Tubag Sa Sinulat ni G. Rafanan: "Unsay Angayng Gamiton?"

E.S. GODIN Abril 28, 2004 Bisaya DALAYGON ang pagpakabanang gipakita ni G. Gumer M. Rafanan sa iyang sinulat nga napatik sa gula Pebrero 11, 2004 ning Bisaya nga nagtumong sa kalibogang mga pulong nga matod pa niya, "Maglibog ko kay mag-usab-usab ang spelling." Tinuod ang giingon ni Ginong Rafanan nga may mga higayon nga nausab ang pagkasulat sa pipila ka pulong. Ug kining sulirana motumaw matag karon ug unya sukad pa gayod kaniadto. Ang unang hinungdan mao ang kaliban usahay (makalusot nga wa himatikdi); ikaduha, mao ang gihisgotan usab niya (Rafanan) nga panaglahi sa baroganan sa editor; ug ikatulo mao ang kalisod sa pagmatang sa pulong sumala sa iyang gamit gumikan sa wa pa matino nga basehanan o lagda unsaon paggamit ang maong mga pulong. Sa maong mga hinungdan, ang naulahi maoy tinuod tang suliran. Ug salamat ni G. Rafanan nga mibukas sa pagtuki niining mga pulonga. Sa pagkatinuod, dili sayon ang pagmatang (classify) sa mga pulong. Ug dili maayong basta na lang kita modesidir o moingon nga kini o kana ang angay o husto sa walay igong pagtuon sa kinaiya sa pulong. Una sa tanan, kinahanglang ilhon ta ang pulong sumala sa iyang matang, ang iyang kagikan (etymology) ug ang iyang gamit o kapuslanan una kita mohukom sa niini o niana nga espeling o paagi sa pagsulat sa usa ka pulong. Kinahanglang magasandig kitag lig-ong basehanan aron sa ingon molungtad ug higugmaon sa atong mga sumusunod. Ang Baroganan Sa Bisaya SA kalibogang mga pulong (gobiyerno, goberno ug gobyerno) nga gihisgotan ni G. Rafanan, ang naulahi (gobyerno) maoy gigamit sa Bisaya. (Sa Lagda sa Panitik, mahimo usab nga gamiton ang kanhiayng "gobiyerno".) Sa minubo sa "ug uban pa", ‘ubp.’ ang sa Bisaya. Gimatuod kini ning mosunod: "Katawa" (lindog ni Piux Kabahar) Hunyo 3, 1964, p. 78; "Panglantaw" ni N. D. Bas Dis. 24, 1986, p. 7 / Hulyo 15, 1987, p. 19 / Hulyo 22, 1987, p. 14; ug sa iyang "Eng-Ceb-Tag Dictionary" Sept. 4, 1996 / Hulyo 15, 1987, p. 19 / Dis. 24, 1986 / Mayo 15, 1996 sa pagkutlo lamag pipila. Sa "Lagda Sa Paggamit sa "U" ug "O", Hulyo 15, 1987, p. 13 (nga malagmit naggikan pa sa orihinal nga draft ni T.V. Hermosisima et al) makita usab ang ‘ubp.’ nga makanunayon (consistent) nga gigamit ingon nga minubo sa "ug uban pa" ug mao usab sa "Francis Batomalaque…" ni M. Geocallo, Mayo 15, 1996 ug "Sinugdan: Reenactment sa Limasawa" ni L. C. Sardovia sa Mayo 15, 1996 gihapon nga gula. Ang katarongan niini mao: Ang "ug uban pa" adunay tulo ka pulong (lahi sa et cetera nga duha lamang) busa angay nga ang gamitong minubo magrepresentar sa maong tulo ka pulong diin haom kaayo ang ‘ubp.’ Hinuon, dili malalis nga may laing minubo (ugp., ugb., ug ugbp.) nga nakagula apan kini mugna na lamang sa kaliban. Ang ‘ugb.’ nga gipaboran ni G. Rafanan (diin pipila ka tuig nang nagbansiwag sa hapin ning Bisaya) napakyas pagrepresentar sa "pa" nga maoy ikatulong pulong. Ang ‘ugbp.’ maingong haom usab unta apan daw naghinobra na ug taas ra usab. Mahitungod sa mga pulong "ilabi na" ug "labi na" ug sa "maora" ug "mora", ang Bisaya wala makalantaw og dag-om niini. Kini sila ing mga variations o short form lamang ug mapuslanon uyamot nga atong kapailin-ilinan. Ang "labi na" laktod (variation) sa "ilabi na" ug ang "mora" laktod usab sa "maora" sama sa "wala" nga may "wa", "gayod" nga may "gyod", "dili" nga may "di", "ugod" nga may "god" ubp. Ang nakalahi lang sa "labi na" o "ilabi na" mao nga ang ‘na’ dili gayod mahimong isumpay. Ang ‘na’ kinahanglang ibulag sanglit kining pulonga usa ka hingpit nga pulong (makabarog) nga gigamit ingong pamunto o panumbok (article) sama sa "dali na", "tala na", "ayaw na", "kana na lang", "wala na", "buntag na", "udto na", "Ikaw na na/kana?" ubp. Ang pulong ‘ra’ gigamit usab nga pamunto kun panumbok ("dali ra", "umari ka ra", "kusog ra", gahapon ra" ubp.) apan lahi ang kaso sa "mora/maora" sa "ilabi na" kay kon bulagon ta usab kini gikan sa "mora" (same, as a, like) ngadto sa "mao ra" (?), kawad-an na kini sa iyang lintunganayng kahulogan-- magpausab sa iyang kahulogan. Pananglit: "Mao ra intawong usa."; "Mao ra kanay akong nahimo."; "Mao ray akong natilawan." ubp. Bahin usab sa mga pulong "pagkalalaki", "pagka presidente", "pagkaminyo" nga laing gitumbok ni G. Rafanan nga nag-usab-usab ang pagkasulat, ang among ikasulti mao kini: Wala sa mga pulong ang isyu o problema kondili anaa sa PAGKA. Sa among pagtuon, kining PAGKA sa atong Binisaya daw wala pa gayod matuki sa hingpit. Ug busa, karon ang tukmang higayon sa pagtugkad. Unsa ba gayod kining PAGKA? Unsay kapuslanan niini sa atong pinulongan? Usa ka butang ang among naseguro. Nga kining "pagka" dili sa tanang higayon mahimong ikasumpay o ikalanggikit sa ubang mga pulong. Ug kini may duha ka bug-at nga katarongan sa among tan-aw. Una, law-ay o dili maayong tan-awon sa higayon nga mahaapil paggamit sa ulohan o mga subhead diin gikinahanglan nga kapitalon (capitalized) ang mga o unang mga titik kun letra. Ikaduha, makakomplikar kon mahasumpay sa mga pulong nga daan nang capitalized. Pananglitan: pagka U.S. citizen, pagka Pilipino o pagka Pinoy, pagka Domingo, pagka 2004, pagka Geocallo ubp. Sa "pagkapresidente", "pagkaminyo", "pagkalalaki" tingali okey lang kay kini wala man manginahanglan nga ikapital. Ang pangutana, unsaon man nga kini mahusay aron magkahiusa ang tanan sa usa ka masamahong pagkagamit? Hinuon, kining problemaha hagbay pa namong gibantayan. Ug may inisyal na kaming kaplag nga basehanan sa pagmatang niini ug kini idalit ra unya sa linain nga sinulat (matikdi ang pagkagamit sa "pagka" ning Bisaya). Sa mga pulong Tinagalog nga gigamit o gisagop sa uban, sama sa giingon ni G. Rafanan, kini dili daotan kon wala na gayod kitay atong kaugalingon nga magamit. Apan sa laing bahin, ang Bisaya wala magtagad sahi sa gikabalak-an sa premyadong magsusulat sa Iligan tungod kay alang sa Bisaya, ang tinuod nga alagad sa arte ug nagmahal sa kaugalingong pinulongan dili gayod magmantenel pagpanibo sa kabtangan sa iyang mga silingan. Kanunay siyang maghago pagnanaw niadtong mga pulong bulawan nga tingali namisik lang sa kadaplinan. Kana ang tinuod nga Bisayista. (Panawagan: Giawhag ang tanang Bisayista ilabi na sa kadagkoan sa tanang kapunongan sa mga magsusulat o sa mga publikasyon nga nagpatik sa Binisayang Sinugboanon sa paghatag sa ilang panahom o kaha reaksiyon kalabot niini. Buligan ta paghusay kining pipila na lang gayod ka kalibogang mga pulong. Ang gihikyad sa itaas maingong ‘kasamtangang baroganan’ lamang ug mahimo pang usbon kon gipangayo sa katarongan. Kay kinsay nasayod nga may mas abante ug natugkad sa ilang pagtuon. Ang mahinungdanon nga kita karon naglantaw og kahingpitan ug kahiusahan.) Nota: Kini nasulat ug napatik sa wala pa mahingpit ang "Lagda sa Espeling" nga gihikay usab ning tagsulat niadtong Pebrero 2007.-- E.S.G.

Pipila Ka Binisayop

Pipila ka Binisayop DUNAY pipila nga nanag-ingong wala kunoy grammar ang Binisaya o Binisayang Sinugboanon sa partikular. Ang grammar kun batadila usa lang kuno ka pagbusal sa katawhan sa paggamit sa iyang pinulongan. Kini kunong lagda-lagda nagpugong lang sa paglambo sa usa ka lengguwahe. Pero para nako, di ko motuong may pinulongan nga way grammar, labi na kon panulat nay hisgotan. Unsaon pagkasinabot sa matag usa kon walay grammar? Unsaon pagkasinabtanay kon ang itom ingnon sa usa nga puti, samtang ang puti ingnon sa lain nga pula? Niini, klaro na tingali ang kahinungdanon sa kalehitimo sa pulong— ang kahinungdanon sa tukmang gamit niini, ug ang kahiusahan sa pagsabot sa buot ipasabot sa maong pulong. Sa ato pa, standard o komun nga paggamit ug pagsabot sa mga pulong. Kausa, nakabasa kog headline sa usa ka Binisayang newspaper nga nagkanayon: "Lalaki, hapit gidunggab tungod sa selpon". Karon, dili na ba lang ni nato tarongon aron mahusto? Timan-i nga ang "gidunggab" nagpasabot og nahitabo na, apan ang estorya "hapit" pa lang. Daghan usang masayop ug kanunay hisaypan ang pulong "nagkahinigugmaanay" which is dakong sayop; "nagkahigugmaay" ang husto. "Hinigugma" for lover, so sayop gihapon kon moingon "managhinigugmaay"— prefix ‘manag’ refers to a partnership (managsilingan, managsoon, managhigala). Iyang gihigugma si Emyat, dili "Iyang gihinigugma"— kay kon ang ulahi nay gamiton, lain na ang buot ipasabot. Kanunay usab hisaypan ang "mapahiubsanon" o kaha "mapainubsanon" inay sa "mapaubsanon". MAPAUBSANON— means "tawo nga tigpaubos" MAHIUBSANON— tawo nga daling mahiubos (gikan sa kahiubos). "Mapahiubsanon" is very wrong.-- (ESG)

Ang Pulong "PUHUNAN"

Ang Pulong "PUHUNAN": Linanggikitan Ba o Dili? VINCENT S. ISLES Napatik sa Bisaya Magasin Ang pulong ‘puhunan’ usa gayod ka gamot-pulong (root word) ug dili affixed word. Ngano? Tungod kay ang iyang behavior, batasan sa usa ka root word ug dili sa usa ka affixed word. Pananglitan, usa ka affixed word: BAHINAN (bahin + an). Dili ba sayop ang mga pulong IBAHINAN ug BAHINANA? Tungod kay ang mga iglalanggikit nga "i" ug "a" motapot lamang sa usa ka unbound nga root word (pananglitan, BAHIN). Ug kon imong tan-awon, dili sayop ang IPUHUNAN ug PUHUNANA. Busa, managlahi ang BAHINAN ug PUHUNAN. Ug kon affixed word ang BAHINAN, ug lahi niini ang PUHUNAN, nan, dili usa ka affixed word ang PUHUNAN. Usa kini ka root word tungod kay ang iyang behavior, root word man: nahitabo lang nga sama sa PUHON ang nag-unang lima ka letra sa maong pulong. Ug busa, base sa Lagda sa Espeling, kini angayng pagasulaton nga PUHUNAN, dili PUHONAN, sanglit wala man gayoy "O" (ni panunganggikit o infix nga nagsugod og "O") nga anaa sa tunga nga silaba gawas sa mga pulong linanggikitan (affixed word), pulong hinulaman (loan word) o kaha pulong minugna (coined word).--

Husto ug Sayop nga Pulong

Hustong Gamit ug Pipila ka Sayop nga Pulong Putli, Ulay Ang "putli" ug "ulay" maoy mga pulong kaamgid kun susamag kahulogan. Apan adunay higayon sa sulti diin dili mabaylo-baylo ang maong mga pulong. Sama pananglit kon moingon kita: Maria nga ulay (Maria Santisima-Virgen Maria, sa Kinatsila). Dili kita moingon: Putli nga Maria, bisan tinuod nga "putli" si Maria. Hinganlan natong "putli" ang "ulay" nga dalaga, kay ang tanang "ulay" nga babaye matawag man nga "putli"; apan dili ang tanang "putli" haom nga tawgong "ulay". Moingon kita: "putli" nga pagbati— apan dili "ulay" nga pagbati; gugmang "putli"— dili gugmang "ulay". Moingon usab kita: "Ulay" nga lasang (virgin forest)— dili "putli" nga lasang. Ang pulong "ulay" kongkreto, samtang ang "putli", abstruct. Ang "putli" nga babaye matawag nga "ulay" kon wala pa hilabti sa lalaki, wala pa mamansahi ang iyang kaputli. Sa kalagdaan, ang "putli" gamiton lamang nato diha sa mga butang nga dili mahikap (abstruct), apan ang "ulay" gamiton nato sa mga butang nga mahikap, sama sa "ulay" nga lasang, "ulay" nga yuta. Tamay, Yubit Managsama usab ang kahulogan sa "tamay" ug "yubit". Pananglit, moingon kita: Gitulon ko lang ang mapait nga "tamay" (yubit) sa ubos kong kahimtang. Walay kalainan ang "gitamay ang akong kakabos" sa "giyubit ang akong kakabos". Hinuon, maoy labing ginagamit ang "tamay". Ang tawo nga talamayon, pagayubiton gayod sa katawhan. Ang "tamay" haom nga gamiton sa kahimtang ug pagka tawo. Ang "yubit" mas haom gamiton sa panagway ug mga apan sa tawo. Budhi, Luib Managsama da usab ang "budhi" ug "luib" nga nagdala sa kahulogan nga limbong, apan may landong sa kalainan ang ilang kagamitan. Niay mga pananglitan: Si Magdalena nagluib sa iyang bana. Sa ato pa, wala siya magmatinumanon sa ilang gipanumpaan. Naghimo siyag usa ka pagluib nga nakabuling sa dungog sa iyang bana. Ang maong buhat paganganlan usab og limbong kay duna man silay kasabotan. Si Pedro maingong nagbudhi sa iyang higala nga si Juan dihang ang ilang tinagoan nga dili ibutyag hangtod sa kamatayon, gipanabi ni Pedro kang Luis nga dakong kaaway ni Juan. Ang gibuhat ni Pedro may elemento usab sa limbong. Mahimo nga ang usa ka asawa magluib ug magbudhi pa gayod sa iyang bana. Pananglitan: Si Magna ug ang iyang bana may gikasabotan nga ilimod nila kang bisan kinsa nga manggikan silang magtiayon padulong sa Sugbo. Si Berto, usa ka lalaki ni Magna, apan walay kalibotan ang bana sa pagluib sa asawa. Si Magna mikawat pagtug-an kang Berto mahitungod sa gikasabotan nilang magtiayon. Ning buhata, nahimo ang "budhi"; nahimo dili lamang ang "luib" kondili ang "budhi" pa gayod. Ang "luib" masabot sa Iningles nga "unfaithfulness"; ug ang "budhi" masabot nga "betrayal". Tinuod, Matuod Dili usab maglayo ang kahulogan sa "tinuod" ug "matuod". Kon hilngon ta ang mga diksiyonaryo, kining duha halos walay kalainan. Apan angay timan-an nga kini sila may iya-iyang luna sa tukmang gamit ug nga dili basta mahimong baylo-bayloon. Matikdi kining pipila ka pananglitan: Unsa ba gayoy "tinuod" nga nahitabo? Palihog tug-ani ako sa "matuod". Nganong daw nagmakuli kamo pagtug-an sa kamatuoran? Si Kolasa mimatuod kanako nga dili "tinuod" ang ilang gipasangil kang Cesar. Dili si Cesar ang "tinuod" nga naglugos kang Connie. Si Cesar dili makahimo pagbudhi kanako. Matinud-anon ang akong Cesar. Mao kana ang "matuod". Oo, "tinuod" nga miuna pagpauli si Cesar niadtong gabii nga nahitabo ang krimen. Apan may testigo nga momatuod nga si Cesar wa magbuhat og daotan niadtong gabhiona. Di makataronganon nga motuo lang mo dayon sa mga sulti-sulti. Isip maghuhusay, kinahanglang palutawon ninyo ang "matuod" ug walay lain kondili ang "matuod". Ang "tinuod" maoy tugbang sa Iningles nga "true" samtang ang "matuod" maoy sa "truth". Molupyo, Lumulupyo, Mulupyo Sa mga balita sa radyo ug telebisyon, sagad natong madungog ang mga magsisibya nga managkanayon: "Usa ka Donato Ambuluhot, 45 anyos, "molupyo" sa Brgy. Lorega-San Miguel ning siyudad, hidakpan kaganinang kaadlawon gumikan sa paghupot og ginadiling droga." Ang pagkagamit sa "molupyo" sa maong han-ay, komo kini gisibya lang, dili pa matumbok ni kapasanginlang sayop. Apan kon kining han-aya anha ta hipalgi sa usa ka mantalaan ug ang pulong "molupyo" mao gayoy pagkatitik, nan, kini usa na ka dakong sipyat base sa mga prinsipyo sa lagda sa espeling ingon man sa konsepto sa langgikit. Ngano man? Una sa tanan, angay matngonan nga ang iglalanggikit nga "mo" usa ka berbo, o nagpasabot og lihok. Niini, masabot ta nga ang pulong "molupyo" usa ka kapulong (synonym) sa "moestar" o "mopuyo". Busa, dakong sayop kay ang gipasabot sa pulong "molupyo" mao man unta ang "residente". Pungan (noun) ang residente samtang punglihok (verb), gumikan lagi sa langgikit nga "mo", ang "molupyo". Di ba, klaro kaayong sayop? Ang "lumulupyo", sa laing bahin, maoy kapulong kun synonym sa "residente". Ka-pattern niini ang mga pulong "gumagapan" (settler), "lumilihok" (doer; helper), "pumupuyo" (laing baryasyon sa residente), ubp. Tingali dunay mosumbalik pagsukot: Pulong lintunganay (rootword) ba diay ang "lupyo"? Ang tubag niini mao nga kon dunay pulong "lumulupyo" ug "molupyo", nan, way duda nga dunay gigikanan. Unsa ba usab kining "mulupyo"? Ang "mulupyo" maoy dinaklit (shortcut) nga porma sa "lumulupyo". Kinaiya man god natong mga maglilitok (speakers) ang pagmubo aron pagpasayon sa paglitok sa mga pulong (i.e inay "moadto" litokon lang "adto", imbes "mangaon ta", largohon lang pag-ingog "ngaon ta" o "kaon ta"). Ug mao kining "mulupyo", wa na litoka ang unang silaba nga "lu", imbes unta "lumulupyo". Maong giingon sa unahan nga kon gilitok (gisibya) lang ang pulong, dili pa ta makaingon nga sayop o husto sanglit ang basehan sa pag-ila sa kahulogan sa pulong nagasandig man sa panitik o espeling niini nga masuta lang kon isulat na. (Tan-awa ang Lagda sa Espeling nga atua sa archive sa Septiyembre 2007.) Mapaubsaon, Mahiubsanon Daghan kanato nanaggamit sa pulong "mapahiubsanon" sama sa pag-ingon, "Mapahiubsanon kaayo nang tawhana", sa walay pagtino kon may lohika ba ang maong pulong. Unsa bay buot ipasabot niining "mapahiubsanon"? Sa tinuoray lang, kining pulonga usa ka produkto sa naghinobra o wala na sa lugar nga paglanggikit (affixation). Usa ka mugna sa pagpataka, usa ka pulong nga walay kahulogan. Ug busa, usa ka sayop. Ngano? Tungod kay kining pulong "mapahiubsanon", gumikan sa naghinobra o wala lagi sa lugar nga paglanggikit, wala na makapakita (project) sa iyang lintunganay o gigikanang pulong— kon sa "hiubos" ba, sa "ubos" kun "paubos". Sa laktod, tungod kay wala mahalugar ang paglanggikit, dili na nato matino kon nagpasabot bag "tawo nga tigpaubos", o sa "tawo nga daling mahiubos". Kini labing masubay pinaagi sa pagtino sa gidalang papel sa mga iglalanggikit nga "mapa", sa ug "mahi". Ug sumala sa kinaiya sa atong pinulongan, ang "mapa" ginagamit lamang sa mga lihok o pagbati nga matuyo; samtang ang "mahi" ginagamit sa mga kinaiyanhon o dili matuyo. Ang tukma o husto mao: mapaubsanon— tawo nga tigpaubos, tawo nga dili mapahitas-on. mahiubsanon— tawo nga daling mahiubos. Ang Pulong "Hinunoa" Ang pulong "hinunoa" gikan sa gamot-pulong hinuno (syn. palandong, hunahuna, isip) nga gisumpotan sa suffix nga "a" — hinunoa.

Ang "KA" sa Binisaya

Ang Mga "KA" Sa Binisaya E.S. GODIN Adunay pipila ka matang sa "KA" sa Binisayang Sinugboanon sumala sa iyang espesipikong gamit. 1.) KA— panghulip (pronoun), baryasyon sa "ikaw". Mga pananglitan: Hayop ka man mohilak ka usab. Mosugot ka ba sa akong gihangyo? Makigkita ka ba sa mayor? 2.) KA— pangunanggikit (prefix). (Timan-an nga ang mga iglalanggikit isulat gayod nga dikit o idugtong sa pulong gilanggikitan. Walay iglalanggikit nga ibuwag sa pulong gilanggikitan.) Mga pananglitan: kapunongan (KA + punong + AN) kaamigohan (KA + amigo + (H)AN) kabataan (KA + bata + AN) kahaponon (KA + hapon + ON) kaulitawhan (KA + ulitawo + HAN) kalibotanon (KA + libot + ANON) kalikopan (KA + likop + AN) 3.) KA— panumbok (article or particle) Mga pananglitan: Duha ka sakong humay. Pila ka buok? Kinse ka buok ang sino, siyam ang ungol. Usa ka matahom nga babaye hipalgang naglutaw sa suba. Sama sa usa ka buotang anghel, siya matinud-anong mituman sa akong mando. 4.) KA— laing porma o mubong porma (short form) sa panumbok nga "KANG". Mga pananglitan: Tua ka Pilo-Mancia. (Inay "Tua kang Pilo-Mancia.") Moadto ka ila ka Kapitan? Didto ko ila ka Pilo-Mancia. Ihatag na palihog ka Uray Mancia. 5.) KA— isip titulo o panangpit (addressing), sagad gigamit sa pagpasabot og panag-igsoonay o pakig-inunongay. Maisip usab nga naggikan kini sa pulong "KAUBAN" (nga "KASAMA" sa Tinagalog). Sanglit usa ka panangpit, sama sa Abay, Migo, o Iyo, kini pagasulaton nga buwag o dili idugtong sa ngalan. Mga pananglitan: Ka Pedro Ka Gener Ka Roger Ka Guyong Ka Badong

Lantugi sa Giyon

Lantugi sa mga Pulong Gibalik-balik Paglitok: May Giyon Ba o Wala? E.S. GODIN Bisaya Peb. 26, 2003 HANGTOD karon, nagpabiling nagkasungi ang hunahuna sa mga magsusulat sa kon unsa ba gayoy tukmang paagi nga angay sagopon sa pagsulat sa mga pulong nga gibalik-balik o gisubli paglitok sumala sa kinaiya sa atong pinulongang Binisaya. Angay ba kining ulangon sa giyon (hyphen) o dili? Ang panagsumpaki mamatikdan kaayo sa mga manuskritong nahidangat sa among tagsa-tagsa ka talad ug bisan gani sa mga napatik nang sinulat. Gumikan niini, naaghat ako paghimo og minao-mao kun kinaugalingong pagtuon aron pagpangita sa gitinguha tang kahiusahan. Kay unsay kapuslanan niining buhata kon pasagdan lang nato ang ginagmayng mga bikil sa naestablisar na unta natong ortograpiyang Bisaya? Sa pagkatinuod, kining isyuha nahusay na unta sa mga pagtuon nga gihimo sa kanhing Akademiya Sa Dilang Bisaya (AKADABA) (Twa: Waysamang Tigom Sa AKADABA, Bisaya Enero 8, 1964). Nahipno nila ang lagda sa paggamit sa mga patingog (vowel) nga "u" ug "o" nga kaniadto sabog usab makitang way kahiusahan. Ania ang gitanyag nga batakan ni G. Hermosisima: "Ang patingog nga 'u' anha gamita sa una ug sulod nga mga silaba sa pulong lintunganay (rootword) ug ang patingog nga 'o' anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay." Unya may tugon gipasupot nga nagkanayon: "Dili apil sa lagda ang mga pulong sinagop kun hinulaman. Kini sulaton nga ilisan ang mga katingog (consonants) apan magpabilin ang mga patingog sa orihinal. Pananglitan ang Kinatsilang filosofo binisay-on nga pilosopo." Apan kini wala gilayon lig-ona, hinunoa, padayong gitun-an kay matod pa kuno ni Pamuno Garcia, kining mga butanga dili angayng dali-dalion. Ug sa gula sa Bisaya sa Hulyo 15, 1978, nahiluwan ang hinan-ayng lagda ingon nga opisyal nga tamdanan sa tanang buot motampo sa Bisaya. Ug dinhi, nahiapil na ang husay sa kon unsay tukmang pagsulat sa mga pulong gibalik-balik paglitok. Sumala pa sa lagda: "Ang 'u' ug 'o' dili angay usbon sa mga pulong lintunganay o gamot-pulong nga balik-balikon paglitok sa pagpasabot sa lihok nga gibalik-balik, o sa butang nga ingon-ingon sa, kon sinuon sa, ug sa kakulang og diyotay sa, o dili kaayo sama sa butang nga gitandingan." Pananglitan: lukso-lukso, pula-pula, tigom-tigom, dakop-dakop, hubo-hubo, buot-buot, humok-humok, ubp. Ang mga pulong sama niini ulangon gayod sa giyon (-)." Unya, aron pagtin-aw gayod, may tugon gibutang: "Adunay mga pulong nga binalik-balik paglitok apan dili mga pulong nga lintunganay, busa ang 'u' ug 'o' magsunod sa lagda 1 ug 2. Mga pananglitan: taudtaod, hunahuna, hugunhugon, bukubuko, habuhabo, ubp." Karon, unsa man kining lagda 1 ug 2 nga giingong maoy sundan? Kining lagdaa mao ang batakan sa hustong paggamit sa 'u' ug 'o' nga gihisgotan na sa unahan. Aron pagtataw ug aron masabtan gayod, ania: "1.) Kataposang Silaba — 'O' ang gamiton sa kataposang silaba. Pananglitan: pako, dako, tulo, matod, nasod, lungsod, balod, gakos, sakob, barog, taob, turutot, huyuhoy, himo, panimalos, hisgot, ubp. "Eksepsiyon — Dili usbon ang bokal sa mga pulong hinulaman gikan sa Kinatsila, Iningles, Linatin, ubp. Pananglitan: birtud, espiritu, asul, memorandum, korum, kolum, ubp. "2.) Una ug Sulod nga mga Silaba — Sa mga pulong lintunganay, 'u' ang gamiton sa una ug sulod nga mga silaba. " Pananglitan (unang silaba): bughat, kusi, tulo, bulan, buang, buto, pulo, umagad, ugangan, ug-og, mug-ot, gun-ob, ubp. " Pananglitan (sulod nga mga silaba): hapuhap, pangutana, habuhabo, matuod, bituon, taudtaod, sagunson, haguka, hinuon, turutot, bukubuko, hugunhugon, ubp. " Eksepsiyon— Sama sa unang lagda, magpabilin ang mga bokal sa mga pulong hinulaman. "Pananglitan: bola (ball), polis (police), abogado, boto (vote), kota (quota), polo (shirt), sobre, sobra, poso (artesian well), kombento, oras, kolor, ubp. "3.) Mga pulong nga linanggikitan— magpabilin ang 'u' ug 'o' sa mga pulong lintunganay. "Pananglitan: himoon— gikan sa himo, gisumpotan sa ON; himoan— gikan sa himo, gisumpotan sa AN; handomanan— gikan sa handom, gisumpotan sa ANAN, halandomon— gikan sa handom, gisal-otan sa AL ug gisumpotan sa ON-- hALandomON; sangpotanan— gikan sa sangpot, gisumpotan sa ANAN; lungsoranon—gikan sa lungsod, gisumpotan sa ANON (d-r); kabungsoran— gikan sa bungsod, gilanggikitan sa KA ug gisumpotan sa AN (d-r); kalibotan— gikan sa libot, gilanggikitan sa KA ug gisumpotan sa AN; buluhaton— gikan sa buhat, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa ON (bULuhatON); sulugoon— gikan sa sugo, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa ON (sULugoON); tulunghaan— gikan sa tungha, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa AN (tULunghaAN); igsoon— gikan sa igso, gisumpotan sa ON; matinahoron—gikan sa tahod, gilanggikitan sa MA, gisal-otan sa IN, ug gisumpotan sa ON / d-r (MAtINahorON); tulumanon—gikan sa tuman, gisal-otan sa UL ug gisumpotan sa ON (tULumanON), ubp. "4.) 'U' Sa Silabang Balik-balikon—Ang 'u' sa silabang gibalik-balik angay magpabilin. Pananglitan: tudlo— magtutudlo, sulat— magsusulat, hukom— maghuhukom, ubp." Karon, balikan ta ang isyu sa mga pulong gibalik-balik o gisubli paglitok. Nganong may nahitabo mang kayagaw? Nganong wala man gihapoy kahiusahan hangtod karon? Dili pa kaha igo kining lagda nga gilatid sa banggiitang mga Bisayista kanhi? Sa akong pagsusi, dunay lainlaing mga hinungdan. Una: Ang kakulang sa alamag sa mga magsusulat ug usahay sa mga editor sa pagtino o pagmatang sa mga pulong ingon niini. Ang pagbanos-banos sa mga editor matag karon ug unya makamugna usab og mga kausaban sanglit may iya-iya silang sukdanan sa pagtino ug pagmatang niining mga pulonga. Ikaduha: May mga magsusulat o mga editor mismo nga misukwahi ug wala mosagop sa nahiunang gilatid nga batakan. Tingali may iya-iya usab silang katarongan. Tingali lahi usab ang ilang nakaplagan sa ilang pagtuon. Si Mlbn. Cesar P. Kilaton, Jr. sa iyang "Mga Lagda Sa Sinugbuanong Panitik" (Binisaya-Sinug-buanon Nga Batadila, pahina 11), mipatunga (neutral) niining isyuha sa pag-ingon: "Ang "u" ug "o" gamiton sa mga gamot-pulong nga balikbalikon pagpasabot sa lihok nga gibalikbalik, sa ngalan sa tanom, insekto, o mananap, sa butang nga kaamgid o sinundog, o alang-alang nga pagkahimo. Ang giyon mahimong dili gamiton." Kon atong hilngon pagbalik ang mga panid sa Bisaya human ikapatik ang lagda, atong makita nga giulang gayod og giyon (-) ang mga pulong lintunganay nga gisubli o gibalik-balik paglitok. Apan sa nagkadugay, inanay kining nausab. Gikuha ang giyon nga nag-ulang ug gitapot ang duha ka pulong. Gihimong usa. Ngano man kaha? Sumala pa sa katarongan nga akong nabatian, ngil-ad kunong tan-awon nga duna pay giyon sa mga pulong gibalik-balik kay may mga pulong man nga managbaton og kapin sa usa ka giyon sama sa pulong 'pat-ak-pat-ak', 'lak-ab-lak-ab', 'kal-ang-kal-ang', 'lut-od-lut-od', ubp. Nan, karon, maayo gyod kaha nga tangtangon tuod ang giyon nga nag-ulang tali sa maong duha ka gamot-pulong? Para nako, dili gayod mahimo nga kuhaon ang giyon ug tapoton ang duha ka pulong nga parehong hingpit kun lintunganay. Ang paghimo niini, tatawng pagsupak o pagguba sa establisado nang lagda sa paggamit sa "u" ug "o". Ang lagda klaro: 'U' ang gamiton sa una ug sulod nga mga silaba sa mga pulong lintunganay kun gamot-pulong. Karon, unsay mahitabo sa mga pulong gukod-gukod, dakop-dakop, kaon-kaon ubp. kon kini atong kuhaan sa nag-ulang nga giyon? Di ba, ingon na niini: gukodgukod, dakopdakop, ug kaonkaon? Unsay tan-aw ninyo? Di ba klarong naguba o nasupak ang lagda? Unsa karoy ipangatarongan mo sa "o" nga anaa na sa tunga? Mahimo ba gong ingnon nga silay mga gamot-pulong nga gisumpotan og gamot-pulong? May gamot-pulong ba diayng igsusumpot? Sila ugod mga gamot-pulong nga gisubli o gibalik lang paglitok, lahi sa mga pulong hunahuna, taudtaod, bukubuko ubp. nga mga pulong tibuok. Kon ang mga pulong gukod-gukod, dakop-dakop, kaon-kaon ubp. kuhaan nato sa giyon ug unya tumanan ta ang lagda sa paggamit sa "u" ug "o", nan, mahimo na silang kamatang sa pulong "hunahuna" sama niini: gukudgukod, dakupdakop, ug kaunkaon. Karon, unsay inyong tan-aw? Dili ba, mas labi pa hinuong ngil-ad? Anaa pa ba— matimahoan pa ba— ang mga gamot-pulong nga gukod, dakop ug kaon? Dayag na lang nga wala na. Dako ang mamugnang kausaban. Ang pagtangtang sa giyon ug pagtapot sa mga gamot-pulong nga gisubli o gibalik paglitok magsilbi o makalighot lamang sa mga pulong nga may mga bokal nga "a", "e" ug "i". Apan sa mga pulong sa samang matang nga may mga bokal nga "u" ug "o" tataw kaayo ang mahitabong kalapasan sumala sa gikapasabot na. Apan wala usab magpasabot nga tungod kay makalighot man, ato na lamang tugotan. Sa pagkatinuod, ang giyon maoy mag-justify sa titik "o" nga anaa sa tunga nga silaba sa mga gamot-pulong nga gisubli lamang paglitok. Busa, kinahanglang ulangon gayod sa giyon aron walay lagdang masiak ug aron makab-ot na gayod ang maidlas nga kahiusahan.-- (Kini nga prinsipyo gipahimug-atan ug gilig-on sa bag-o kun linangkob nang Batakan sa Panitik sa Binisaya. Twa: Ladga sa Espeling nga giposte niadtong bulan sa Septiyembre 2007.)

Mga Termino sa Takna

Mga Termino sa Takna joseph vincent m libot (joeviboy@yahoo.com) UNGANG GABII usa ka takna sa dili pa motungang gabii tungang gabii unang takna human ang tungang gabii KAADLAWON ikaduha (nga takna) sa kaadlawon ikatulo (nga takna) sa kaadlawon ikaupat (nga takna) sa kaadlawon BUNTAG ikalima (nga takna) sa kabuntagon ikaunom (nga takna) sa kabuntagon ikapito (nga takna) sa kabuntagon ikawalo (nga takna) sa kabuntagon ikasiyam (nga takna) sa kabuntagon ikanapulo (nga takna) sa kabuntagon UDTO usa ka takna sa dili pa moudtong tutok udtong tutok PALIS unang takna human miudtong tutok ikaduha (nga takna) human miudtong tutok HAPON ikatulo (nga takna) sa kahaponon ikaupat (nga takna) sa kahaponon ikalima (nga takna) sa kahaponon GABII ikaunom nga takna sa kilumkilom ikapito (nga takna) sa kagab-ihon ikawalo(nga takna) sa kagab-ihon ikasiyam (nga takna) sa kagab-ihon ikanapulo (nga takna) sa kagab-ihon TUNGANG GABII usa ka takna sa dili pa motungang gabii tungang gabii unang takna human ang tungang gabii