Karaang Katitikan Binisaya

Ni PAULINO GULLAS

Reprinted: Bisaya 26, Septiyembre 2018

(Kini nga sinulat maoy sumpay sa serye nga gi-reprint namo sa miaging gula [Sept. 19, 2018], nga unang napatik sa Bisaya sa Enero 21, 1935 nga gula. Bisan lahi na ang sumbanang gitamdan ning Bisaya karon labi na partikular sa Ortograpiya, subli namo kining gipatik nga walay giusab sa mga espeling— gawas sa gipang-bold nga pipila ka bahin— aron pagpakita sa ila kanhing sinulatan ug sa ingon ato kining matandi sa karon.)

May Alpabeto kun Katitikan ba ang Una’ng mga Bisaya dinhi sa Pilipinas?

WALA magkauyon ang mga pilolohista kun makinaadmanon sa pinolonganan. Si kanhi mahistrado Ignacio Villamor niingon nga wala. Si kanhi mahistrado Norberto Romualdez miingon nga duna. Angay hibaloan nga ang mga mahistrado Villamor ug Romualdez mao ang duha ka Pilipinhon labi’ng nakatuon ug nakatukib sa kasaysayan sa kapolonganan sa karaan dinhi sa Pilipinas.

Ang mga estoryador kon magsasaysay wala usab magkauyon. Si Pari Chirino tagsulat sa basahon “Relacion de las Islas Filipinas”, gipatik sa 1604 sa Roma, ug si Pari Colin, tagsulat sa basahon “Labor Evangelica”, gipatik sa 1663, didto sa Madrid, nagpahayag nga ang mga Bisaya sa karaan wala’y ila’ng kaugalingong alpabeto, nanghulam lamang sa Tagalog.

Apan si Pari Delgado, tagsulat sa “Historia General Sacroprofana” nagingon:

“Hapit ang tanan’g pomopoyo sa Kabisayan mahibalo’ng mosulat sa ila’ng kaugalingon’g sinulatan, ilang ikulit sa kawayan lunhaw, gikan sa taas paingon sa ubos, gikan sa wala paingon sa tuo. Sila magasulat usab sa mga dahon sa saging ug sa kahoy, sa daku’ng kaanindut ug kahibulongan; ug mao’y ila’ng gigamit silbi’ng dagang ang usa ka korta-pluma, daku kun gamay, nganla’g sipol sa mga Bisaya. Ug kining paagi sa pagsulat sa dahon ila’ng kinaiya ug naandan.”

Mga makinaadmanon nagbalita nga sa Pininsula Malaya ug ubang dapit sa Pasipiko may mga kaliwat ginganla’g Bisaya.

Ang mga pari’ng Heswita sa ila’ng sinulat basahon “Archepielago Filipino” nagpagula sa karaan’g alpabeto gigamit sa mga una’ng Bisaya. Tuba (sa sulod sa Sumatra) Bagui, Selibes, Asuka, Borneo ug Haba— diin makita nga dagha’g titik nagkasusama, kay ang ila’ng tanan’g paagi sa pagsulat gikan man sa Sanskrito, dili sa Romano.

Matod pa kanako ni Mahistrado Romualdez nga ulahi’ng niabot sa Pilipinas ang mga Bisaya kay sa mga Tagalog. Pag-anhi nila may kaugalingon na’ng sinulatan. Mao nga dili mahitabo, matud pa niya, nga ang mga una’ng Bisaya sa Pilipinas nanghulam lamang sa sinulatan sa mga Tagalog.

Giunsa nila pagsulat sa Karaan?

Uban’g nakatuon sa una’ng mga sinultihan ug sinulatan sa mga Pilipinhon mao si Dr. Pardo de Tavera, Dr. Retana (tagsulat sa “Sucesos de las Islas Filipinas”), Dr. Rizal, Blumentritt (higala ni Vicente Sotto), Isabelo de los Reyes (tagsulat sa “Las Islas Visayas”), Dr. Beyer (tagsulat sa “The Philippines before Magellan”), ug Propesor Scheerer sa Unibersidad sa Pilipinas, ugp. Sila wala usab magkauyon kon ang mga karaan Pilipinhon sa ila’ng pagsulat naggamit ba sa paaging Ininsik gikan sa taas ngari sa ubos; gikan ba sa ubos ngadto sa taas; gikan ba sa wala ngadto sa tuo, gikan ba sa tuo ngari sa wala.

Unsa ang Karaan’g Alpabetong Pilipinhon?

Ang katitikang Pilipinhon duna lamang tolo ka bokal. Nahiuna a. Ika duha e-i, sa ato pa usa ka titik mahimong basahon e, mahimong basahon i. Ika tolo o-u. Napulo’g upat ang konsonante; B, D, G, H, K, L, M, N, P, S, T, V, Y. Ang ika napulo’g upat mao ang Pilipinhong NG.

Mao nga wala’y C, J, LL, F, N. Kini angay hibaloan sa ato’ng mga magsusulat. Ang tanan usab nga konsonante basahon inubanan sa a, gawas kon magdala’g lain’g ilhanan. Sa ato pa, ang b basahon ba; ang k, ka; d, da; g, ga, ugp.

May R ba ang Karaan’g Pilipinhon?

Apan si Pari Marsella nagpahayag nga sa Sambales, sumala sa usa ka sinulat sa 1601, iya’ng hisusihan, gigamit ang titik R. Apan sa akong sabut, daw kinuha sa bag’ong R, kay susama nga pagka sulat.

Si Rizal, sa usa ka sinulat nga nahimantala sa “La Solidaridad”, sa 15 sa Abril 1890 sa Madrid, mahatungod sa bag’ong ortograpiya sa dila’ng Tinagalog, nagpahayag nga sa dapit sa r, gamiton ang l, ug sa dapit sa ch gamiton ang ts. Mao, ang “derecho” sulaton sa Tinagalog nga “deletso”. Apan kini’ng paagiha wala tanan sunda. Tagsa da ang mogamit sa l ilis sa r. Ang mga Insik mao’y malagmit mogamit sa l ilis sa r— balato, deletso, talabaho. Apan daghan’g mogamit sa ts ilis sa ch. Pananglitan— Tsina, tsoper, lantsa, ugp.

Pasidungog kang Villamor ug Romualdez—

Si Mahistrado Villamor mao’y tagsulat sa usa ka basahon “La Antigua Escritura Filipina”. Dinhi iya’ng gipakita ang iya’ng kahibalo mahatungod sa karaan’g sinulatan ug kasulatan. Matud pa kanako ni Dr. Rodriguez pangulo sa Pilipinhon’g Kabasahonan ug Tipiganan, kining basahon ni anhing Mahistrado Villamor igo na’ng makapabantug sa iya’ng ngalan. Ang mao’ng basahon sinulat sa Kinatsila ug Iningles, nagpongpong sa mga hunahuna sa hapit tanan’g mga inilang magsusulat mahitungod sa sinulatan’g karaan sa Pilipinas. Mao’y sinulatan sa mga una’ng Pilipinhon, ginamit ang mga titik Malayo.

Si Mahistrado Villamor nagpahayag nga usa sa nakatabang kaniya pagsulat sa mao’ng basahon mao si Mahistrado Romualdez, nga mao’y iya’ng gihangyo paghubad sa duha ka labi’ng karaan’g sinulat sa Mangyan. Si Mahistrado Romualdez usab mao ang naghubad sa tolo ka karaan’g sinulat sa Binisaya, hikaplagan sa sulod sa usa ka langob sa Demesana, munisipyo sa Kabankalan, Negros Oksidental sa 1888, gisulat sa ponoan sa buli. Ang mao’ng mga sinulat bisan hanap na makita pa gihapon. Akong nakita, gitipigan karon sa Bibleoteka Nasyonal.

Matud pa ni Mahistrado Romualdez, sa ako’ng pakigsulti kaniya, nga iya’ng gitipigan hangtud karon ang sulat ni Mahistrado Villamor naghangyo kaniya sa paghubad sa mga karaang sinulat sa Mangyan ug Binisaya nga nahipos karon sa Kabasahonan Nasudnon, ug sa Unibersidad sa Santo Tomas.

Dakong Panabang sa Kaparian—

Makita nga ang ato’ng lungsod daku kaayo’g utang buot sa mga Pari— sa ila’ng pagtoon ug paghago— tungod kanila natipigan ug natilog ang mga karaan’g sinulatan sa ato’ng mga apohan ug kaagi sa atong lungsod.

Mao nga dili katingalahan nga sa pagtukod kun pagpabanhaw sa Akademohang Binisaya akon’g gisangpit ang panabang sa pila ka mga maalam ug inila’ng pari sa Sugbu, uban kanila: mga talahuron’g Arsobispo Reyes, prelado Cuenco, Pari Yap, Cortez Jumawan, Valerio del Mar, ugp. Ug hapit silang tanan nibulig sa dakung tinguha, nitabang sa dakung hunahuna.

Layhan ka Masayud sa mga Butang Karaan sa Imong Lungsod?

Tingali pila da ang nasayud sa nahimutang ning akong sinulat karon. Ug tingali tagsa da ang layhan masayud sa mga karaan’g sinultihan ug kasulatan sa Pilipinas. Apan ang lungsod nga nahikalimut sa iya’ng kaagi; ug, labing mangilad, nga dili layhan motoon sa kinaiya, sa batasan, sa tanlag sa iya’ng mga ginikanan, mao’y usa ka lungsod kansang kasing kasing gikubalan, kansang kalag nilubad na, nalamat sa mga lumalangyawng silak sa kabaghoan.

Niini’ng mga adlaw nga magatukod na kita kaugalingon’g kagamhanan, magsugod na kita pagpuyo magkinaugalingon, karon nga gihisgotan unsa’ng pinolongan’g Pilipinhon ang angay nato’ng ilhon’g sinultihan’g nasudnon, kinahanglan nga lingion natu ang nangagi, aron ang mga pagtulonan sa kagahapon magiwag kanato sa ato’ng ginaagian karon ug aron makatabang kanato pagsulbad sa mga gumonhap sa kaugmaon.—

(Sa mosunod nga mga gula ipatik usab namo ang sinulat ni Don Vicente Sotto, “Ang Dilang Bisaya” [Bisaya Enero 21, 1935] silbing timang niya human siya makatambong sa panagtigom sa panimalay ni Madn. Paulino Gullas sa ika-3 sa Enero, 1935, ug lain pang obserbasyon sa miting nga sinulat ni Frank D. Go [Bisaya, Enero 14, 1935]).

Sulat-panapit ALANG sa KATUKORAN sa AKADEMIYA

(Mao kini ang sulat-panapit ni Hal. Paulino Gullas labot sa gipanawagan niyang panagtigom-- diin dungan nga gipatik uban sa iyang sinulat, "Sa Maayo'ng Pagsulat Sa Binisaya", sa Bisaya sa gula Enero 7, 1935. Masabot nga ang mabasang mubong intro iyaha sa editor sa maong panahon nga si Flaviano Boquecosa.)

USA ka madasigon ug dalayegong panglimbasug gipasiugdahan karon ni Delegado Paulino Gullas alang sa pagpauswag sa atong kaugalingong pinulongan— ang Binisaya nga Sinugboanon, nga mao ang labing ginagamit sa tibuok kapupud-an.

Sa balay ni Hal. Gullas sa Sugbo, may usa ka tigum sa ika 3 ning bulana, ug maoy mga dinapit ang mga inilang bisayista ug mga inilang magsusulat sa mga basahon ug mantalaan nga binisaya. Labaw sa ubang panahon, gipakita niya nga karon mao ang labing angay ihisgut ning butang lungsodnon, kay sa asambliya konstituyente ginahisgutan pa ang mahitungod sa pinulongang nasudnon nga kinahanglan sagupon nato. Sa sulat-dapit ni Hal. Gullas giagda ang tanan sa paghikalimot sa bulok sa politika, kay kini mao ang usa sa mga hinungdan nga nakapabulag sa atong mga maalam, sanglit ang kadaghanan sa atong mga magsusulat sa mga mantalaan mga politiko man.

Nia ang sulat ni Hal. Gullas:

Cebu, Cebu

Dec. 28, 1934

Mga binating kauban,

Kadugay na’ng gilalang ang dakung tinguha sa pagtukod usa ka tinuod Akademya kun kaponongan sa mga Magtutuon ug Tinonan sa Binisaya.

Kalaksot tanawon nga ang ato’ng mga magsusulat ug mantalaan sa Sugbu magkalinugaw ug magkayamukat sa ila’ng sinulatan. Kini magpakita nga kinahanglan gayud magkasabut ang mga igsoon sa dagang.

Karon nga ginahisgutan sa Kombensiyon Nasyonal kon angay ba kita magtukod usa ka kaugalingon’g pinolongan nasudnon, kinahanglan nga ang ato’ng mga magsusulat magpagula sa ila’ng tingog. Unsa’y angay himoon’g “lenguage nacional”— Tinagalog kun Binisaya ba?

Karon’g pila ka adlaw hibaloan ta na unsa’ng sinultihan’g Pilipinhon ang himoon’g nasudnon, unsa’ng pinolongana ang himoon’g opisyal sa Kagamhanan.

Kinahanglan kita mangandam. Kinahanglan kita managana.

Mao, magpakatakus ako sa pagtawag kaninyo sa usa ka tigum, adto himoa sa ako’ng balay sa Pwente, unya sa Hwebes, 3 sa Enero, 1935, 4 sa hapon.

Ihangyo ko nga ipahilayo ang politika. Isugyot ko nga mao’y himoon’g pangulo ang Talahurong Delegado Apostoliko, Jose Ma. Cuenco; puli-pangulo, G. Jose Vaño ug kalihim, Pari Manuel Yap— mga tawn’g maalam, kugihan ug nagsingkamut sa pagpauswag sa ato’ng sinultihan.

Kon buot kita nga dili maimpatso ang kaponongan, isalikway nato ang lugaynan. Butang kini nga daku ug hinungdanon uyamot. Kinahanglan haguan, abagahon, yayongan sa tanang kauban.

Maarang ayaw kalimut. Ang lungsod magpaabut sa inyo’ng pagbulig. Ang kadaugan sa kaponongan anaa sa inyo’ng pagtabang.

Inyo’ng maalagaron,

PAULINO GULLAS

Nia ang mga dinapit alang sa tigum nga hinungdanon uyamot:

01. Arso. Gabriel Reyes

02. Jose Ma. Cuenco

03. Fernando Buyser

04. M. C. Briones

05. S. C. Cabajug

06. Filemon Sotto

07. Vicente Sotto

08. Vicente Rama

09. M. J. Cuenco

10. Nicolas Rafols

11. Miguel Cuenco

12. B. Rodriguez

13. F. Rivera

14. G. R. Pena

15. Manuel Yap

16. Valerio Rodriguez

17. Diosdado Camunit

18. B. Cortez

19. Pedro del Mar

20. Angel Jumawan

21. Justo Sanchez

22. Carmen R. de Sotto

23. Maria Cabigon

24. Sinforosa Alcordo

25. Adela del Rosario

26. Jose Vaño

27. Vicente Padriga

28. Flaviano Boquecosa

29. Pio Kabajar

30. Napoleon Dejoras

31. Jose del Mar

32. Pedro Lopez

33. Florentino Borromeo

34. Florentino Tecson

35. Santiago Martinez

36. Angel Enemesio

37. Francisco Rodriguez

38. Natalio Bacalso

39. Ramon Abellanosa

40. Florentino Suico

41. Uldarico Alviola

42. Rufino Noel

43. Julio Pongan

44. Temistocles Rosales

45. Emilio Alcuizar

46. Domingo Veloso

47. Apolinar Abella

48. Manuel Enriquez

49. Bautista Atillo

50. Leopoldo Prieto

51. Brigido Alfar

52. Jose V. Galang

53. Leod Zalazar

54. I.L. Buenapasan

55. Francisco Ma. Labrador

56. Gervasio Lavilles

57. Bruno Quiñones

58. Juan Divinagracia

59. Francisco Go

60. Antonio Marquez

61. Antonio Kiamco

62. Vicente Kiamco

63. Albert Ylaya

64. Vicente Zosa

65. Pastor Villamor

66. Bernardo Teves

67. Cecilio de la Victoria

68. Ramon Gonzales

69. G. Anastacio Fiel

70. Vicente Gullas

Dalaguete

71. Sulpicio Osorio

72. Amando Osorio

73. Urbano Osorio

Barili

74. Pantaleon V. Kardenas

75. Procopio Causin

76. Vicente Paras

77. Marcos Trinidad

Carcar

78. Jose Galicano

79. Filemon Dayanan

Moalboal

80. Vicente Alcoseba

Opon

81. Jose Patalinjug

Daan Bantayan

82. Isidro Abad

Mandawe

83. Alejandro Portuna

84. Eustaquio Rosal

85. Santiago Suico

Catmon

86. Francisco D. Boter

Dumanjug

87. Demetrio Ricamora

BOHOL

88. Carlos P. Garcia

89. Filomeno Casenas

90. Filomeno Lucero

91. Magdaleno del Mar

MISAMIS OR.

92. Isidro Vamenta

93. Jose Artadi

94. Vicente San Jose

NEGROS OR.

95. Jose Romero

96. Sergio Cinco

97. Pedro Teves

MISAMIS OCC.

98. P. Juan Quijano

99. Rafael Bautista

LEYTE

100. Norberto Romualdez

101. Tomas Oppus

LANAO

102. Tomas Cabili

ZAMBOANGA

103. Florentino Saguin

AGUSAN

104. Apolonio D. Curato

SURIGAO

105. Clementino V. Diez

DAVAO

106. Sebastian Generoso

107. Francisco Alvarez

108. A.T. Pelayo

109. Candido Floreta

(Sa sinulat ni Vicente Sotto isip reaksiyon human siya makatambong ning naasoyng panagtigom, ang kanhi senador miasoy nga kasagaran sa mga kabilinggan sa pagpanulat sa Binisaya nga gihisgotan sa maong miting iya na usab nahisgotan sa usa niya ka sinulat nga napatik sa iyang “Ang Suga” samtang nag-exile siya sa Hongkong. Masabot nga sayo pa sa 1935, kanus-a mag-5 pa lang ka tuig ang Bisaya, sila nakamatikod na sa mga bikil nga angay husayon alang sa uniform o standard nga pagsulat sa Binisaya.)

Sa Maayo’ng Pagsulat Sa Binisaya

Ni PAULINO GULLAS

Bisaya Enero 7, 1935; Septiyembre 19, 2018

(Kini nga sinulat maoy ika-3 sa serye nga unang napatik sa Bisaya niadtong Enero 7, 1935 nga gula. Bisan lahi na ang sumbanang gitamdan ning Bisaya karon labi na partikular sa Ortograpiya, subli namo kining gipatik nga walay giusab bisan gamay aron pagpakita sa ila kanhing sinulatan ug sa ingon ato kining matandi sa karon. Gani, kamatikdan man dinhi ang kalainan usab sa pamaagi ni G. Gullas ug sa iyaha sa editor sa maong panahon.)

III

KINING mga sinulat ko mahatungod sa ato’ng pagsulat sa Binisaya magpasabut sa kadaghanan sa kahuyang sa ato’ng pinulongan. Nagkayamukat ang ato’ng pagsulat, nagkalahugay ang ato’ng paagi, nagkalain-lain ang ato’ng kalaki.

KUN, KON, KUNG

Bisan gani paggamit sa Binisaya sa kon, kun, ug kung alang sa or ug if sa Iningles, o ug si sa Kinatsila;

Ang Bag-ong Kusog, Atong Kabilin, Bisaya, Babaye; Nasud maggamit sa kun alang sa o sa Kinatsila, or sa Iningles; ug kon alang sa if sa Iningles, si sa Kinatsila. Pananglitan:

“If I shall love or I shall be loved”. “Si yo amare o yo sere amado”. Hubaron sa Binisaya: kon ako mahigugma kun higugmaon.

Ang Tagalog mogamit sa kung alang sa if, or ug although. Kini gisunod usahay sa Bag-ong Kusog. Kung ikaw mao’y gipasanginlan kun gikatahapan (if you are accused or suspected).

Ang Leyte-Samar ingon man, maggamit sa kun alang sa or ug if, mao usab kini ang gigamit sa “Ang Mag-uuna”.

Ang nakaayo sa paagi’ng gigamit sa Bagong Kusog, Tinagalog, Leyte-Samarinyo, ug Maguuna mao ang kasayon. Dili makalibug. Sa pagkatinuod,  sosama da man ang paglitok sa kun ug kon.

Kon mao’y ato’ng tuyo pag sayon ug pag tukod usa ka kaugalingon’g pinolongan’g Pilipinhon, ang angay nato’ng buhaton mao ang paggamit sa mga pulong hisabtan sa labi’ng daghan’g molopyo. Mao, mahimo nga mao’y ato’ng gamiton ang usa lamang ka pulong alang sa or ug if. Bisan hai niining duha— kun, kung.

Apan unsa’y hukom sa kadaghanan?

UGB kun UBP kun UGP?

Nia’y malagmit gamiton— ang pag mubo sa mga pulong “ug uban pa” kun “et cetera” sa Latin. Uban mogamit sa ugb., uban ubp., uban ugp.

Tagsatagsa duna’y iya’ng katarungan. Ang “et cetera” mob-on “etc.” ug maoy gigamit sa kinatsila ug iningles. Labi’ng daghan mogamit sa ugb. Apan ang Bisaya nga gipangolohan ni G. Boquecosa, alias Bok, maggamit sa ubp. Ug siya may katarungan usab, aron tuod mahamutang ang tolo ka titik sa tolo ka pulong “ug uban pa”.

ANG PAGGAMIT SA PAG

Ang pagsulat sa mga berbo sa Binisaya: “pag higugma”, “pag kaon”, “pag inum”, “pag pamati”, “pag hatag”, “pag sulat”, “pag sulti”, ugb,: ang preposisiyon “pag” ilain ba kung idukot?

Kadaghanan sa ato’ng mga magsusulat maggamit sa ikaduhang’ng paagi: “paghigugma”, “pagawit”, “pagkaon” ubp.

Kini mao usab gigamit paagi sa Tinagalog: “pagibig”, “pagkain”, “pagaral”, ugb. Apan pipila ka magsusulat sa Taliba ug Pagkakaisa magbutang giyon kun badlis. Mosulat: “pag-ibig,” ugb. Usahay ang Bisaya maginingon niini’ng katapusan’g paagi sa Tinagalog. Gigamit usab ni Pari Cuenco sa “Atong Kabilin”.

Angay hinumduman nga sa Iningles, ang preposisiyon to dili gayud idugtong kun ilanggikit: “to love,” “to eat”, “to hate”, “to drink”, ubp.

Gihimo natu ang paglanggikit kung pagdukot sa preposisiyon ug sa berbo kay nadani kita sa paagi sa Kinatsila— amar, adar, temer, ver, oir, huir.

Makita nga sa Kinatsila ang berbo inpinitibo maila tungod sa iya’ng mga katapusan ar, er, ir, Wala’y preposisiyon gigamit.

Apan ang porma, ang pagkabagay sa berbo inpinitibo sa Binisaya nahisama sa Iningles: pag higugma, “to love”, ugb. Wala mahisama sa Kinatsila. Mao, nga angay unta’ng buhaton ang pag lain sa pag.

Duna pa’y lain’g katarungan: Pag mubo sa mga pulong Binisaya. Aron ang mga berbo mao: “kaon”, “higugma”, “dagan”, “inum”, ugb.

Maayo usab nga sa adlaw maghimo kita’g kapolonganan kun diksiyonariyo makita ang mga pulong mugbo, apan hingpit. Sa Iningles pa, “pure words”.

Ang “pag” malagmit usab gamiton nga “prefix” kun ipilit sa sinugdan sa usa ka pulong. Pananglitan:

1). Ang pagpataas sa bandila, “the raising of the flag,” Ang pag dinhi magpakita sa paganganlan sa Iningles gerund kun gerundio sa Kinatsila.

2). Pagadto ko sa inyo, malipayon ako—When I went to your place, I was happy. Ang pag dinhi adberbiyo.

3). Pagkawala’y igabalus nimo—How ungrateful you are. Ang pagka dinhi adberbiyo gihapon.

Niini’ng mga pananglitan ug uban pa, ang pag idikit, dili ibulag.

Sa laing pagkasulti, ang “pag” lainon lamang kon gamiton nga preposisiyon aron paghimo usa ka berbo inpinitibo: pag pasaylo balaanon—to forgive is devine. Aron pag patuo kaninyo, kini ako’ng buhaton—In order to convince you, I shall do this.

UNSAY PAAGI NI RIZAL?

Apan kadaghanan, mogamit sa pag itaput sa tanan’g pulong hisondan: Kining paagiha malagmit gigamit usab ni Rizal. Matud pa niya, mahatungod sa “wika” kun pinolongan’g kaugalingon ug pinolongang hinulaman:

“Ang pagangkin sa ibang wika ay pagpatay sa sariling katangian, pagpagod na bihisan nang ibang kaisipan ang sariling pagkukuro xxx Ang wika ay siyang pagisip ng bayan.

Alang sa paghiusa ug pagsayon sa sinulatan, mahimo nga kanunay ipilit kun itaput ang pag, bisan gamiton nga adberbiyo kun preposisiyon, kon mao’y hiuyonan sa kadaghanan, tua uban ako. Ug hinaut pa mao usab ang himoon sa uban.

Ang Bikol usab masabug magdugtong ug maglanggikit sa pag ngadto sa berbo. Pananglitan: “pagkamuot” sa ato pa, pag higugma, “to love.”

Ang Ilokano ingon man. Mosulat pagraranudan (pag kalawat);

Nan, unsa’y ato’ng angay buhaton? Ibulag kun ilanggikit nato ang pag?

Dili mao’y ato’ng tuyo ang pag pugos sa uban. Apan, ania gipakita ko ang mga kasogoan ug naandan sa uban’g mga pinolongan nga mauswagon ug gigamit sa ubang magsusulat sa kapopodan.

Anaa kanato ang pag pili sa dalan buot nato again. Apan kinahanglan nga ang kauyonan mao’y tumanon aron dili magkalinugaw ug magkalamukat ang ato’ng pagsulat.

ATONG BERBO NAGKA LINUGAW

Unsaon nato sa Binisaya pagpasabut sa presente, pasado ug poturo— sa karon, sa niagi na ug sa umaabot pa?

Unsaon natu pag Binisaya sa “yo amo”, “I love”; “tu amas” “you love”; “yo amare”, “I shall love”? Dili ba ingnon natu sa Binisaya sa pag ingon: ako mahigugma, (presente); ako nahigugma, (pasado); ako mahigugma kun mohigugma, (poturo)?

Mga laing pananglitan:

Siya mikaon karon. Siya nikaon kagahapon. Siya mokaon ugma.

Ikaw midagan karon. Ikaw nidagan kagahapon. Ikaw modagan ugma.

Siya maninguha karon. Kita naninguha kagahapon. Kita maninguha ugma.

Sila miawit karon. Sila niawit kagahapon. Sila moawit ugma.

Kita mikompisal karon, kita nikompisal kagahapon. Kita mokompisal ugma.

Sa laing pagkasulti sa mga berbo regular, sa presente, karon, gamiton nato sa aktibo ang sinugdanan kun “prefix” mi, ma; sa niagi ni, na, no; sa umaabut mo, mi, ma. Sa katapusan’g sinulat ni Filemon Sotto, kining paagiha iya’ng gigamit: nadani, ubp.

Apan duna’y pila ka magsusulat mogamit sa mi, mo alang sa presente ug sa pasado. Usahay hangtud sa poturo: Ako mikaon karon. Ako mikaon kagahapon. Ako mikaon ugma. Kini dayag nga sayop.

Ngano’ng dili kita mogamit sa 3 ka paagi, sama sa Leyte-Samarinyo, ugb, aron pagpasabut sa tulo ka “tenses” kung panahon— presente, karon; pasado, niagi; poturo, umaabut?

Ang kadaghanan sa mga magsusulat mao’y angay mohokom. Ang hokom sa kadaghanan mao’y angay sundon ug tumanon sa tanan.

SUGBU kun SUGBO?

Nia pa. Tanawa, kana’ng ngalan sa ato’ng kaugalingon’g lalawigan ug dakbayan diin gipatik ang daghan’g mantalaan, kansang pinolongan mao’y gigamit sa kadaghanan sa kabisayan ug Mindanaw.

Sugbu kun Sugbo?

Tiaw mo kana— hangtud ang mga Sugbuanon wala magkauyon unsaon pag sulat sa ila’ng kaugalingon’g lungsod! Katawanan. Makauulaw.

Kini ug uban’g pasikaran magpakita nga kinahanglan gayud magtukod usa ka Akademiya. Kon kini dili mahimo, nga magkasabut ang ato’ng mga inilang magsusulat, aron ang kaboboton sa kadaghanan mao’y lagda nga pagasundon sa kamantaan’g bisaya.

NAN UNSA’Y ANGAY BUHATON?

Malaksot kaayo’ng talanawon nga ang Sugbu nga duna’y mga maayo’ng magsusulat, kansang mga dagang gitahud ug gisunod sa daghan’g magsusulat sa Kabisayan ug Mindanaw, wala magkasabut ug magkasinabut; nagkalamukat sa ila’ng “espeling”, kun paglitok ug pagsulat sa mga pulong ug pagtibuok sa mga sulti nga sayon.

Bisan labihan kadaghan sa akong bulohaton, gihagoan ko sa pag sulat niini’ng pila ka sinulat, aron pag pakita makausa pa nga kinahanglan ang kapunongan sa mga magsusulat magmata sa iya’ng paghikatulog, makaamgo sa daku’ng katungdanan iya’ng gipasan sa atubangan sa lungsod.

Ang nakadaut ugod mao ang politika. Kadaghanan sa ato’ng mga magsusulat mga politiko man. Kadaghanan sa ato’ng mga mantalaan gigamit man nga hinagiban sa lugaynan. Mao, nga hasulan sila sa pagtinabangay. Kaniadto pa daghan’g naninguha nga magtukod kita’g akademiya kun kapunongan, aron ang mga magsusulat magkasabut sa mga lagda sa pagsulat. Apan pulos lamang tinguha, pulos sulti, wala’y kaayohan nakuha. Wala’y gisangputan sa ila’ng tinguha. Wala mahimugso ang gilalang sa ila’ng hunahuna.

Apan karon nga nakita na ang kahuyang, ang kakulang, ang kalaksot sa ato’ng pagpanulat, tingali madani ug makabig na nato ang ato’ng kauban’g magsusulat sa pag pundok aron ang mga magsusulat sa Sugbu maghugpong ngadto-ngadto dili lamang sa pag inum-inum, kon dili usab alang sa daku’ng tinguha sa pagpauswag, pagpadaku, pagpasayon sa ato’ng sinultihan ug pinulongan, aron ang mga lagda nga karon ato’ng kauyonan mahimo’ng tudling pagasundon sa mga kabataan ugma damlag.

PAHIBALO:

Ang ika upat sinulat mahatungod sa pinulongan’g Binisaya mogula sa sunod semana. Hisgutan ni delegado Gullas ang pila ka hinungdanon’g butang: Ang mga una’ng Bisaya may kaugalingon ba’ng sinulatan? Nanghulam ba lamang sa Tinagalog? Unsa’y alpabeto kun katitikan gigamit? Duna bay natipigan karaan’g sinulat sa Binisaya ug Tinagalog ginamit ang mga titik Malayo? Kon duna man, diin hikaplagi ug hai karon tipigi? Kini ug uban pa, hisgutan niya sa daklit.—

Ugmaran Sa Binisaya

Ni FLAVIANO P. BOQUECOSA

Bisaya Oktubre 18, 2017

Sa atubangan ning dakong kalisod, natawo nga mapaubsanon uyamot sa Manila sa 10 sa Enero, 1953 usa ka katitikanong kapunongan nga gikauyonan sa iyang mga tagtukod nga nganlag “Ugmaran sa Binisaya”.

(Kining maong sinulat unang napatik sa Bisaya sa Pebrero 11, 1953 ph. 68-69— panahon kanus-a wala pa maugba ang Lagda sa Panitik. Tungod kay lahi pa ang ilang espeling nga gisagop kaniadto, amo kining gipangusab pinasibo sa karon nga tamdanan apan among giletratohan ang karaang pahina sa unang pagkapatik niini aron matandi sa gustong mosusi sa kalainan.)

MAOY usa ka dakong suliran sa panulat sa Binisaya nga Sinugboanon ang ortograpiya kun sinulatan sa ubang mga pulong.

Tan-awa lamang kining pulong SUGBO.

Adunay mga tawo nga mosulat niini ingon ning mosunod: SUGBU (Ang SUGBOANON sulaton sa uban nga SUGBUANON; ug ang SINUGBOANON sulatong SINUGBUANON).

Ang usa moingon nga siya maoy matarong. Lain usab ang moingon nga ang nahiuna maoy nasayop. Hangtod karon wala pay hingpit kauyonan. Ug ang mga batan-ong magsusulat nga nagatinguha pagmatuto sa Dilang Binisaya nga Sinugboanon, sa ilang kalibog, walay sarang kadangpan aron pangayoan sa kataposang hukom nga angay tagdon ug tahoron sa kadaghanan kon dili man ugaling sa tanan.

Sa unang mga magsusulat sa Sugbo nga gitamod sa mga Sugboanon, makita nga wala sila magkauyon sa ilang sinulatan, maingon nga wala usab magkauyon ang mga magsusulat karon. Pananglitan: Si anhing Vicente Sotto sukad pa sa iyang “Ang Suga” nagsulat sa pulong SUGBU; apan ang iyang makinaadmanon upod nga igsoon, si Filemon Sotto, sukad sa iyang mantalaang “Ang Kagubut” nagasulat sa pulong SUGBO. Bisan ang magsoon nga pulos maalam sa atong pinulongan wala magkauyon.

Laing mga magsoon nga wala gihapon magkauyon mao si anhing Paulino Gullas ug si Vicente Gullas. Ang nahiuna nagsulat sa pulong SUGBO ug ang naulahi nagasulat sa SUGBU.

Ang kanhi “Bag-ong Kusog” ni Vicente Rama naggamit sa pulong SUGBU, apan usa ka laing Rama (anhing Elpidio) naggamit sa iyang sinulatan sa pulong SUGBO. Dili ikalimod nga tingali labaw ang mga pamantalaan nga nagagamit sa unang panahon sa SUGBO, ingon sa “Freeman”, “Ang Nasud”, “Ang Tigmantala”, ug ang “Bisaya”.

Sa atubangan ning dakong kalisod nga makasambol sa kalamboan sa atong kaugalingong pinulongan, natawo nga mapaubsanon uyamot sa Manila sa 10 sa Enero, 1953 usa ka katitikanong kapunongan nga gikauyonan sa iyang mga tagtukod nga nganlag “Ugmaran sa Binisaya”.

Maoy nangapili kining mosunod: Pamuno, Francisco Candia; Puli-Pamuno, Nazario D. Bas; Kalihim, Flaviano P. Boquecosa; Mamahandi, Laurean S. Unabia; Tigsangyaw, Jose A. Bautista.

Tinuod gayod nga mapaubsanon ang pagkatawo sa “Ugmaran sa Binisaya” sa usa ka diyotayng suok sa Manila, apan dako ug maingon gani nga balaanon ang iyang tuyo, nga mao ang pagtabang sa pagpalambo sa atong kaugalingong pinulongan. Dili angay mabalaka ang mga Sugboanon nga gumikan sa kakabos sa kapunongan, kini isipon dayon nga natawo lamang aron mamatay sama sa ubang mga kapunongan. Tinuod nga usa ka dakong pangahas, apan dili mahilas ang pag-ingon nga kining kapunongana nagatinguha sa kinasingkasing uban sa dakong kaligdong, nga mahimong sinugdan sa umaabot nga Akademya sa Dilang Binisaya kun tinuod nga ‘ugmaran sa Binisaya’ nga sagopon, buligan ug tahoron sa mga Bisaya.

Tinuod nga dako ug mabug-at ang buluhaton. Apan kon ang tanang maalam sa atong pinulongan motabang pinaagi sa pagtampo sa ilang mga hunahuna, ang palas-anon sa kapunongan mahimong magaan; ug ang mithi sa pag-alagad dili makawang, kay ang tiningob nga panglimbasog gikan sa mga magtatampo mahimo mang dakong kusog nga mobanlas sa tanang kakulian hangtod makab-ot ang kadaogan.

Gikauyonan nga ang Ugmaran magagamit sa sinulatang SUGBO.

Gikauyonan upod sa tigom nga ang pulong BUOT nga nagakahulogan sa tuyo sa hunahuna kun kaisipan (“will” sa Iningles; “voluntad” sa Kinatsila), bisan mahimutang siya sa “noun” (Iningles)— “nombre” (Kinatsila), kun mahimutang ba sa berbo, ang gamiton mao gayod ang BUOT.

Adunay ubang mga magsusulat sa Binisaya nga nagagamit sa BUOT kon kini mahimutang sa “nombre”, apan kon mahimutang sa berbo, ang gamiton mao ang BUUT. Ang nagasunod sa paggamit ning paagiha nangatarongan nga maayo kini kay makita ang ilang kalainan, ug dili na kita maglibog sa pagsabot.

Apan dili usab hubo sa katarongan ang magagamit sa BUOT lamang alang sa duha ka kahulogan: nombre ug berbo. Ang kalainan makita sa paggamit. Ang kahulogan sa pulong masabot sa iyang ginamitan. Adunay mga pulong sa Iningles ug Kinatsila nga usa ray sinulatan bisan may lainlaing kahulogan, sumala sa paggamit. Pananglitan, ang mga pulong Iningles nga “MAN”, “PROMISE”, “CAUSE”. Bisan asa sila mahimutang: manombre kun maberbo, magpabilin nga mao gihapon ang sinulatan. Mahimo nga kini sundon nato.

Sa Kinatsila upod adunay daghang pulong nga hatagan ang usag usa lainlaing kahulogan, sumala sa paggamit. Ang pulong “ORDEN” pananglit sa Kinatsila, may daghang kahulogan, apan magpabilin nga mao gihapon ang sinulatan; dili himoong “U” ang “O” kun ang “E” dili himoong “I”.

Gikauyonan upod sa kapunongan nga himoong lagda kining mosunod:

“Kon mosagop kita sa ubang mga pulong Kinatsila o Iningles nga sulaton sa paaging Binisaya, ang hinungdanong mga bokal kun ang paningog sa bokal magpabilin nga mao gihapon.” (Ang hingtungdan niini mao ang mga bokal nga “E” ug “I” ug ingon man ang “O” ug “U”).

Mga pananglitan: Ang Kinatsilang “ESTILO” sulaton sa Binisaya nga ESTILO upod; ang “ESTACION”— ESTASYON; “ESTAFA”— ESTAPA; “SELLO”— SELYO; “SILLA” (lingkoranan)— SILYA kun SIYA; “LINEA”— LINYA; “ESPACIO”— ESPASYO; “COLOCACION”— KOLOKASYON; “OFICIO”— OPISYO; “SEMANA”— SEMANA; “DINAMARCA”— DINAMARKA— dili “DENMARKA”— kay kini gikan kun maisip nga gikuha sa Iningles nga “DENMARK”.

Gikan sa Iningles: Ang “FOOTBALL” sulaton nga “PUTBOL” (gahi ang paglitok sa “OO” ug ang “A” humok nga “O”); “VOLEYBALL” sulaton nga “BALIBOL” (kay ang “EY” niini ginalitok man nga gahi); BASEBALL sulaton nga BESBOL; BASKET sulaton nga BASKET o BASKIT (sa International Standard Dictionary ginagamit kining duha ka paglitok) “STADIUM” sulaton nga ESTADYUM (kon sa Kinatsila sulaton nga “ESTADYO”); “CAMERA” sulaton nga KAMERA (kon ipasikad sa Kinatsila sulaton nga KAMARA”, ug uban pa. (Kining bahina may diyotay nang kalainan sa karon nga Lagda sa Espeling, mas gipahimug-atan nako ang batakang prinsipyo nga ipabilin gayod ang vowel sa gigikanang pulong, nan, sayop ang BALIBOL ug BASKIT.— ESG)

Gikan sa Ininsek: Ang “MAHJONG” sulaton nga MADYONG; “SIOPAO” sulatong SIYOPAW; “HONG KONG” sulaton nga HONGKONG, “SHANGHAI” sulaton nga “SANGHAY”, ubp.

Kana mao ang lagda, kon ugaling dili gamiton ang hubad nga Binisaya; labi na gayod kon walay maayong pulong Binisaya nga ikahulip, kun mao bay masayong sabton sa tanan ang sinagop nga Kinatsila nga gibinisaya paglitok ug pagsulat.

Mahitungod sa mga pulong nga pagalantugian, gisugyot ug gikauyonan sa “Ugmaran sa Binisaya” nga pangayoan sa ilang mga hunahuna ang mga maalam sa atong Dila, ug ingon man ang mga kapunongan sa mga magsusulat sa Binisaya aron timbang-timbangon sa Kapunongan, ug ang hukom sa kadaghanan maoy tahoron. Kining Kapunongan manglimbasog kutob sa mahimo sa pagsunod sa kabubut-on sa kadaghanan, kay mao man kini ang mahal nga lagda sa kaangayan. Human molabay ang igong panahon sa pagtimbang-timbang sa mga pulong nga lantugian, ipakanaog ang hukom nga magbuot unsa ug haing pulonga ang angay sagopon sa kataposan. Human nianang panahona, ang mga mantalaang Binisaya maghiusa sa paggamit sa maong mga pulong, ug mao nay angay sundon sa tanang mosulat sa Binisaya.

Panghinaoton namo nga kining sugod ug pasiugda sa “Ugmaran sa Binisaya” makadapit sa pagtagad sa mga maalam sa atong kaugalingong Dila. Paaboton namo ang ilang mga hunahuna.—

[Ning maong sinulat atong hisayran ang aktuwal nga pagkatukod sa kapunongan uban ang panawagan sa tanan sa pagbulig aron ang dakong damgo matuman. Bisan mao pa lay pagkahimugso, may gideklarar na silang pipila nga ilang gikauyonan ingon pananglit sa “Sugbo” nga maoy nahukmang sagopon. Hinuon, hisabtan sab nga wala pa isera ang diskusyon ug daghan pang mga kausaban ug kauyonan nga angay dahomon. Napulo ka tuig ang minglabay, nabasa nato ang sinulat ni T.V. Hermosisima, “Ang Samokan Nga O ug U” (Bisaya, Agosto 5, 1964) nga naghisgot ug nanalipod sa nalatid nilang sumbanan sa paggamit sa “O” ug “U’; ingon man ang “Pagpanumpa sa Bag-ong mga Punoan sa Akademiya sa Dilang Bisaya” (Bisaya, Mayo 20, 1964)— usa ka testimonya nga ang damgo ug paningkamot sa puyang kapunongan namunga na. Busa, madahom sab nga sukad sa 1964 ang Bisaya lahi na kaayog espeling nga gigamit— partikular sa “O” ug “U”— tandi sa 1953 paatras.]—ESG