginoo diha sa Bibliya". Hinuon, dili kaayo klaro niini nga ang gipasabot "parable" gayod (mahimong sabton ning maong tudling-pulong ang "pasumbingay" isip "metaphor"). Walay laing tudling-pulong ning maong mga isyu sa Bisaya nga naggamit sa "pasumbingay" sa sentido nga "parable" gayod ug dili mahimong mainterpret isip "metaphor".

PASUMBINGAY btk. SUMBINGAY
Niining puntoha, tataw ang paggamit sa Bisaya sa "pasumbingay" imbes "sumbingay". Gani, ang tulo ka instansiya sa "sumbingay" pulos makit-an sa nobelang "Ang Ugma Walay Pag-abot" ni G. Gremer Chan Reyes (Unang Basahon, Anib 19, Sept. 20, 2006; Unang Basahon, Anib 23, Okt. 18, 2006; ug Ikaduhang Basahon, Anib 11, Peb. 14, 2007).

Sa diksiyonaryong Sinugboanon ni John Wolff (Southeast Asia Program, Cornell University, 1971), iyang gisulat nga ang pagbutang sa PA- atubangan sa "sumbingay" (nga mao gayod ang gamot-pulong) dili makausab sa kahulogan niini. Busa, ang "sumbingay" ug "pasumbingay" managsama lamag kahulogan, ug bisan asa niini puydeng gamiton, agad lang sa magsusulat. Hinuon, kon paunhan pa gyod og laing unanggikit ang "sumbingay" (gawas sa PA-), mopakita gyod kining maong PA- (nga usa ka timailhan nga morag sayop ang analisis ni Wolff nga "sumbingay" ang gamot-pulong -- apan sa lain na pod ning artikulo nako hisgotan). Sa mao gihapong pundok sa mga sinulat, walay instansiya sa "isumbingay" apan dunay "ipasumbingay": "...daghan ang mahimuot kon siya ang mohatag og pakigpulong kay ganahan ang iyang mga sakop sa mensahe nga iyang ipasumbingay..." (Ernesto Dael, "Ang Senior Citizen Organization sa Lower Jasaan", Nob. 30, 2005).

Panapos
Sa mao gihapong diksiyonaryo ni Wolff, iyang gisulat nga nabantayan usab niya ang paggamit sa pulong "sambingay". Apan wala siya maghisgot unsang hut-onga sa katilingban ang naggamit niini. Ang kaugalingon kong alinghuna mao nga ang paggamit ning maong pulong limitado ngadto sa tadhang mga magsusulat, sama nga ang pulong "kitara" gidawat isip usa ka pulong apan gigamit lamang sa pipila ka magsusulat (pangutana sa ordinaryong tawo sa dalan kon nakaila ba siyag "kitara", di ba maghunahuna usa siya).

Apan sayop ang pag-ingong ang "sambingay" mao (o mao lamang) ang tugbang sa Iningles nga "parable". Ang labing rasonableng kongklusyon mao nga ang "sambingay" ug "sumbingay" (o "pasumbingay") lainlaing pagkasulti sa managsamang pulong, sama sa hatagan/tagaan, ensakto/eksakto, ubp. Kini usab ang kongklusyon nga nakab-ot ni Wolff.—

(Ang tagsulat mahimong makontak pinaagi sa bentong.isles@gmail.com ug 09154306745.)

Ang "Way" ug "Di" Isip Langgikit

2007-09-22T01:40:00.000-07:00

Maisip ba nga mga iglalanggikit ang "Way" ug "Di"?

Giuyonan nga ang "way" ug "di" (mga minugbo sa "walay" ug "dili") ilanggikit sa laing mga pulong aron pagtukod sa mga negatibong adhetibo nga tumbas sa iglalanggikit sa Iningles nga "less", "im", "in", "ir" ug "un", "non", "mis".

Pananglitan:

waykamatayon (deathless)
way-ulaw (shameless)
dimahimo (impossible)
dimalinis (insanitary)
dimatabang (irremediable)
diinila (unknown)

Angay Timan-an
Kining paagiha igadapat lamang diha sa pagtukod sa madiliong panghiyas. Sa mga hisgot-hisgot sa tigom (tigom sa Akademiya Sa Dilang Bisaya ang gipasabot), gitin-aw nga ang maong paagi dili mahimo diha sa berbo ug uban pa nga dili mga pulong adhetibo.

Pananglitan:

Si Jose dili mokaon nianang prutasa kay maoy dimakaon (unedible) nga prutas.

Sumala sa lagda nga giuyonan sa tanan, ang "way" ug "di" ilanggikit nga dili ulangon sa latib (hyphen). Ang latib moulang lamang sa "way" kon kini ilanggikit sa pulong nga bokal (vowel) ang nag-una.

Ang Lantugi

Ang "way" ug "di" dili mga prefix. Sila mga pulong hingpit nga lahi sa "less", "im", "ir", "in" ug "un" nga dili makabarog. Tungod niini, si Hermosisima nangagpas: "Sa akong paniid, kining pangahasa hayan sulayan pagbabag sa ubang mga makinaadmanon sa Binisaya." Katarongan pa niya, "Kay sumala ugod sa kaulusahon sa atong Binisaya, ang prefix lamang ang igalanggikit sa pulong lintunganay."

Baroganan sa Bisaya

Sa kasamtangan, ang Bisaya mipili sa pag-isip niini nga dili mga iglalanggikit. Sila ugod ("walay" ug "dili") mga pulong hingpit kun lehitimo. Kon may pihigon ta niini sa pag-ila nga kabahin sa mga iglalanggikit, sumala sa gituki sa unahan, motungha na hinuon ang kalibogang opsiyon. Mahitabo nga ang magsulat mohinuktok usa kon unsa to ning pulonga sa Iningles una siya makatino kon unsay tukmang pagsulat niini-- ibulag ba o dili.

Hinuon, tin-aw man usab ang gihatag nilang tamdanan sa pag-ila. Gisugyot na lamang namo nga kadtong publikasyon nga buot mosagop sa nahauna, angayng magtamod gayod sa makanunayong paggamit sumala sa gilatid nga tamdanan.

Timang sa "Tablado"

2007-09-22T01:31:00.000-07:00

LITO GO (litogo@usa.net)

Entablado gyod ang ginikanan anang pulonga. Tinuod nga duha na ka pulong apan gihimo nang usa ka pulong sa mga Katsila. Dili kita ang nagsumpay anang mga pulonga kondili gisunod lang na nato. Ang buot ipasabot ana mao nga "moadto sa sinalogan". Nan, kon walay salog ang inyong bantawan. Bulasot ang imong kaingnan.-- Lito

Lagda sa Espeling

2007-09-15T04:02:00.000-07:00

Mga Batakan Sa
Panitik Sa Binisaya-Sinugboanon
E. S. GODIN
Associate Editor, Bisaya

Gipatik alang
sa Pasinati sa Panitik ug Batadila
sa Binisaya-Sinugboanon
MSU-IIT, Iligan City Peb. 22-23, 2007
tinambayayongan
sa Komisyon sa Wikang Filipino
ug BATHALAD-Mindanao

Pasiuna
Usa ka siglo na kapin sukad makahimungawong ang mga Bisaya sa kahinungdanon sa estandard nga panitik kun espeling sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Namatikdan kini sa kanhing nanag-unang mga magsusulat dihang migula ang unang mantalaang Binisaya, ang "Ang Suga" (1901) ni Don Vicente Sotto.

Matod ni Sotto, dili tiaw ang gibati nilang kalisod sa pagsulat o pagtitik sa Binisaya kaniadto ("Ang Suga", Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931) ug gani, wala nila kalikayi ug wa gyod gani seguro sila magdahom nga naglabi diay ang Kinatsila sa ilang mga sinulat. Ug dayag na lang nga impluwensiyado usab sa Kinatsila ang ilang pagtitik sa mga pulong, gawas pa nga wala pa gayoy makitang konsistensi sa ilang pag-espeling— tatawng way sumbanan nga gisunod. Ang ilang sinulatan kanhi ingon niini: guinicanan, camo, canako, quini (kini), cana, guiadto, guihimo (usahay guijimo) ug ang ‘u’ ug ‘o’ agad lang sa tagsulat.

Unya nanungha ang misunod pang mga basahong Binisaya (Babaye, Alimyon, Silaw, Bag-ong Kusog, Bag-ong Balod, ubp.) nga sama sa gihapon, managlahi ug wa magkauyon sa espeling nga angay sagopon. Sagad nagabase sa undak kuno sa paglitok. Apan namatud-an nga kining pagbase sa undak o tono sa paglitok dili gayod makakab-ot og kahiusahan (Twa. Artikulo ni Hermosisima, Bisaya Aug. 5, 1964; gi-reprint: Budaya Dec. 2003, ug gilakip ko usab pagpatik sa ulahing bahin ning sinulat) nga matod pa niya, "bisan si Padre Cabonce nag-awhag nga kinahanglan pangitaan og usa ka paagi nga magpamasamahon sa pagsulat sa ‘u’ ug ‘o’…."

Ug salamat nga ang dudagkong publikasyon nga nanagpatik og Binisayang mga mantalaan sa Manila, usa na niini ang magasing Bisaya (sa Soler pa kanhi), nagkasilingan ra, maong sayon ra sa mga staff ang pagtigom o pagtagbo-tagbo aron hisgotan ang kahiusahan sa panitik Binisaya. Ug dinhi nahimugso ang Akademiyang Bisaya nga gitukod sa mga editor kanhi (Hermosisima et al) diin matag Sabado sa hapon adto sila sagad magtigom sa balay ni Pres. Carlos Garcia. Ug human nila malatid ang lagda sa ‘o’ ug ‘u’, natuhay-tuhay ang espeling bisan tuod ingnon ta, dili pa gayod hingpit.

Ug kay dili pa hingpit, may nagkugi pagpadayon sa nasugdan. Natukod usab ang "Bag-ong Akademiya" nga nagbase na sa Sugbo sa pagpangulo ni Atty. Adelino Sitoy ug Atty. Cesar Kilaton. Nahimugso ang "Binisaya-Sinugbuanon Nga Batadila" ug "Diksiyonaryong Bisaya", mga proyekto nga maisip nga laing kalamposan sa pagtuon sa atong pinulongan.

Apan sa paglatas sa panahon, nunot usab sa pagpanungha sa daghang nagkalainlaing Binisayang mantalaan sa kaprobinsiyahan, ingon sa inanay na usang nalubong sa kalimot ang nalatid nga mga lagda. Nanag-iyahay na usab. Ug mibalik ang kaguliyang sa espeling. Ngano kini?

Sa akong paniid, tungod kini sa kakulang sa kahibalo— sa kakulang sa kasayoran ug pagpakabana o kaha sa lainlaing panahom sa mga magsusulat ug mga editor labot sa panitik sa Binisaya. Ug salamat niining dakong kahigayonan nga ikapaambit kining mga batakan sa panitik – ang bunga sa unang mga pagtuon nga gitamod ug gisagop sa magasing Bisaya.

________
* Ang AKADEMIYA SA DILANG BISAYA (AKADABA) gisakpan nila ni kanhi Pamuno Carlos P. Garcia ug kanhi Bise Presidente Emmanuel Pelaez isip mga patron; samtang ang banggiitang mga editor nga sila si Francisco Candia, Diosdado C. Mantalaba, Laurean Unabia ubp. maoy nag-unang mga sakop; ug maoy nanimon sa academic council sila si Mlbn. Tomas V. Hermosisima, Mlbn. Napoleon Dejoras, Mlbn. Filomeno C. Kintanar, Mlbn. Fausto Dugenio, Flaviano P. Boquecosa, ug Dr. Jesus E. Perpiñan. Gisugdan pagtuki sa sayong mga tuig sa dekada 60 apan gimantala ingon nga opisyal nga sumbanan sa tanang buot mosulat og Binisaya ilabi na sa motampohay sa Bisaya niana nang pagka Hulyo 15, 1987. (Pagpanumpa Sa Bag-ong Mga Punoan Sa AKADEMIYA SA DILANG BISAYA, Bis. Mayo 20, 1964)

Alang sa Lumad nga mga Pulong
Ang lumad nga mga pulong mao ang mga pulong nga nahilakip sa leksikon sa Binisaya-Sinugboanon sa wala pa moabot ang mga Katsila ug ubang langyaw.

Ang "U" ug "O" sa
Mga Pulong Lintunganay (Root Words)
Ang mga pulong lintunganay mao kadtong mga pulong nga wala langgikiti.

1. ‘U' ang gamiton sa una ug sulod nga (mga) silaba sa mga pulong lintunganay, samtang ang ‘o’ anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay.

Mga Pananglitan:

Unang Silaba

bughat
kusi
tulo
bulan
buang
buto
pulo
umagad
ugangan
ug-og
mug-ot
gun-ob
dugho
bugan
sud-an
tul-an
kulang
ulan
tulon
gubat
bugti
dugnit
gusbat

Sulod nga Silaba

hapuhap
pangutana
habuhabo
matuod
bituon
taudtaod
sagunson
haguka
hinuon
turutot
bukubuko
hugunhugon
puhunan

Kataposang Silaba

pako
dako
tulo
matod
nasod
lungsod
balod
gakos
sakob
barog
taob
turutot
huyuhoy
himo
panimalos
hisgot

Ang patingog nga "I"
2. Ang "i" gamiton sa tanang lumad nga pulong gawas sa mga pulong "babaye", "pangadye", "dayeg" ug "sikwate".

Mga Pananglitan:

bitin
hait
bituon
kanding
sigbin
iti
tagiptip
kuting

Ang "U" ug "O" sa
Mga Pulong Linanggikitan (Affixed Word)
3. Magpabilin ang han-ay sa 'u' ug/o 'o' sa pulong lintunganay diha sa mga pulong linanggikitan, o kon ang mga pulong lintunganay gitapoan na sa mga iglalanggikit.

Mga Pananglitan:

himoon -- gikan sa ‘himo’, gisumpotan sa ‘ON’
himoan -- gikan sa ‘himo’, gisumpotan sa ‘AN’
handomanan -- gikan sa ‘handom’, gisumpotan sa ‘ANAN’
halandomon -- gikan sa ‘handom’, gisal-otan sa ‘AL’ ug gisumpotan sa ‘ON’
sangpotanan -- gikan sa ‘sangpot’, gisumpotan sa ‘ANAN’
lungsoranon -- gikan sa ‘lungsod’, gisumpotan sa ‘ANON’
kabungsoran -- gikan sa ‘bungsod’, gilanggikitan sa ‘KA’ ug gisumpotan sa ‘AN’
kalibotan -- gikan sa ‘libot’, gilanggikitan sa ‘KA’ ug gisumpotan sa ‘AN’
buluhaton -- gikan sa ‘buhat’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘ON’
sulugoon -- gikan sa ‘sugo’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘ON’
tulunghaan -- gikan sa ‘tungha’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘AN’
igsoon -- gikan sa ‘igso’, gisumpotan sa ‘ON’
matinahoron -- gikan sa ‘tahod’, gilanggikitan sa ‘MA’, gisal-otan sa ‘IN’, ug gisumpotan sa ‘ON’
tulumanon -- gikan sa ‘tuman’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘ON’

Ang mga patingog (A, E, I, U, O) sa
Mga Pulong Tinapoan (Contracted Word)
4. Magpabilin usab ang patingog (vowel) sa mga pulong lintunganay diha sa mga pulong tinapoan o hinugtong. (Ang apostrope nga gigamit sa uban timaan sa paghugtong dili na pagagamiton).

Mga Pananglitan:

lainlaing dapit (lainlain nga dapit)
higanteng baki (higante nga baki)
bayleng buntagay
kabayong pak-an
estudyanteng sipat
dakog kaon (dako og kaon)
tiking kuwanggol

Mga Silabang Gisubli-subli Paglitok
5-A. Magpabilin ang 'u' sa unang silabang gisubli paglitok.

Mga Pananglitan:

tudlo -- magtutudlo
tuon -- magtutuon
hukom -- maghuhukom
sulat -- magsusulat
pulong – magpupulong
kuot—mangunguot (mangkukuot)

5-B. Dunay tagsa ka silaba nga gibalik-balik sa usa ka pulong lintunganay. Kini magsunod gihapon sa lagda 1 ug/o 2. Mga pulong sama niini dili gayod angay ulangon og giyon (-).

Mga Pananglitan:

lumlom
gulgol
luglog
gutgot
bukbok
hulhol
pukpok
sumsom
hushos
pikpik
suksok
bungbong
hunghong
sungsong
tuktok
luklok
subsob

Mga Pulong Gibalik-balik Pagtabi
6-A. Ang 'u' ug 'o' dili angay usbon sa mga pulong lintunganay o gamotpulong nga balik-balikon paglitok sa pagpasabot sa lihok nga gibalik-balik, o sa butang nga ingon-ingon sa, kun susama sa, ug sa kakulang og diyotay sa, o dili kaayo sama sa butang nga gitandingan. Ang mga pulong sama niini angayng ulangon gayod sa giyon (-) o hyphen.

Mga Pananglitan:

lukso-lukso
pula-pula
tigom-tigom
dakop-dakop
hubo-hubo
buot-buot
humok-humok
kaon-kaon
inom-inom
hubog-hubog
itom-itom
timo-timo
tagsa-tagsa

6-B. Adunay mga pulong binalik-balik paglitok apan dili mga pulong lintunganay (root) nga gisubli lamang paglitok, kondili usa gayod ka tibuok kun lintunganay nga pulong. Gilangkob kinig mga silaba nga dili makabarog kon dili sublion paglitok, busa ang ‘u’ ug ‘o’ niini magsunod sa lagda 1. Kining mga pulonga dili angayng buakon sa giyon sanglit usa man siya ka tibuok nga pulong.

Mga Pananglitan:

taudtaod
hunahuna
hugunhugon
bukubuko
habuhabo
kutukuto
bagulbagol
tuwaytuway
dihadiha
duhaduha
dipudipo

6-K. Kon ang pulong binalik-balik paglitok may pagka susama sa giingon sa 6-A apan gigamit na ingong espesipikong ngalan (labi nag proper noun) sa usa ka butang, mananap, o dapit, ang maong pulong maisip nang kamatang sa giingon sa 6-B ug busa magsunod na sa maong lagda.

Mga Pananglitan:

Lapulapu (a name: Cebuano hero)
lapulapu (fish)
kasingkasing
habalhabal (for-hire motorcycle)
tuwaytuway
sagingsaging (a kind of herb)
tubatuba (a kind of herb)
bagulbagol (skull)
kandingkanding (plant)
Gitikgitik (a joke; a section of the Bisaya magazine)

A.T. (Angay Timan-an):
May pipila ka pulong gibalik-balik paglitok nga may kapin sa usa ka gidalang kahulogan. Pananglit, ang pulong "lainlain". Kining pulonga dili angayng ulangog giyon kon nagpasabot og "different" sama sa "Nagkalainlaing siyudad sa kapupud-an." Apan kini ulangon nag giyon kon ang maong pulong nagpasabot og "set aside" ingon sa "Iyang gilain-lain pagbutang ang mga pagkaon."

Alang sa Hinulamang mga Pulong

Direktang Paghulam
7-A. Ang direktang paghulam nagpasabot og hingpit nga paggamit sa langyawng pulong sa walay pag-usab sa panitik niini.

Mga Pananglitan:

fan (Eng. Magdadayeg)
buena familia (Sp.)
armas de fuego (Sp.)
super cute (Eng.)

Di Direktang Paghulam
7-B. Paghulam o pag-adap sa langyawng pulong diin giusab ang espeling pinasibo
sa abakada sa Binisayang Sinugboanon. Sa pag-usab, magpabilin ang mga patingog (vowels) ug ang mga katingog (consonants) lamang ang pagailisan, sama sa mga letrang C, F, J, Ñ, Q, V, X, ug Z nga may laing katugbang sa abakada sa Binisayang Sinugboanon. (Dili apil sa pagailisan ang mga ngalan sa tawo, dapit, ug brand sa mga produkto.)

Mga Pananglitan:

pilosopo (Sp. "filosopo")
kolor (Eng. "color")
tono (Sp. tone)
polis (Eng. police)
espiritu (Sp. espiritu)
gradwasyon (Sp. graduacion)
gradwesyon (Eng. graduation)
abentura (Sp. aventura)
adbentyur (Eng. adventure)
responsabilidad (Sp. responsabilidad)
responsibiliti (Eng. responsibility)

7-K. Kon ang pulong hinulaman may kaamgid nga tugbang (sa Iningles ngadto sa Kinatsila o vise versa) nga susama usab ang panglitok, ang pulong Kinatsila maoy himoong sumbanan.

Mga Pananglitan:

edukasyon (Sp. educacion) (Eng. education)
eleksiyon (Sp. eleccion) (Eng. election)

A.T. (Angay Timan-an): May pipila ka pulong hinulaman nga wala moagad sa orihinal nga panitik sa pulong gigikanan. Sagad niining mga pulonga may establisado nang panitik sa Binisaya nga lisod nang mausab, ug busa angayng pahinuntan na lamang.

Mga Pananglitan:

suspetsa (Eng. suspect) (Sp. sospecha)
sustener (Eng. sustain) (Sp. sostener)
kuwitis (Sp. cojete)
pista (Sp. fiesta) (Eng. feast)
tinda (Sp. tienda)
yelo (Sp. hielo)
pulbos (Sp. polvo)
kursonada (Sp. corazonada)
hulma (Sp. horma)
pulbora (Sp. polvora)
hulmigas (Sp. hormiga)
kutson (Sp. colchon)
gulpi (Sp. golpe)
pundo (Sp. pondo) (Eng. fund)

7-D. "E" o "EY" ang gamiton paghulip sa mga pulong Iningles nga may long "a".

Mga Pananglitan:

keyk (cake)
tsokoleyt (chocolate)
manedyer (manager)

7-E. Ang mga pulong Iningles nga nagsugod og "S" nga walay tugbang nga amgid sa Kinatsila pagaunhan og titik "E" sa lumad nga hubad.

Mga Pananglitan:

estorya— story (Sp. cuento)
esteyds— stage (Sp. tablado)
estambay— standby
esnatser— snatcher

7-G. "I" ang gamiton paghulip sa "y" sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga may tunog ‘i’.

Mga Pananglitan:

kendi (candy)
delikasi (delicacy)
seksi (sexy)
melitari (melitary)
parti (party)
panti (panty)

7-H. "I" ang gamiton paghulip sa mga pulong Iningles nga may dobleng E (‘ee’) o nanagsunod nga duha ka ‘e’.

Mga Pananglitan:

miting (meeting)
dyip (jeep)
dyambori (jamboree)
reperi (referee)

7-I. "O" ang gamiton sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga nagtapos og "iew".

Mga Pananglitan:

interbiyo (interview)
saydbiyo (sideview)

A.T. (Angay Timan-an): Kon ang katingog (‘b’ sa gigamit nga pananglitan) sa lumad nga hubad giunhan og patingog (vowel), ang "i" dili na gamiton.

Pananglitan:

rebyo (review)

7-L. "U" ang gamiton sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga nagtapos og "ue".

Mga Pananglitan:

abenyu (avenue)
barbekyu (barbecue)
isyu (issue)
reskyu (rescue)

Ang Simplikadong Paagi (Simplified Way)
Ang simplified way kun simplikadong paagi maoy komun nga gilutsang bag-ong dalan aron pagkuha (sa labing duol) sa aktuwal nga pamulong sa kabag-ohan. Kini maoy tubag sa pangutana "unsaon pagsulat ang pinulongan sa kabag-ohan?"

Kini nabahig sa duha ka sumbanan:

8-A. Mga pulong Kinatsila nga kuoton na kaayo o kaha daw dili na praktikal (sa panan-aw ug panglitok sa kabag-ohan) kon apason pa ang espeling sa gigikanang pulong base sa nahiunang nalatid nga mga lagda. Kini mao ang pagtangtang sa titik "i" sa mga pulong Kinatsila nga may "ie" o "ei". Hinuon, kini usa lamang ka opsiyonal, ug wala magdili sa paggamit sa nahaunang sumbanan.

Mga Pananglitan:

gobyerno—inay sa "gobiyerno" (Sp. govierno)
porsento—inay sa "porsiyento" (Sp. porciento)
asyenda—inay sa "asiyenda" (Sp. hacienda)
renda—inay sa "reyinda" (Sp. reinda)
membro—inay sa "miyembro" (Sp. miembro)

8-B. Mga pulong Iningles nga sulaton sa Binisaya agad sa unsay litok.

Mga Pananglitan:

naytklab (night club)
pirslab (first love)
plaslayt (flash light)
obertaym (overtime)
hayskol (high school)
adbentyur (adventure)
notbok (noot book)
hayblad (high blood)
gradweyt (graduate)

Mga Pulong Sinumpay (Coined Words)
9-A. Magpabilin ang orihinal nga espeling sa root word o mga silaba sa root word nga gitapot sa laing root word aron pagmugna og laing pulong.

Mga Pananglitan:

gumonhap (gumon + [kata]hap)
tagohipos (tago + hipos)
daghongulisiw (daghong + [k]ulisiw)
pulongbay (pulong + b[al]ay)
hatodkawat (telegram) (hatod + kawat)
tugahala (tuga + [bat]hala)
tagolilong (tago + lilong)
kandilaw (kand[ela] + [g]ilaw)

9-B. Mga Pulong Langyaw: Base sa prinsipyo sa paggamit sa ‘u’ ug ‘o’, magpabilin usab ang mga patingog (vowel) sa mga pulong hinulaman.

Pananglitan:

teleponokabildo (telepono + kabildo) (telephone conversation)
tangkilepono (tangkil + telepono) (cellular phone)
insomniyalak (insomniya + balak) (wine-induced sleeplessness)

Mga Katingog (Consonants)*
Ang mga katingog sa Sinugboanong pinulongan mahimong ihulip sa mga katingog sa langyawng pinulongan.

1. B (V)-- Ang "b" gamiton paghulip sa titik "v" sa hinulaman nga pulong.

abiba -- aviva
abiso -- aviso
pabor -- favor
laba -- lava
lababo -- lavavo
bampira -- vampire
baso -- vaso
biyahe -- viaje
bista -- vista
bino -- vino
baho -- vajo

2. K (C)-- Ang "k" gamiton paghulip sa titik "c" sa hinulaman nga pulong.

abaniko -- abanico
artikulo -- articulo
barko -- barco
botika -- botica
kamote -- camote (Mex.)
komun -- comun
kosina -- cocina
piko -- pico
bakante -- vacante
layko -- laico

3. KE (QUE)-- Ang "ke" gamiton paghulip sa mga titik "que".

etiketa -- etiqueta
plake -- plaque
kerida -- querida
tangke -- tanque
atake -- ataque
empake -- empaque
prangkeyo -- franqueo
retoke -- retoque

4. KI (QUI)-- Ang "ki" gamiton paghulip sa mga titik "qui".

arkitektura -- arquitectura
ekipo -- equipo
makina -- maquina
moskitero -- mosquitero
kinse -- quince
kinsena -- quincena
kinto -- quinto
rekisito -- requisito
takilya -- taquilla

5. KS (X)-- Ang "ks’ gamiton paghulip sa titik "x" sa hinulamang pulong.

eksakto -- exacto
eksamin -- examine
eksepsiyon -- exception
ekskursiyon -- excursion
oksihena -- oxigena
seksiyon -- section
seksto -- sexto
seroks -- Xerox

6. KUWA (CUA)-- Ang "kuwa" gamiton paghulip sa mga titik "cua" sa hinulamang mga pulong.

kuwaresma -- cuaresma
kuwarta -- cuarta

7. KUWE (CUE)-- Ang "kuwe" gamiton paghulip sa mga titik "cue" sa hinulamang pulong.

kuwenta -- cuenta
kuwerdas -- cuerdas

8. DY (J)-- Ang "dy" gamiton paghulip sa titik "j" sa pipila ka pulong Iningles nga ipabilin ang litok.

dyaket -- jacket
dyakpat -- jackpot
dyip -- jeep
dyet -- jet

9. DYI (GY)-- Ang "dyi" gamiton paghulip sa titik "gy" sa pipila ka pulong Iningles nga ipabilin ang litok.

alerdyi -- allergy
enerdyi -- energy

10. H (G ug/o J)--
Ang "h" gamiton paghulip sa titik "g" sa mga pulong Iningles o Kinatsila nga litokon ingon nga "h".

ahensiya -- agencia
ahente -- agente
dihito -- digito
imahen -- imagen
orihinal -- original
trahedya -- tragedia
rehiyon -- region
rehimen -- regimen

Ang "h" gamiton usab paghulip sa titik "j" sa mga pulong Kinatsila nga litokon nga "h".

aguha -- aguja
bagahe -- bagaje
baho -- bajo (bass)
kaha -- caja
hinete -- jinete
husto -- justo
maneho -- manejo
pasahe -- pasaje
baho -- vajo (smell)
biyahe -- viaje
hunta -- junta
mohon -- mojon

Eksepsiyon:
Adunay mga pulong Kinatsila nga dili litokon ang "h", busa wagtangon ang maong titik sa mga pulong Sinugboanon.

alahas -- alhaja
abilidad -- habilidad
asyenda -- hacienda
oras -- horas
ospital -- hospital
ostiya -- hostia
otel -- hotel

11. L (LL)-- Ang "l" gamiton paghulip sa mga titik "ll" sa mga pulong Iningles.

aleluya -- alleluia
alerdyi -- allergy
basketbol -- basketball
besbol -- baseball

12. LY (LL)-- Ang "ly" gamiton paghulip sa mga titik "ll" sa mga pulong Kinatsila.

amarilyo -- amarillo
apelyido -- apellido
argolya -- argolla
barandilya -- barandilla
bilyar -- billar
kutsilyo -- cuchillo
empelya -- empella
lamparilya -- lamparilla
mansanilya -- mansanilla
martilyo -- martillo
mantekilya -- mantequilla
sandalyas -- sandalla

13. M (N)-- Ang "m" gamiton paghulip sa titik nga "n" sa mga pulong Kinatsila.

komperensiya -- conferencia
kompiyansa -- confianza
kombento -- convento
kombida -- convida
imbalido -- invalido
imbestigasyon -- investigacion
simponiya -- sinfonia
kompesal -- confesar
kombensiyon -- convencion
kombikto -- convicto
kombite -- convite
imbensiyon -- invencion
imbitasyon -- invitacion

14. MYA (MIA)-- Ang mga titik nga "mya" gamiton paghulip sa mga titik "mia" sa mga langyawng pulong.

anemya -- anemia
epidemya -- epidemia

Eksepsiyon: akademiya -- academia

15. MYO (MIO)-- Ang mga titik "myo" gamiton paghulip sa mga titik "mio" sa langyawng mga pulong.

andamyo -- andamio
bohemyo -- bohemio

16. NY (Ñ, NEA)-- Ang mga titik "ny" gamiton paghulip sa mga titik "ñ" ug "nea" sa mga pulong langyaw.

anyo -- año
aranya -- areña
banyo -- baño
kanyon -- cañon
kampanya -- campaña
karinyo -- cariño
pinya -- piña
monsenyor -- monseñor
rinyon -- riñon
linya -- linea

Eksepsiyon:
a. kompaniya -- compañia
b. Dili usbon ang mga ngalan sa tawo o dapit, sama sa Osmeña, Cariño, Sto. Niño, ubp.

17. NIYA (NIA)-- Ang mga titik "niya" gamiton paghulip sa mga titik "nia" sa mga pulong langyaw kon ang "n" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

litaniya -- litania
simponiya -- sinfonia

Eksepsiyon: epipanya -- epifania

18. P (F)-- Ang "p" gamiton paghulip sa titik "f" sa mga pulong langyaw.

kape -- café
pabrika -- fabrica
pamilya -- familia
petsa -- fecha
prutas -- fruta
garapon -- garrafon
napta -- nafta
parapo -- parafo
puwerte -- fuerte
opisyo -- oficio
gripo -- grifo
garapa -- garrafa
pista -- fiesta
paborito -- faborito
pabula -- fabula
estropa -- estrofa

19. R (RR)-- Ang "r" gamiton paghulip sa mga titik "rr" sa mga pulong langyaw.

aras -- arras
areglar -- arreglar
baraks -- barracks
karera -- carrera
koreyo -- correo
barena -- barrena
bara -- barra
arastre -- arrastre

20. RIYA (RIA)-- Ang "riya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "e" ug/o "o".

galeriya -- galleria
karenderiya -- carenderia
kategoriya -- categoria
panaderiya -- panaderia
bateriya -- bateria

21. RYA (RIA)--
Ang "rya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "a".

malarya -- malaria
primarya -- primaria
elementarya -- elementaria
segundarya -- segundaria
kandelarya -- candelaria
punerarya -- funeraria

Ang "rya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "e" ug nga, kon ang pulong may duha lamang ka silaba. (Ikatalay dinhi ang mga pulong "medya" [dili mediya], "rebyo" [dili rebiyo] ubp.

perya -- feria

22. S (C, Z ug X)--
Ang "s" gamiton paghulip sa titik "c" sa mga pulong langyaw.

bosina -- bocina
onse -- once
kosina -- cocina
kinse -- quince

Ang "s" gamiton paghulip sa titik "z" sa mga pulong langyaw.

aktres -- actriz
asul -- azul
basar -- bazar
krus -- cruz
kapatas -- capataz
onsa -- onza
lapis -- lapiz
ahedres -- ajedrez
krusada -- cruzada
kalabasa -- calabaza

k. Ang "s" gamiton usab paghulip sa titik "x" sa pulong langyaw.

seroks -- Xerox

23. SIYA (CIA, TIA)-- Ang "siya" gamiton paghulip sa mga titik "cia" o "tia" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og katingog.

ganansiya -- ganancia
probinsiya -- provincia
alkansiya -- alcancia
ignoransiya -- ignorantia

24. SYA (CIA, SIA)-- Ang "sya" gamiton paghulip sa mga titik "cia" o "sia" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

amnesya -- amnesia
parmasya -- farmacia
iglesya -- iglesia
malisya -- malicia
grasya -- gracia
demokrasya -- democracia

25. SIYO (CIO, TIO)-- Ang "siyo" gamiton paghulip sa mga titik "cio" o "tio" sa mga pulong langyaw kon ang "s" giunhan og katingog.

anunsiyo -- anuncio
silensiyo -- silencio

Eksepsiyon: basiyo -- vacio

26. SYO (CIO, TIO)-- Ang "syo" gamiton paghulip sa mga titik "cio" o "tio" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

edipisyo -- edificio
palasyo -- palacio
bisyo -- vicio
serbisyo -- servicio
opisyo -- oficio
negosyo -- negocio
kasosyo -- socio

27. SIYON (CION, TION)-- Ang "siyon" gamiton paghulip sa mga titik "cion" o "tion" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og katingog.

kansiyon -- cancion
koleksiyon -- collection
indyeksiyon -- injection
leksiyon -- leccion
imbensiyon -- invencion
kombensiyon -- convencion

28. SYON (CION, TION)-- Ang "syon" gamiton paghulip sa mga titik "cion" o "tion" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

alegasyon -- alegacion
edukasyon -- educacion
ilusyon -- ilusion
okasyon -- occacion
probisyon -- provision
transportasyon -- transportacion
ambisyon -- ambicion
komunikasyon -- communicacion
impresyon -- impresion
bakasyon -- vacacion

29. TS (CH)-- Ang "ts" gamiton paghulip sa mga titik "ch" sa mga pulong langyaw.

atsa -- acha
tsa -- cha
tsapa -- chapa
tsiko -- chico
tsokolate -- chocolate
lantsa -- lancha
tsupon -- chupon
mantsa -- mancha
suspetsa -- sospecha
kapritso -- capricho
tseke -- cheque
Tsina -- China
tsismosa -- chismosa
itsa -- echar
letse -- leche
martsa -- marcha
tatsa -- tacha

Mga Diptonggo Sa Langyawng Pinulongan*
Sa Binisaya-Sinugboanon, ang "a" basahong "a", ang "o" ug "u" basahon sa ingon, ang "i" ug "e" basahon usab sa ingon. Sumala sa librong Binisaya-Sinugboanon Nga Batadila ni Mlbn. Kilaton, ang Sinugboanon walay sikpat kun diptonggo sanglit litokon ang matag titik. Hinuon, adunay mga batidila nga nag-isip sa "y" nga bahin niini. Busa, sa Sinugboanon ang "ay", "ey", "oy" ug "uy" giisip nga sikpat alang sa "paypay", "baley", "boy" ug "uy". Bisan pa niini, kon ang pulong langyaw adunay diptonggo sama sa "ea", "eo", "ia", "io", "ua", "ue", "ui", o "uia" sal-otan ang taliwala niini og "y" ug ang diptonggo nga "ao" hulipan ang "o" og "w".

Mga Pananglitan:

1. AY (AE ug AI)—
Ang titik "e" sa mga titik "ae" hulipan og "y".

ayroplano – aeroplano
ayrosol – aerosol

Ang titik nga "i" sa mga titik "ai" hulipan usab og "y".

kayda – caida
bayle – baile

2. AW (AO ug AU)—
a.) Ang titik "o" sa mga titik "ao" hulipan og "w".

bakalaw – bacalao
kakaw – cacao

b.) Ang titik "u" sa mga titik "au" hulipan og "w".

awto – auto
awtomatiko – automatico

3. EYA (EA)— Ang mga titik nga "ea" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

beyato – beato
ideya – idea

4. EYO (EO)— Ang mga titik "eo" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

ateyo – ateo
ideyolohiya – ideologia

5. EYU (EU)— Ang mga titik nga "eu" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

eyunuko – eunoco

6. IYA (IA)— Ang mga titik "ia" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

akademiya – academia
anomaliya – anomalia
bahiya – bahia
Bibliya – Biblia
karenderiya – carenderia
kategoriya – categoria
enerhiya – energia
litaniya – litania
industriya – industria
ortograpiya – ortografia

Eksepsiyon:
a.) Kon ang diptonggo giunhan og titik "s" sa hubad sa Binisaya ug giunhan pa gayod og katingog, dili na gamiton ang "i".

amnesya – amnesia
ambisyon – ambicion
alegasyon – alegacion
anemya – anemia

b.) Adunay mga pulong langyaw nga gihubad ngadto sa lumad nga dili na gamitan og "i".

kolonya – colonia
komedya – comedia
elementarya – elementaria
medya – media
primarya – primaria
trahedya – trahedia
iglesya – iglesia
segundarya – segundaria

7. IYE (IE)— Ang mga titik "ie" sal-otan og "y" sa taliwala.

abiyerto – abierto
diyeta – dieta
impiyerno – infierno
miyembro – miembro
piye – pie (foot)
piyer – pier
miyentras – mientras
siyempre – siempre
piyesa – pieza

8. IYO (IO)— Ang mga titik "io" sal-otan og "y" sa taliwala.

adiyos – adios
Diyos – Dios
basiyo – vacio
anunsiyo – anuncio

9. IYU (IU)— Ang mga titik "iu" sal-otan og "y" sa taliwala.

siyudad – ciudad

10. SYU (CEU)— Ang mga titik "ceu" hulipan og "syu".

parmasyutika – farmaceutica

11. UWA (UA)— Ang mga titik "ua" sal-otan og "w" sa taliwala.

estatuwa – estatua
guwapa – guapa
guwardiya – guardia
kuwarenta – quarenta
kuwarta – cuarta

12. UWE (UE)— Ang mga titik "ue" sal-otan og "w" sa taliwala.

kuwerpo – cuerpo
puwerte – fuerte
muweble – mueble
muwelye – muelle
muwestra – muestra
puwerta – puerta
buwelta – vuelta
tuwerka – tuerca
suwerte – suerte

13. UWI (UI)— Ang mga titik "ui" sal-otan og "w" sa taliwala.

lingguwistika – linguistica
buwitre – buitre
biskuwit – biscuit

14. UY (UE)— Ang mga titik "ue" hulipan og "uy".

buyno – bueno
nuybe – nueve
Huybes – jueves
buylo – vuelo
pruyba – prueba
eskuyla – escuela

15. UYA (UIA)— Ang mga titik "uia" hulipan og "uya".

aleluya – alleluia

16. YO (IO)— Ang mga titik "io" hulipan og "yo".

rosaryo – rosario
kampanaryo – campanario
diksiyonaryo – diccionario
ordinaryo – ordinario

Mga Prinsipyo sa
Lagda sa Paggamit sa ‘U’ ug ‘O’*

Pasiuna: Kaniadto, may mikuwestiyon usab niining nagambalay nga lagda sa paggamit sa U ug O kay kuno wala lagi magtagad sa paningog agad sa atong paglitok sa pulong. Kon ngano, kini maoy gituki ug gitin-aw niining sinulat "ANG SAMOKAN NGA O ug U" ni T. V. Hermosisima, Bis. Aug. 5, 1964.

SI Pari Sergio Alfafara nga usa ka makinaadmanon sa pinulongang Binisaya, mipadala kanakog bililhong sulat. Nakaingon ako nga til-og sa utok ang iyang mga timang sa bag-o tang lagda sa panitik (espeling).

Ania ang hinungdanong uyok sa maong sulat:

Dili ikalimod nga ang maong lagda (1) "nagpasayon sa panitik (spelling), ug (2) maoy usa ka tino nga sistema kun paagi sa pagtukod og "uniform spelling", apan ania ang pangutana:

Kanang lagdaa nagtin-aw ba sa kaugalingong paningog sa mga tingogang (vowels) O ug U? Sa laing pagkapangutana: Duna bay paningog ang O nga lain ug lahi sa U? Kon duna, kinahanglan ba nga tinoon pagpalutaw ang maong kalainan diha sa atong sinulat nga panitik (spelling) ingon nga gitino nato pagpalutaw ang maong kalainan diha sa atong panulti (pagsulti)? Nan, ang gihisgotang lagda dili man mopatino sa maong kalainan kay igo man lamang mopasayon ug mopa "uniform" sa panitik, igo lamang gayod mopahiluna sa dapit nga pahimutangan sa U ug sa O sa way pagtagad sa ilang nagkalainlaing paningog, busa ikatimang pag-ingon nga gikinahanglan ang usa ka lagda nga mahimong batakan alang sa atong Binisayang pinulongan diha sa panitik (spelling).—

(Mao kini ang inespelingan ni Pari Alfafara. Wala nako usba aron pagpakita nga kiniy iyang pangagpas sa paningog sa mga pulong nga iyang gigamit.)

Diha sa sulat, mapupo nato nga kining mosunod mao ang pagtuo ni Pari Alfafara:
1. Nga ang bag-ong lagda igo lamang magpauniporme sa panitik kun espeling sa walay pagtagad sa lainlaing paningog sa mga bokal U ug O.
2. Nga ang O adunay kaugalingong paningog nga lain ug lahi sa U.
3. Nga sa pagsulti sa Binisaya gipalutaw niya ang kalainan sa tingog sa O ug U.
4. Nga ang gikinahanglang lagda mao kadtong magpaila sa kalainan sa paglitok niining duha ka bokal nga samokan.

Kini tagsa-tagsaon ug ganiron nato paghisgot.
Ang lagda nga atong gisugyot mao kini:

"Ang bokal nga U anha gamita sa nag-una ug sulod nga mga silaba ug ang bokal nga O anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay."

Kon ang pulong lintunganay (rootword) langgikitan og suffix, ang O dili pagailisan sa U. Ang tuyo mao nga aron magpabilin ang lintunganay nga espeling.

Wala ilabot sa lagda ang mga pulong nga hinulaman kun gisagop gikan sa mga pulong day-o. Ilisan ang mga konsonante haom sa abakadahang Binisaya, apan ang mga bokal kun ang tumbas nga tingog magpabilin sumala sa orihinal.

Ang lagda dili paturagas. Wala kini himoa aron lamang adunay "uniform spelling". Dili kini pataka ug pasagad. Gipasikad kini sa mga nahipos sa mga tawo nga may labaw nga kahibalo kay kanato bahin sa Binisaya; labaw silag kahibalo kay gitun-an nila ang pinulongan pinaagi sa pagpuyo sa lainlaing dapit diin ginasulti ang Binisaya, gisiksik nila ang pinulongan agad sa paagi sa lingguwista kun magdidila. Ang lapad nilang kinaadman sa atong pinulongan gipupo nila gikan sa mga basahon ug sinulat ug ingon man sa taglawas nga kasinatian. Mao nga sa ilang pagpatuod nga ingon niini kun ingon niana manlitok ang Bisaya, angay silang saligan ug tuohan. Wala sila magpatakag yawyaw.

Ang atong lagda pinahaom sa ulusahong panlitok sa Bisaya sumala sa giingon sa maong mga makinaadmanon.

Kita nga nabata sa Kinatsila kun Iningles modayon pag-ingon nga ang U ug O may kaugalingong paglitok, dili pareho ang ilang paningog. Tinuod kini diha sa Kinatsila kun Iningles. Apan tinuod ba kini sa Binisaya?

Usa ka lingguwista ang atong patubagon sa pangutana, si Rev. J.D. v.d. Bergh, M.S.C. Miingon siya (sa iyang basahon "Analysis of the Syntax and Affixes of the Bisayan Language"): "xxx this phoneme (of u) sounds as an O-sound." Kining paningog (sa u) motingog sama sa tingog sa o.

Baya, Binisaya sa Sugbo ang gituki niya.

Sumala kang Pari Bergh, ang dagway sa baba kon maglitok ning duha ka bokal mao kining mosunod:

"U is a rounded high back vowel, that is, it is pronounced with the back portion of the tongue raised towards the back of the roof of the mouth and the lips rounded as if pursed.

"The vowel o is a rounded mid back vowel, that is, it is pronounced with the back portion of the tongue raised towards the back of the roof of the mouth, but not as high as in the case of the preceding u, and with the lips rounded as if pursed."

Ang hubit walay kalainan gawas lamang nga ang "U is a rounded high back vowel," samtang ang "O is a rounded mid back vowel." Lain nga diyotay nga kalainan mao ang pag-isa sa dila didto sa likod.

Busa susama ang ilang paningog.

Ingon usab nianang sa itaas ang giingon ni Paul Gravin sa iyang "Visayan Field Manual" (Private Circulation, Ateneo de Manila, Loyola Heights, 1956).

Ania pay lain. Ang abakadahan sa Sugbo, sumala ni Pari Encinas (sa Arte de Bisaya-Cebuano), adunay tulo lamang ka ilhanan kun karakter alang sa mga bokal.

Kon mao kini, adunay tulo da ka tingog ang tulo ka bokal. Sa ato pa, usa da ka tingog alang sa u-o ug usa ka tingog alang sa i-e.

Sa panahon sa Katsila, ang mga bokal gihimong lima. Ug karon mao ang a, i, e, u, o.
Kini gidawat ug gisagop sa mga Pilipino. Bisan pa, ang lingagngag sa Bisaya gianad sa kinaiyahan paglitok sa tulo lamang ka tingog alang sa mga bokal. Ang mga bokal nga lima ka tingog mohaom lamang diha sa mga pulong nga hinulaman kun sinagop.

Si Msgr. Manuel Yap gani (sa iyang basahon) "Ang Dila Natong Bisaya" nag-ingon, "xxx kon nakuhaan pa ang linitokan sa mga Bisaya og hulagway pinaagi sa mga aparato, makita gayod nga ang UO seguradong iwit bahin sa gidaghanon, ug mag-una ang OO kun ang UU."

Niining giingon ni Yap, mapupo nato kining mosunod:

1. Ang paglitok sa U ug O labihan kasusama nga kon may kalainan man ugaling kini maila lamang pinaagi sa aparato.

2. Diyotay da ang gidaghanon sa mga tawo nga sa pagsulti maila ang paningog nga UO. Kini sila mao kadtong naanad na gayod sa linitokan sa Katsila kun Ingles.

3. Sa dapit nga ang mga tawo humok nga manlitok, ingon sa pulos OO ang madungog.

4. Sa dapit nga ang mga tawo gahi nga manlitok, ingon sa pulos UU ang madungog.

Gikan nianang itaas, dili nato maingon nga ang U may klaro ug kaugalingong tingog kaysa O, nga kadto may tingog nga pihong gahi ug kini pihong humok.

Sumala sa gihisgotan sa unahan, ang U wala diay kaugalingong tingog nga lain ug lahi sa O.
Pinasikad sa kasayoran diha sa unahan, malisod o dili ba hinuon mahimo, ang pagtukod sa usa ka lagda nga magpalutaw sa kalainan sa paningog sa U ug O.

Kini dasonan nato sa mga pulong ni anhing Mahistrado Norberto Romualdez nga sa tibuok niyang kinabuhi nakatuon sa sinultihan sa mga tabunon. Miingon siya nga "sa atong binaba nga sinultihan dili kinahanglan hatagan og kalainan ang e ug i kun ang o ug u aron paglikay sa kalahugay."

Nan, ang matuod mao nga wala nato "itino pagpalutaw ang kalainan sa u ug o diha sa atong pagsulti." Kinaiya gayod kini sa linitokan sa Bisaya kaniadto ug karon.

Gawas nga wala maghatag kalainan sa paglitok sa U ug O, ang Bisaya wala usab magkasama sa ilang paglitok sa sama ug mao rang mga pulonga.

Matod ni Pari Encarnacion, "Walay mga pulong sa usa ka lungsod nga sama ang paglitok didto sa ubang lungsod."

Ingon usab niini ang napanid-an ni Pari Rodolfo Cabonce, S.J., usa ka Pilipinhon. Miingon siya, "Ang panitik nga Binisaya maoy hubad sa tinuod nga linitokan. Apan ang nakalisod niini anaa sa hinungdan nga ang tinuod nga linitokan nagkadaiya ug dili makanunayon. Tinuod kini labi na diha sa mga bokal O ug U. Ang usa ug mao dang pulonga nga nagdala bisan haiy niining duha ka bokal ginalitok ug ginasulat sa lainlaing paagi sa lainlaing banwa sa katawhan."

Busa kon mao gayoy kuhaag kapasikaran ang tinuod nga linitokan sa Bisaya, dili matukod ang usa da ka lagda nga magamit sa lainlaing banwa sa Kabisay-an.

Si Pari Cabonce nag-awhag nga "kinahanglan pangitaan og usa ka paagi nga magpamasamahon sa pagsulat sa U ug O ug pinaagi niini anaron ang katawhan sa usa ka panlitok nga dumalayon ug makanunayon."

Kon susama ang paglitok sa U ug O, kon ang lainlaing mga banwa sa Kabisay-an may lainlaing linitokan, nan, nagkinahanglan tag lagda nga makapawagtang sa pagkaguliyang sa panitik. Mao nga gisugyot ang lagda nga "ang U anha gamita sa nag-una ug sulod nga mga silaba ug ang O anha sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay."

Adunay moingon nga kining lagdaa wala mahisubay sa kinaiya nga ponetiko sa atong pinulongan.

Apan ang matuod mao nga kining lagdaa mao hinuoy labing nagsubay sa pagka ponetiko sa Binisaya. Ang pagka ponetiko nagkahulogan nga ang pagsulat ipasikad sa tinuod nga panlitok. Ang tinuod nga panlitok sa Bisaya wala maghatag kalainan sa tingog sa U ug O, sumala sa mga mahibalo nga gihisgotan sa unahan. Nan, walay lagda nga makapalutaw sa kalainan niining duha ka bokal. Igo na ang lagda nga makapaila sa kasusama sa ilang paningog.
Ang mga bokal O ug U (sama sa ubang mga bokal nga Binisaya gawas sa hinulamang E) adunay lainlaing paningog kun "phonemes". Sa atong pagsulat, sa atong panitik, kining lainlaing paningog maoy pangitaag paagi nga magpaila sa kalainan. Kining paagiha maoy gigamit sa atong lagda pinaagi sa mailhanong guhit (diacritical mark).

Pananglitan dili magsama ang paglitok sa tahod sa manok ug ang tahod nga pagrespeto sa tawo. Ang lainlaing "phoneme" nianang duha ka O ipaila pinaagi sa tukmang guhit sama niining mosunod:

Ang tahod (spur of rooster) adunay laing paglitok sa tahod (respeto). Ang ilhanang asento agudo (‘) ibabaw sa O diha sa unang pulong haom gayod sa tinuod nga paglitok sa maong pulong, nga ang tingog ikalit pagpataas. Ang pagka walay mailhanong guhit sa O sa ikaduhang pulong haom kaayo sa paningog nga maluming sa maong pulong.

Busa pinaagi sa mailhanong guhit, ikapalutaw ang lainlaing phoneme sa O nga susama usab sa tingog sa U. Sa pagbasa mo sa pulong tahod, kini dili mo gayod litokon sa nagyayang tingog, kay ang ilhanan nga (‘) nagpaila man unsaon kana paglitok. Sa ingong paagi, gawas nga molutaw ang lainlaing paningog, ang panitik magmasamahon.

Sa laing bahin, ang paagi nga buot magpalutaw gayod sa lainlaing paningog pinaagi sa paglain-lain usab sa bokal, maoy paagi nga wala gayoy kapuslanan. Niining paagiha, ang panitik mahimutang lamang ubos sa pagbuot sa tagsa-tagsa ka magsusulat. Dili maoy maayong paagi sa pagkab-ot sa maayo ug masamahong espeling.

Sumala pa ni Pari Bergh:

"A good spelling must be limited to the indication of phonemes only and represent all phonemes without exception; but it is of no distinguish the variants, because this, consistently followed through, leads to an impractical phonetic writing or, not consequently followed through, brings to a writing completely arbitrary. The written contrasts u-o and i-e then have almost no meaning!" (sic).

Sa usa ka pulong, walay mahimong lagda nga magpaila sa kalainan sa tingog sa U ug sa O.
King hunahunaa ni Reb. Bergh, mihaom sa paagi nga gisunod sa atong lagda nga mao:

1. Ang pagpaila diha sa espeling sa mga paningog (phonemes) lamang,

2. Ang mga paningog gipaila pinaagi sa tukmang mailhanong guhit,

3. Wala magpalutaw sa kalainan sa mga bokal U ug O, kay kining paagiha mosangpot lamang sa (a) ponetikong pagsulat nga magkaguliyang lamang, ug (b) sa pagbutang sa paagi sa pagsulat anha sa pagbuot sa tagsa-tagsa ka magsusulat.

* Tomas V. Hermosisima, "ANG SAMOKAN NGA O ug U"; Bis. Aug. 5, 1964

Mga Reperensiya

LAGDA SA PAGGAMIT SA ‘U’ UG ‘O’ Bisaya, Hulyo 15, 1987.
Tomas V. Hermosisima, "ANG SAMOKAN NGA O ug U"; Bis. Aug. 5, 1964
Pagpanumpa Sa Bag-ong Mga Punoan Sa AKADEMIYA SA DILANG BISAYA, Bis. Mayo 20, 1964
Mga Katingog (Consonants), MGA LAGDA SA SINUGBUANONG PANITIK; BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA (© 2000) ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 11-15
Ang Suga, Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931

Pangutana Kalambigit sa Lagda sa Espeling

2007-09-12T01:10:00.000-07:00

Pangutana:
Nganong sa Ambungan Clan, "U" inay "O" may inyong gigamit? Makalibog kini sa way hibangkaagan sa panitik sa Binisaya (ambong, maambong, ambongan).— Nits B.; 09194736373

Tubag-patin-aw:
Tataw nga ang pagkagamit sa pulong ‘ambongan’ sa maong kahimtang ing usa ka pihong pungan (proper noun), sanglit ngalan sa organisasyon. Ug sumala sa Lagda sa Panitik sa Binisaya, dili angay usbon ang espeling sa mga ngalan sa tawo, lugar, brand sa mga produkto diin nalakip na niini ang mga ngalan sa kapunongan, kompaniya o mga institusyon. Wala kitay katungod nga mousab sa ingon niining rehistradong mga ngalan.

Tinuod nga sayop unta ang "AMBUNGAN" ("O" ang husto) base sa prinsipyo sa paggamit sa U ug O, apan kay kini maoy ilang gibunyag sa ilang clan, nan, wa kitay mahimo.

Sa laing bahin, kon ang tuyo nila sa paggamit sa maong pulong mao unta ang pagpasilong sa kahulogan sa AMBONG, nan, maisip nga guilty sila diha sa kainosente o kawalay hibangkaagan sa Lagda sa Espeling sa Binisaya.— Editor

Ang "Tablado"

2007-09-11T06:04:00.000-07:00

Daghan kanato nanaggamit sa terminong "entablado" ingong katugbang (equivalent) sa Iningles nga pulong "stage". Apan kini diay dakong sayop. "Tablado" alang sa "stage" ang sakto— ug dili "entablado".

Masabot nga ang pulong "tablado" gikan sa Kinatsilang pulong nga "tabla"— nagpasabot og "board" sa Iningles. Sa laing pagsuling, ang "tablado" ing adyektib nga pulong gikan sa "tabla" nga nagpasabot nag plataporma (platform) o stage.

Diin maggikan ang pulong "entablado"?

Sama sa daghang kabalingag, kini naggumikan na usab sa sayop nga pagsabot— sa pinulongang langyaw nga gilitok sa mga Katsila ug sa mga Bisayang hanas mokinatsila. Kanila, sabog natong madungog ang "entablado" sa walay pagmatikod nga kini diay ing duha ka pulong (en tablado) sanglit ang "en" sa Kinatsila usa man ka preposisyon nga mahimong mangahulogan ning mosunod: (location) in, into, at, on, upon; (time) in, at, as soon as; (manner) in, by, at, for, if, into.

Niini, kon butangan pa natog "sa" (nga maoy sagad) sama sa "sa entablado"— pananglit, "midiskurso ibabaw sa entablado"— nan, nasayop na sanglit nadoble na man ang preposisyon. "Tablado" ra gyod unta alang sa "stage", wa nay labot ang "en".

Ang Pulong ‘Labi Na’ o ‘Ilabi Na’

2007-09-11T05:48:00.000-07:00

Ang pulong ‘labi na’ o ‘ilabi na’ sagad hisaypan pagsulat nga isumpay ang ‘na’. Gituohan sa ubang batidila nga ang ‘labi’ (more, much) isumpay sa ‘na’ kon kini nagkahulogan og ‘especially’.

Apan naunsang pagkahitaboa nga nasumpay man ang duha ka pulong? Unsay basis? Ang ‘labi’ o ‘ilabi’ laing pulong ug lain usab ang ‘na’. Dili usab mahimong ingnon tang suffix ang ‘na’ kay walay suffix nga ‘na’ sa Binisaya. Duna hinuoy ‘a’ samas "dagana" (gikan sa root nga dagan + a); "dalia" (dali + a); "kaona" o "kan-a" (gikan sa kaon + a) apan walay "labin + a" o "ilabin + a".

Busa, ang ‘labi na’ o ‘ilabi na’ sulaton gayod nga duha ka pulong (buwag), dili isumpay.

Mga Adlaw ug Bulan ug mga Minubo Niini

2007-09-11T05:34:00.000-07:00

Ang mga adlaw sa semana ingon man ang mga buwan sa tuig sinunod nato sa mga langyawng Katsila ug dili malalis nga Kinatsila kinig mga hiyas, busa pagasulaton kini nga ilisan lamang ang mga katingog (consonants) sumala sa alpabetong gisagop sa Bisaya.

Mga Adlaw Sa Semana:

Lunes— (Lun.) (Sp. Lunes) Sunday
Martes— (Mar.) (Sp. Martes) Tuesday
Miyerkoles— (Mer.) (Sp. Miercoles) Wednesday
Huybes— (Huy.) (Sp. Jueves) Thursday
Biyernes— (Ber.) (Sp. Viernes) Friday
Sabado— (Sab.) (Sp. Sabado) Saturday
Domingo— (Dom.) (Sp. Domingo) Sunday

Mga Bulan Sa Tuig

Enero— (Ene.) (Sp. Enero) January
Pebrero— (Peb.) (Sp. Febrero) February
Marso— (Mar.) (Sp. Marzo) March
Abril— (Abr.) (Sp. Abril) April
Mayo— (May.) (Sp. Mayo) May
Hunyo— (Hun.) (Sp. Junio) June
Hulyo— (Hul.) (Sp. Julio) July
Agosto— (Ago.) (Sp. Agosto) August
Septiyembre— (Sep.) (Sp. Septiembre) September
Oktubre— (Okt.) (Sp. Octubre) October
Nobiyembre— (Nob.) (Sp. Noviembre) November
Disyembre— (Dis.) (Sp. Diciembre) December

* Tan-awa: Lagda sa Espeling

Baroganan sa FREE, Inc sa paghubad sa "Jesus Christ"

2007-09-10T06:26:00.000-07:00

Ni RUBEN P. SULAPAS
Bisaya, Septiyembre 12, 2007

Ang Cebuanong sinultihan, matod sa Wikipedia, usa ka pinulongan nga may relasyon sa ubang sinultihan nga gitawag Austro-Polynesian. Kining tagsulat mismo nakabantay didto sa Australia nga may pipila ka pulong sa mga "Aborigines" o lumad didto nga susama sa Cebuano ang estilo, kahulogan ug paglitok. Ang pananglitan niini nga pulong mao ang "coot-tha" o "kota" sa Cebuano. Kini usa ka dapit didto sa Brisbane, Queensland nga kaniadto usa ka kota o "fort" sa mga Ingles.

Kon kita moingog Polynesian, kini nagpasabot sa mga nasod o pinulongan dinhi sa Asya-Pasipiko, mao nga daghang Cebuanong pulong anaa usab sa Bahasa Indonesia ug Bahasa Malaysia. Ang mga pananglitan niini mao ang pulong "manok" nato, "manok" usab sa Tetun sa East Timor nga kaniadto gidumala sa Indonesia sulod sa daghang katuigan ug ang "kabaw" nato, "kabaw" usab didto sa Indonesia. Bisan sa Singapore nga kaniadto sakop sa Malaysia, ang mga dapit didto nga gitawag "bukit" kon atong sabton sa Cebuano, mao kini ang "bukid." Kining Cebuano nga pinulongan naimpluwensiyahan gikan sa daghang langyaw nga mga sinultihan ilabi na sa Espanyol, Insek, ug uban pa.

Sa dihang ming-abot ang mga Amerikano, kini nagasagop usab sa ilang pinulongan nga English. Dili daotan nga mosagop og mga pulong aron daling magkasinabot, apan kinahanglan nga nalig-on na unta ang Cebuanong sinultihan alang sa kalamboan sa iyang katawhan. Ang usa nga makatabang niini mao ang estandard sa panitik ug gramar. Sama sa English standard of spelling and grammar, ang Cebuano standard makatabang sa atong bag-ong henerasyon karon diha sa pagkat-on sa mga eskuylahan, buhatan, simbahan o bisan asa. Apan hangtod karon, sa gihapon ang Cebuano nga pinulongan walay matawag nga usa ka sumbanan diha sa panitik ug gramar. Daghan ang hinungdan niini ug usa ang dili pagkasinabot kay matod pa sa uban "unsay naandan mao na". Malisod gayod ang paglambo nato kon kita mismo dili magkasinabot sa unsay sumbanan. Mas maayo man gyod unta nga ang Cebuano standard anaa na pod unta, napatik o makita diha sa mga computer file/media, sama sa ubang sinultihan, aron dali gyod ang pagkasinabtanay.

Pinaagi niini nga artikulo, akong ipaabot ang akong paghangyo ug pagdasig ngadto sa atong mga lider, mga magsusulat, mga punoan sa gobyerno, mga nanagpakabana nga katawhan ug kahugpongang sosyal ug relihiyoso sa Kabisay-an ug Mindanao, nga dili nato langanon pa ang paghimo og Cebuanong sumbanan sa pinulongan.

Ingon nga usa ka maghuhubad o "translator", akong nakat-onan ug gisunod ang lagda sa konsistensi sa paghubad o "rule of consistency in translation." Ang gipasabot niini mao nga kon ang usa ka pulong gikan sa laing sinultihan, usa lamang ang kahulogan o ipasabot niini, nan, usa lamang gayod ang hubad niini.

Buot nakong ipaambit kining hisgotanan sa ngalan ni Jesus Cristo o Jesus Christ diha sa English nga pinulongan, tungod kay adunay duha ka hubad sa pulong Jesus. Ang gigikanan sa pulong Jesus mao ang pulong Yeshuah/Jeshuah/Iesous sa Hebreo ug ang Cristo gikan sa Greyegong pulong nga Christos. Ang pulong Jesus mao ang ngalan sa persona (Mateo 1:16, 21, 25) ug ang pulong Cristo maoy iyang titulo (Mateo 1:16, 17, 18).

Ang naandang Cebuanong hubad sa Jesus Christ mao ang Jesucristo o Jesu-cristo. Hinuon, adunay lain pod nga hubad ug dugay nang gigamit— ang Jesus Cristo. Diha sa English nga paghubad makanunayon ang kahulogan sa bisan unsa nga han-ay. Kon kiniy Christos Iesous, ang ilang hubad mao ang Christ Jesus, ug kon kini Iesous Christos, ang ilang hubad mao ang Jesus Christ. Apan dili ingon niini ang Cebuano.

Baroganan sa FREE, Inc.
Kining mosunod nga pahayag mao ang baroganan sa FREE, Inc. o Filipino Resources for Evangelism and Edification, Inc. Usa kini ka pundok sa mga independenteng Baptis nga mga pastor sa tibuok Pilipinas, ilabi na sa Visayas ug Mindanao nga nagpakabana sa haom nga paghubad sa Bibliya nganha sa nagkalainlain nga Pilipinhong sinultihan. Sunod kini diha sa usa ka lagda sa "Manual of Translation" sa English nga konsistensi tungod sa daghang mosunod nga mga hinungdan.

Una, ang pulong Jesus ug Cristo parehong proper noun ug kini kinahanglang sulaton nga managbulag sa kanunay ug dili sumpayon bisan kanus-a.

Ikaduha, tungod kay proper noun, kining duha ka pulong kinahanglan sa kanunay kapitalon ang unang letra, nga mao usab ang lagda sa Cebuano.

Ikatulo, tungod kay proper noun kini, dili ipagamay ang dako o capital nga unang letra sa Cristo, nga maoy gihimo sa Espanyol.

Ikaupat, bisan kita nakasunod sa daghang Espanyol nga mga pulong, diha sa Cebuano walay lagda mahitungod sa paghubad nga kuhaon ang letrang "s" kon ang nagsunod niini pulong nga nagsugod sa letra nga C o K.

Ikalima, mas haom gamiton ang Jesus Cristo o Cristo Jesus kay karaan man usab kining pulong nga Jesus.

Ikaunom, ang Jesus mao sa kanunay ang saktong hubad nato sa higayong ang English nga pulong "Jesus" nag-inusara lamang.

Ikapito, walay lagda diha sa Cebuanong paghubad nga kon ang duha ka proper noun managsunod, kuhaan og usa ka letra ang usa ka pulong.

Ikawalo, dili daotan ang pagsunod sa Jesus Cristo nga han-ay kay walay nasupak niini nga lagda, bisan moingon kita nga ang daan maoy naandan. Walay salikwaot kon kita magtahod sa ngalan sa atong Ginoo ug Diyos.

Kon dili kita mopili og usa ka estandard nga hubad niining pulong "Jesus Christ" sa Cebuano o Pilipinhong mga sinultihan, tingali kita ra dinhi sa Asia ang adunay ingon niini nga kahimtang. Daghan man kaha ang mga magtutuo ni Jesus Cristo dinhi sa Pilipinas ingon nga ilang Ginoo ug Diyos? Nan, hatagan nato Siya og usa ka pasidungog pinaagi sa usa lamang ka haom nga hubad ug makanunayon o consistent nga panitik nga makita bisan asa mao ra gayod.—

(Ang tagsulat, usa ka alagad sa simbahan kun Pastor sa Riverspring Baptist Bible Church ug maoy kasamtangang presidente sa FREE, Inc.)

Ang ‘Usag Usa’ ug ang ‘Tagsa-tagsa’

2007-09-10T06:08:00.000-07:00

Ang pulong ‘usag usa’ maoy resulta sa paghugtong (contract) sa mga pulong ‘usa ug usa’ busa walay katarongan nga kini sulatong usa da ka pulong nga ulangog giyon (sama sa usag-usa) sahi sa ‘tagsa-tagsa’.

Ang ‘tagsa-tagsa’, sa laing bahin, usa ka pulong nga gisubli paglitok maong kini ulangon gayod sa giyon (hyphen) samtang ang ‘usag usa’, sa gikapahayag na, usa ka pulong hinugtong (contracted) gikan sa ‘usa ug usa’ (sama usab sa ‘dakog kaon’ nga gikan sa ‘dako og kaon’) ug busa, kini pagasulaton da gayod nga ingon niini: ‘usag usa’.

Lagda Sa Kapitalisasyon

2007-09-08T05:48:00.000-07:00

Lagda Sa Kapitalisasyon Sa Mga Pulong Naggikan Sa Pangpihong Pungan
(Rules For Capitalization On Words Derived From Proper Nouns)
E. S. GODIN

Ang mga pulong sama sa Binisaya, Iningles, nag-uiningles, nagtutagalog, Inamerkano, Inislaw, Minarcos, Inusting, Binol-anon, ubp. mamatikdan nga sa kanunay wala magmasamahon diha sa pagkasulat— may gikapital ug aduna usay wala. Kini nakahatag kanamog dili tiawng kalibog kon unsaon gayod nga magmasamahon ang pagsulat niining matanga sa mga pulong.

Ang estandard nga sumbanan (English standard) sa pagkapital sa mga pulong nga naggikan sa pangpihong pungan (proper noun) dili tukma o haom sa atong Binisaya gumikan sa kinaiya o hiyas sa atong pinulongan nga malanggikiton. Kon pugson ta pagsagop ang sumbanan sa Iningles, daw makahatag na kinig bikil o kangil-ad sa panan-aw kon dili man gani hingpit nga maguba ang porma sa pulong.

Mao nga sa pagpangitag kasulbaran, dihay higayon nga gisulayan namo ang paggagmay (lower case) na lang gayod sa mga pulong adjective bisag naggikan kinig proper noun sama sa ‘binisaya’, ‘iningles’ ubp. Apan ingon sa dili usab kini makiangayon. Unsaon na man lang, kon mao, ang Sinugboanon, Binol-anon, ubp.?

Aron pagsulbad sa gumonhap, nakahukom kami paghikyad niining mosunod nga sumbanan:

1.) Pagakapitalon ang tanang pangpihong pungan. (Proper nouns are capitalized.)
Pananglitan:

Manila
Pedro
Pepsi Cola
Bisaya
Pilipinas
Amerikano
Marcos
Bohol
Islaw

2.) Ang mga pungway kun adyektib nga naggikan sa mga pangpihong pungan pagakapitalon usab. (Adjectives obtained from proper nouns are capitalized.)
Pananglitan:

Binisaya
Tinagalog
Sinugboanon
Inamerkano
Binol-anon
Inislaw
Minarcos
Ininsek
Iningles
Amerikanhon

3.) Ang mga punglihok-nag-matang nga naggikan sa mga pangpihong pungan DILI na pagakapitalon. (Verb forms derived from proper nouns ARE NOT capitalized.)
Pananglitan:

binisay-a
nagtutagalog
nag-uiningles
pagbinisaya
nagbinutsoy
nag-ininsek
nag-inislaw
nagdiniyos
ininglesa

Eksepsiyon:
a.) Ang unang titik sa mga ngalan sa dapit nga gigamit ingong punglihok (verb) angayng kapitalon ug ipahimutang ang giyon tali sa unanggikit. (First letter of the names of places used as verbs should be capitalized and a hyphen is placed between the prefix.)
Pananglitan:

Kanus-a ka ba mopa-Manila?
Sayo kong mobiyahe ugma pa-Davao.
Nagpa-Iligan mi sa miaging semana.

b.) Ang unang titik sa mga ngalan sa adlaw ug bulan magpabiling kapital nga ulangog giyon tali sa unanggikit. (First letter of the names of days and months remained capitalized and a hyphen is placed between the prefix.)
Pananglitan:

Mangompra mig ma-Sabado ug manimbag ma-Domingo.
Unya, manuroy mig ma-Huybes.
Mamakasyon mig ma-Disyembre.
Mamista sab mig ma-Mayo.

k.) Ang mga acronym nga gigamit ingong mga punglihok o adyektib angay usang magpabiling kapital. (Acronyms used as verbs or adjectives should also remain capitalized.)
Pananglitan:

Nagpa-NBI-NBI siyang namadlong sa mga hubog.
Nagpa-CIA-CIA siyang nangulata sa mga estambay.
Nagpa-NPA-NPA si Kolas nga nangayog makaon sa kabalayan.
Mag-PAL silang mangadto sa Davao.

d.) Kon ang pangpihong pungan nga gigamit ingong punglihok o pungway ing usa ka ngalan sa produkto, ang unang titik sa pangpihong pungan angay usang kapitalon ug ipahimutang ang giyon tali sa unanggikit. (If the proper noun being used as verb or adjective is a brand name, the first letter of the proper noun should be capitalized and a hyphen is placed between the prefix.)
Pananglitan:

Nag-Honda Civic silang nanuroy sa karaang dakbayan.
Nag-LEVI’s siyang miadto sa Ayala Center.
Mag-PAL silang mangadto sa Davao.
Nag-IUD man na siya maong wa hisudli.

Pakaping Angay Timan-an:
May pipila ka pungan nga gikapital bisan kini dili pangpihong pungan pagpatigbabawg identidad o pagyukbo.
Pananglitan:

Adlaw (sun)
Diyos (God)
Buwan (moon)
Santo Papa
Kristo
Kristohanon
Ginoo (God)

Kalainan sa "KUN" ug "KON"

2007-09-08T04:48:00.000-07:00

Tinuod nga daghan ang wala pa masayod unsay kalainan sa ‘kun’ ug ‘kon’. Gani, daghan ang nanagtuo nga kini managsama ra ug komporme lamang sa ayon. Ang uban malagmit nanaglibog unsay sakto niining duha. Apan alang sa mga nasayod, ang panagbaylo-baylo niini usa ka dakong sayop— usa ka ilhanan sa kawalay alamag.

Sumala sa pagtuon sa mga Bisayista, ang ‘kun’ maoy tugbang sa conjunction nga ‘or’ sa Iningles; samtang ang ‘kon’ maoy tugbang asa ‘if’.
Pananglitan:

kon ako pay ikaw (If I were you)
kapin kun kulang (more or less)
kon mouyon ka (If you agree)
tukma kun (o) sayop (right or wrong)

T. P. (Timan-an Pag-ayo): Ang ‘kung’ usa ka pulong Tinagalog nga wala pa sagopa sa pormal nga panulat sa Binisaya, bisan tuod nag-eksist na kini sa mga kombersasyon sa katawhan ilabi na sa kabatan-onan. ‘Kon’ ang ato, impluwensiya lang (tingali) sa Tagalog ang ‘kung’.

Sa laing bahin, ang ‘o’ gigamit ingong variation sa ‘kun’ sama sa "naglibog sa kalainan o gamit", "moadto ka o dili" ubp.