Pipila pa ka Binisayop

Magtuon tag Binisaya Lindog ni E.S. Godin Bisaya Hunyo 3, 2009 DAGHAN kanato nanaggamit sa pulong ‘pangalan’ sa pagpasabot og ‘name’. Apan sa mga nanagtuon ug nanagpraktis sa panuwat sa Binisaya, ‘ngalan’ ra para sa ‘name’. Tinagalog gyod nang ‘pangalan’. Sa tinuod lang, mao niy dakong problema kay ang kabataan nato karon ‘pangalan’ ra ba gyoy ilang naamgohan, sa way pagkabana nga kini usa diay ka pulong Tinagalog. ‘Ngalan’ ang atoa, dili ‘pangalan’. "Unsay imong ngalan?" dili "Unsay imong pangalan" o "Unsay imong panga’n"? Ang ‘ngalan’ mahimo natong mub-on (shortcut) ngadto sa ‘nga’n’. ‘Usag usa’ pod ang husto kon nagpasabot og ‘each of us’ kun ‘everyone’ o susama niini (sulaton nga walay haypen). Tinagalog pod ang ‘isa’g-isa’ nga ginalitok gihapon sa kadaghanan natong mga Bisaya karon. Kon dili man gyod gani Tinagalog, maisip ni nga Tagalog oriented o Tagalog structure. Mao nga dili sab ideyal ang terminong ‘isa’ to mean ‘one’ bisan tuod naay daghang gagamit aning ‘isa’ sa atong katawhan. Naa poy mogamit usahayg "Kon di ko masayop", nga diin ang pulong ‘di’ niining pagkahan-aya Tinagalog sab. Han-ay ni nga literal nga hubad sa "kung di ako nagkamali". Timan-an nato nga ang ‘di’ o ‘hindi’ sa Tinagalog usahay di puydeng hubarong ‘di’ o ‘dili’ ra pod sa Binisaya. May mga higayon nga ‘wa’ o ‘wala’ ang haom o tukmang hubad, sama sa "Kon wa ko masayop" ang tukma kon hubaron man gani ang "Kung di ako nagkamali". Niay dugang pananglitan: Ang Tinagalog nga "hindi ko alam", "wala ko kahibalo" ang tukmang hubad sa Binisaya, sayop kon ingnon paghubad nga "dili ko kahibalo" kay kini nagpasabot na pod og "hindi ako marunong" sa Tinagalog. Ug matikdi nga daghan kaayo ang ingon ini nag matang ang Binisaya. Imbes nga duna tay atoang yunik nga pinulongan, anam-anam na nuon tang nagpaanod sa sulog sa Tinagalog. Kana gong han-ay nga VERB + AKO/KAMI, Tinagalog kana nga han-ay. Pananglitan, "Giuhaw ako". Matod pang Atty. Kilaton, sayop kuno ni. Nalimot lang kog unsa toy iyang esplikasyon nganong sayop. Pero para nako, Tinagalog ni nga han-ay, maong sayopan kong maminaw. Ang ideyal, "Giuhaw ko" o "Gipanguhaw mi". Niining han-aya, alkanse kaayo ang Tagalog kay dili ni nila mahubad, ug kon hubaron man, gamiton ra gihapon nila ang ‘ako’ o ‘kami’. Niining maong talan-awon, takos nang maingon nga ang atong Binisaya nagpaingon na gayod sa pagka Tinagalog nga maoy hilom nga resulta sa Filipinisasyon pinaagi sa pagtudlo sa Filipino sa mga tulunghaan hinikalimtan ang ubang pinulongan sa nasod nga nanagtinga na.—

Korespondensiya

Korespondensiya (Nov. 6, 2004) Hahay! Ambot, uy! Wa ko ka-gets nganong gam-on gyod nimong isyu nang gender-gender nga wa man mi anang hunahunaa. Wa sad ko kasabot nganong ma-gender issue na nuon ning problema nato sa grammar ug spelling or editing namo in general. Kon dunay bayeng motampo nga maayog ideya, wa man namo isalikway. Nahitabo lang tingali nga diyotay ra gyoy mingsulat sa Bismag nga baye. Ang akong hagit, padad-i mig maayong sinulat kay among purungpurongan, apan pasayloang ayran sab namo ang bati para namo. Hinuon, si Mar morag motokar pa nang iyang pagka purist kay Sugboanong hugot man lagi nga natawong nag-unlan pa sa makinilya sa iyang magsusulat nga amahan. Apan ang ako, tingali grammar problem lang gyoy akong gibantayan. Di ko motuong may pinulongan nga walay grammar, kon panulat nay hisgotan. Kausa, nakakita kog headline sa usa ka Binisayang newspaper nga nagkanayon: "Lalaki, hapit gidunggab tungod sa selpon". Karon, dili na ba lang ni nato tarongon aron mahusto? Timan-i nga ang "gidunggab" nagpasabot og aksiyon nga nahitabo na, apan ang estorya "hapit" ra man diay! Kon wala pa man gani opisyal nga estandard sa gramar kitang mga Bisaya, sorry for that, kay ang Bisaya mag duna nay kaugalingong estandard nga among giampingan. Tan-awa ni: Daghang masayop ug kanunay hisaypan ang pulong "nagkahinigugmaay" which is dakong sayop. "nagkahigugmaay" ang husto. "Hinigugma" for lover, so sayop gihapon kon moingon "managhinigugmaay"— prefix ‘manag’ refers to a partnership (managsilingan, managsoon, managhigala). Iyang gihigugma si Emyat, dili "Iyang gihinigugma"— kay kon ang ulahi nay gamiton, lain na ang buot ipasabot. Kanunay usab hisaypan ang "mapahiubsanon" inay sa "mapaubsanon". MAPAUBSANON— means tawo nga tigpaubos, MAHIUBSANON— tawo nga daling mahiubos (gikan sa kahiubos). "Mapahiubsanon" is very wrong. See? Kon maghangad lang ta niini, kay di ta motuog gramar, aw, ambot lang ninyo? Bahin sa imong manya, dili ko supak anang imong lengguwahe, because every writer has its own voice— his/her language. Dili lengguwahe ang isyu for as long as dili sayop nga pagkasulti o pagkagamit. Pero kanang gender-gender nimo, kahibawo ko ana, Day! Mao man gyod ka ba, manyahon jod kaayo ka. Hehehe!

Pulongbay # 1

Bairan Sa Bokabularyo


Binalay ni
MARIANO V. TUYOR
Tambo, Mabini, Bohol


PABABAG
1. Nota sa musika
3. Dagnay ni Alejandro
5. Tagan-an
8. Panit sa ulo
10. Duga sa nuka
12. Dangan sa kahoy
14. Lansang (Tag.)
15. Kihol
16. Amahan
17. Lista
20. L______ an; katilingban (Tag.)
23. Inahan
24. Hakog; maru
25. Sugba
27. Abat
28. Natipon
30. Time out
31. Aluminum (simbolo)


PAUBOS
1. Epekto sa panagsagol sa lana ug tubig
2. Ekspresyon sa katingala
3. Ngalan kun agnay sa babaye
4. Lahutay; lungtad
5. Amahan ug inahan
6. Identification
7. Nakaluthang
9. A ____; liwat
11. Sangpit sa edarang lalaki
13. Karaang dulaan (Kon doblehon)
14. Kon doblehon nagpasabot og ‘pigsat’
17. Tax Identification Number
18. Dili labo o pughad
19. Tuaw sa kahikugang
20. Information Technology
21. Bulag
22. ____ h; karakter sa Bibliya
26. Sangpit sa apohang babaye
29. Sangpit sa minahal; pinangga

Usa ka Korespondensiya

Bay Rey, Hapit na gyod ka mapari. Pahibaw-a lang unya mi puhon sa petsa sa okasyon. Maayo kay okey ra nimo nga ipatik pod namo ang "Bayle". Kining katinuod sa imong mga materyal maoy birtud nga mohikap sa kasingkasing sa magbabasa. Walay dili matandog sa mga tinuod. Ang nakaparat aning uban natong writer kay maggama-gama lang. Mao nga ang resulta, taphaw, kulang sa pagbati, ug way kadugtongan sa kultura. Matod pa ni Tem Adlawan, "Unsiyan kaha ning uban nga og mosuwat na, malain man?" Ang buot niyang ipasabot nga ang uban kuno kon mosulat mausab ang personalidad, mausab ang pinulongan, lakip kinaiya. Sa ato pa, dili ang natural. Tinuod kaayo ni. Daghang writer ron nanuwat sa Binisaya nga dili maoy Binisaya sa iyang katawhan. Adbokeyt ko sa estandardisasyon sa Binisaya, ug ginasaway nako ang kaguba na sa Binisaya sa katawhan. Apan wala sab ko magdasig sa old fashioned ala Shakespear type of Binisaya diin morag pulos magbabalak o maggagaray ang karakter sa mga sugilanon. Ang ako mao nga tul-id-tul-iron lang nato ang nangasaag na nga Binisaya diin mostly gikapotan na sa Tinagalog ug Iningles. Laliman ka nga naa may moingon "Siya man nay tagabantay dinha." Di ba nga kanang pulong "tagabantay", bisan tuod Binisaya gihapon ang 'bantay" apan kining "taga" sumala sa pagkagamit usa man ka Tagalog affix? Sa laing bahin, ang "taga" sa Binisaya nag-refer man og lokasyon kun "place of origin": taga Sugbo, taga Manila. Pero naunsa man sad hinuon nga daghan man sang Bisaya nanaggamit sa "taga" as replacement of "kada" (every): "taga Domingo baya mi manimba", "taga adlaw ko maligo". Maguol kong maghunahuna aning kusog nga pagkaguba sa Binisaya nato, Bay, maong motikdol kog panagsa. Kini lang una. Igsoon di lang sa dagang, Edgar

Komento bahin sa SineBuano

NIA lang koy komento gamay sa pag-coin nila sa pulong SineBuano. Sa akong tan-aw, ang tumong sa pagpahimugso ining pulonga mao man unta ang pagkuha sa lunsayng Binisaya nga epekto. Apan sa puntong ortograpikal, it is in English sensibility ra gyod gihapon. Kana tungod kay ang BUA (sa pulong BUANO o Sebuano) dili man Cebuano sensibility. Sa ortograpiyang Binisaya god, walay diptonggo nga UA, sa ato pa, dili SEBUANO kondili SEBUHANO. Pero kay anaa na man kana, ug ilabi na kay usa ka proper noun, nan, wala na tay gahom sa pag-usab o pag-edit. Ang problema mao ang panghunahuna nato o sa kinabag-ang katawhan. Kita karon isip usa ka komunidad nga Bisdak, naningkamot na unta pagmugna og mga konsepto nga hinukad gyod sa atong pagka kita isip mga Bisaya, apan ang nakadaot kay dili ta makalikay sa impluwensiya sa langyaw (English influence) nga maoy anaa ug migamot na sa atong panghunahuna-- ang mga pagtulun-an nga maoy atong nakat-onan sa eskuylahan. Dili ta makalikay tungod kay mao may atong nahibaw-an ang mga pamaagi sa langyaw nga maoy gitudlo kanato sa eskuylahan samtang wala ta tudloi sa mga pamaaging hinukad sa atong kaugalingong palibot-- sa mga pamaaging matawag natong atoa gayod. Maong importante gyod untang katun-an ang Binisaya sa mga eskuylahan aron makabalik ta sa atong gigikanan.-- ESG

Mga pulong "Misteso Way Klaro"

Ni E. S. Godin
Bisaya Disyembre 31, 2008


GUMIKAN sa paghingusog ning Bisaya sa programa niini sa estandardisasyon ilabi na sa espeling, may dili kalikayang pagpangusab sa panitik sa mga pulong pinasikad sa pagtino sa kalehitimo niini pinaagi sa pagsusi sa posibleng gigikanan o etimolohiya sa matag pulong.

Tungod sa lainlaing impluwensiya sa langyawng mga pulong diha sa atong Binisaya (labi na sa Kinatsila ug Iningles), nanungha ang lainlain usab nga baryasyon nga resulta sa walay sumbanang paagi sa pagpanghulam nga misangpot gani nga wala nay klaro ang uban o kaha nahasimang na gayog layo sa iyang gigikanang pulong— mga pulong nga misteso na ug duhay nawong. Ug kiniy gipaningkamotan namo pagsubay pinaagi sa pagsusi sa etimolohiya niini diin gitino ug giusab ang angay usbon binase usab sa mga prinsipyo nga gitamdan sa atong Lagda sa Panitik.

Klarohon ko nga kini nga prinsipyo tin-aw kaayong gihatagag probisyon sa Lagda sa Espeling, ug busa, kadtong mga pulong (o panitik sa mga pulong) nga mingsukwahi ning maong lagda angay nang usbon ug ipaahom sa tamdanan.

Pananglit, nganong naay pulong GRADWESYON ug naa poy GRADWASYON usahay? Ang tubag niini mao nga managsama natong gidawat isip hinulaman ang pulong gikan sa Kinatsila ug Iningles. Ug ang basehan mao ni: Kon Kinatsila ang gihulaman, nan, espeling sa Kinatsila ang modelo— GRADWASYON (gikan sa GRADUACION). Ug kon Iningles ang gustong hulaman, nan, ang Iningles pod nga espeling ang modelo— nga ginalitok (pronounced as) GRADWESYON (gikan sa GRADUATION).

Laing sampol: ABENTURA— gikan sa Spanish word nga aventura— mahimo sab ang English word nga "adventure" (Binisay-ong ADBENTYUR). Apan kon nakabantay mo, naay daghang nagagamit og ADBENTURA. Kini dili maayong i-tolerate kay kini usa ka mistesog ortograpiya— duhay nawong o duhay amo: Ang TURA god iya man sa ortograpiyang Espanyol, busa klaro nga Espanyol ang gigikanan. Nan, ABENTURA, dili ADBENTURA kay ang AD iya man pod sa ortograpiyang Ingles (ADVENTURE). Sa ato pa, mistesong hilaw— wa magkadimao.

Laing sampol ang pulong RESPONSABILIDAD (gikan sa Kinatsila). Ang LIDAD klaro nga iya sa ortograpiyang Espanyol. Apan kasagaran, ang ginagamit mao ang RESPONSIBILIDAD, nga mistesong hilaw gihapon, tungod kay ang Kinatsila gyod mao man ang RESPONSAbilidad. Mao bitaw nga duna tay pulong RESPONSABLE, dili RESPONSIBLE kay kining naulahi iya na sa ortograpiyang Ingles.

Ug kini nanghitabo tungod kay daghan sa mga pulong nato hinulaman sa Kinatsila, apan sa pagkakaron, ang Iningles maoy naa sa atong mga ulo— sa atong sensibilidad.

Ang husay, sagopon nato ang duha, nungka ang mestiso. RESPONSABILIDAD (kon Kinatsila ang basehan), RESPONSIBILITI (kon Iningles ang gustong sun-on).

ABENTURA kon Kinatsila, ADBENTYUR kon Iningles ang gustong sun-on. Apan nungka ang ADBENTURA nga duhay nawong.

Busa, ang mga pulong BOYPREN, UYAB, NOBYO, TRATO, pareho natong gisagop. Ang "night club" Binisay-ong NAYT KLAB, "flash light"—PLASLAYT o ESPAT.

Apan tungod niini, importante sab nga nasayod ta sa espeling sa gihulamang pulong kun base word, aron dili na magkalamukat ug modagsang ang mga pulong misteso nga mi-evolve o gigamit sa katawhan sa walay igong pagtuon.

Tungod usab niini, nasayod na ta unsay husto: POLISIYA ba o PALISIYA alang sa "policy".—

Dugang Hisgot: Ang Bisaya ug Binisaya

Ni E.S. GODIN Bisaya Disyembre 17, 2008 SA diskusyong birtuwal namo sa e-group sa Lunsayng Bisaya (bisaya@yahoogroups.com), dihay nangutana kon unsa gayod ang Bisaya ug Binisaya. Sa baylo-baylo sa mga hunahuna, misihag sa akong hunahuna nga ang terminong Bisaya nagsukad gyod sa ngalan sa tribu kun kaliwat nga gitawag og Bisaya o Bisayah. Hinuon, posible pod nga ang pinulongang Binisaya maoy gigikanan, mao nga ang kaislahang naokupar sa katawhang naglitok niini nga lengguwahe ginganlag Visayas kun Kabisay-an. Lainlain nuon mig panabot. Pero para nako, ang katawhan kun tribu maoy gitawag og Bisaya. Ang mga tawo nga lumad sa Visayas kun Kabisay-an maoy mga Bisaya. Ang mga Bisaya sa Mindanao, kasagaran kun di man gani tanan nanaggikan sa Kabisay-an, nanglalin ngadto sa Mindanao pagpangita og lunhawng kabuhian. Gitawag kinig sakada. Gani, kadtong dinaghan nga pagpanglangyaw sa mga Bisaya sa Mindanao pinaluyohan man sa gobyerno, awtomatik nga makaangkon og tagsa ka 20 (20 ektaryas), sa tuyo nga matikad ang hambon ug lapad nga kayutaan niini. Karon, ang terminong Binisaya, sa gramatikanhong pagsusi, usa ka adjective form, nga nagpasabot og "iya sa mga Bisaya". Anhi dinhi maapil ang lengguwahe— ang pinulongan nga iya sa mga Bisaya. Masubay nga ang termino sa sinugdan usa ka adjective nga nahimo nang noun isip ngalan sa pinulongan. Apan kining ngalana, usa sab ka heneral nga termino kay ang mga Bisaya nabahin man pod sa lainlaing kaliwatan: Waray, Hilonggo, Bol-anon, Butuanon, Sikihodnon, Masbatenhon, ubp. Ang mga lumad sa Mindanao sama sa Higaonon, Bagobo, ubp. dili gyod mga Bisaya. Usa sila ka lahi nga tribu, gani ang ilang pinulongan dili man pod diyalekto sa Binisaya. Ang ilang pinulongan usa gyod ka yunik nga lengguwahe— dili kay diyalekto lang sa Binisaya, usa ka katarongan mao nga dili kini magkasinabtanay sa Binisaya o wala magsawo og managsamang semantika kun batadilan-ong han-ay. Ang pag-ila god sa diyalekto ug lengguwahe, sumala sa mga lingguwista, mao man kon managsama ba kini o nagsawo ba kini og gramatikanhong estruktura, bisan tuod may kalainan sa mga pulong ug terminolohiya. Ang Binol-anon maoy klaro kaayong eksampol isip diyalekto sa Binisaya. Ang Sinugboanon usa sab ka diyalekto sa Binisaya ug uban pang gugagmayng diyalekto kun baryasyon diha sa kalungsoran. Ang Hinilonggo ug Winaray, bisan may kalahian na, apan maila nga diyotay ra kaayog diperensiya, mas dakog porsento ang kapanagsamahan. Pananglit, ang KINI, INI ra sa ila, ang ATO, ATON ra sa ila, ang ANG, AN ra sa ila. Tataw nga duol pa gayod kaayo kining mga pinulongana, busa, maisip pa kini nga diyalekto sa Binisaya. Tin-awon nako, nga ang Binisaya o Bisaya wala gayod magpasabot og Sugbo kun Cebu lang, gani layo ra kaayo sumala sa mga katarongan nga gipasupot na sa unahan. Base niini, dili usab nato mapangangkon nga ang Cebuano o Sebwano mahubad nga Binisaya, sumala sa panabot sa uban. Ang Sebwano, hinuon, usa ka matang sa Binisaya kun diyalekto sa Binisaya. Dalaygon ang mga Hilonggo kay nakahatag man silag pihong ngalan (proper noun) sa ilang pinulongan nga mao ang Hiligaynon. Kita nga klase sa mga Bisaya, pabilin tang mingkupot sa general term sa pagpasabot sa atong pinulongan, ang Binisaya. General term ni nga wa magpasabot nga Sinugbo ra, kay gani ang Hiligaynon usa man pod ka matang sa Binisaya. Unsa ba gayod ang Bisaya ug Binisaya? Aron di na ta maglibog ug masayop, gisugyot ko nga tawo o tribu ang Bisaya, ug ngalan sa pinulongan ang buot ipasabot sa Binisaya (puyra sa adyektib pa nga porma niini), segun sa gikahatag nang depinisyon sa nangaging mga gula ning lindog.— (Palihog sundi kini nga kutay: http://standardbisaya.blogspot.com/2008/09/ang-bisaya-ug-ang-binisaya_26.html)