Thursday, March 23, 2017

Asa, Hain, Diin (Dis-a)

Ni E.S. GODIN

ANG ‘asa’, ‘hain’, ug ‘diin’ (dis-a) parehong mga pangsuknang adverb (of place) nga wala na mapahimusli ang tukma niining gamit ning bag-ong panahon. Tingali usa ni sa mga timailhan sa tumang pagpasagad natong mga Bisaya sa atong lumad nga pinulongan.

Lahi sa Iningles nga usa ra (where), sa Filipino-Tagalog usa ra sab (saan), kita sa atong Binisaya dunay tulo nga espesipiko kaayo og gamit. Apan imbes lagi atong patunhayon kining tulo, ato na man hinuong gipasagdan nga anam-anam nga makalimtan ug maoy atong gipalabi ang paggamit na lang sa ‘asa’ bisan sayop nang pagkagamita.

Bisan asang dapita, halos wala na tay madungog nga naay migamit sa ‘hain’ ug ‘diin’ kay ang ‘asa’ na lay gipunayag gamit sa kadaghanan. Aw, naa pa man gihapoy minggamit, apan pipila na lang gyod kaayo ug kasagaran niini adto na lang nato hidunggi sa lagyo kun hilit nga kalungsoran nga ingnon ta, wala kaayo hitakdi sa kabag-ohan. Salamat kanila nga padayong nagpreserbar sa atong pinulongan. Bulahan sila nga wala tay-i ang mga dila.

Apan komosta na man ang mga minggamit na lang sa ‘asa’ imbes naa pay ‘hain’ ug ‘diin’ alang sa mas tukma o sibo nga pagkagamit? Nasakto na ba sila? Napasaylo na ba lang sila? Sa tinuod lang, mao niy nakaapan natong mga Bisaya. Angkonon man nato o dili, kadaghanan kanato, dili na maoy first language ang Binisayang Sinugboanon. Ang atong sensibilidad balit-ad na, kay mas nakat-on ta sa Iningles ug Tinagalog kaysa atong lumad nga pinulongan. Tungod niini, wala na ta makabantay nga sayop ang pag-ingog “Asa mo gikan” kay kon i-check ni nato sa Iningles o kaha sa Tinagalog, sakto ra man kaayo. Siyempre, wala tay makitang bikil kay usa ra man lagi sa ila (‘where’ ug ‘saan’). Ug gisamotan pa gyod ni kay wala baya tay laing paagi sa pag-check gawas sa pagdangop sa Iningles ug Tinagawog, di ba?

Kami hinuon sa magasing Bisaya, padayon ming mingtamod sa tradisyon ug hugot nagtuo nga angayng patunhayon ug palamboon ang unsa mang mapuslanong bahandi sa atong pinulongan.

Kalainan sa Gamit
Ang ‘asa’, ‘hain’, ug ‘diin’ (dis-a) bisan tuod og ‘where’ lang sa English ug ‘saan’ sa Filipino-Tagalog, ang atoa sa Binisaya wala lang magpadayag og lokasyon o dapit kondili nagpasunding usab kinig kahimtang o aspect kondili man panahon (time).

Ang ‘asa’ nagpadayag og umaabot nga kalihokan (event) ug ang lokasyon daw layo sa taglitok o speaker. Pananglitan: “Asa man diay mo mangadto?” o “Asa mo manuroy?”. Niining maong sampol, klaro nga ang pag-adto wala pa mahitabo— moadtoay pa lang, o padulong pang manuroy ang gipangutana. Sa ato pa, nagpadayag usab og aspect.

Ang ‘diin’ sab, nagtumbok og milabay na, o aksiyon nga nabuhat na. Pananglitan, “Diin ka man gikan?” Niini, ang paggikan klaro nga nabuhat na. Busa, nagpasunding gihapon og aspect (‘tense’ o ‘time’ ang tan-aw sa uban).

Samtang ang ‘hain’, nagpasabot og ‘kasamtangan’ (present) o kaha nagapadayon pa. “Hain man ka magtrabaho?” “Hain mo mamuyo?” “Hain nimo itugway ang kabaw?” Sa maong mga sampol, dayag kaayo nga ang gihisgotang pagtrabaho, pagpuyo, ug pagtugway (sa kabaw) anaa pa sa kasamtangan ug nagapadayon pa. Kon moingon nga “Diin man diay ka magtrabaho?”, kana nagpasabot nga posibleng natapos na ang pagtrabaho ug malagmit nga nagpangita kinig bag-ong trabaho o kaha may bag-o nang laing trabaho ang gipangutana.

Asa – (where to), (>) gamiton pagpasabot og lokasyon = gikan dinhi ngadto = diin ang gihisgotang aksiyon o buhat umaabot pa.

Mga Pananglitan:

Asa mo mangaon?
Asa ka man paingon?
Asa ko kaha ibutang ning pagkaon?
Asa sila mangitag ikabayad?

Hain – (where/which), (=) gamiton pagpasabot og lokasyon nga ang gihisgotang aksiyon, butang o kahimtang anaa sa kasamtangan (present) o kaha nagapadayon pa.

Mga Pananglitan:

Hain man ang inyong balay?
Hain man si Pilo?
Hain niini ang imong tsinelas?
Hain ka man nagpuyo?

Diin (Dis-a) – (where from), (<) gamiton pagpasabot og lokasyon = gikan didto nganhi = diin ang gihisgotang aksiyon o buhat milabay o natapos na. (Ang ‘dis-a’ baryasyon lang sa ‘diin’ nga mahimong kapailin-ilinan paggamit, apan sagad sab maoy ginagamit sa ubang mga dapit kaysa ‘diin’.)

Mga Pananglitan:

Diin (dis-a) man mo hidakpi?
Dis-a (diin) man ka kulataha?
Diin (dis-a) man mo gahapon?
Diin (dis-a) man ka naniudto?
Dis-a (diin) man sila pagbuto sa bomba?


Timan-an pag-ayo: Sanglit kining tulo nagpadayag man lagi og iya-iyang kahitamtang, mahinungdanon sab nga ang mga punglihok nahiuyon (agree) sa matag aspeto niini.--

Family Generations

GLOSSARY OF TERMS:
SCIENCE, FAMILY, AND HEALTH
(TALASTAS SA MGA LUGPONG:
ALAMDAG; BANAY; UG ALIMGAS)

Ni Dr. Jes B. Tirol, Ph.D

Likwa Sa Banay [Family Generation]

agaton – male ancestor
anak – child
apo – grandchild
apohan – grandparent
apo-sa-sungay – great-grandchild
apo-sa-sungkod – great-great-grandchild
apo-sa-tuhod – great-great-great-grandchild
ginikanan – parent
hinulaw – great-great-great-great-great-grandchild
saumag – great-great-great-great-grandchild
ubo – female ancestor

Mga Katalian sa Banay [Family Relations]

adje; adye; kompare – compadre
ama-ama – stepfather
amahan – father
amaon – wedding godfather
anak – child
anakon – godson/daughter
apohan – grandparent
asawa – wife
balai; komare – comadre
bana – husband
bayaw-nga-babaye – sister-in-law
bayaw-nga-lalaki – brother-in-law
bilas – in-law relation with their wife/husband as sisters or brothers
binalaye; binaje – son/brother’s wife
hablos – half-brother/sister
humagbos – step-child
ig-agaw– cousin
igso – godson/daughter to godparent’s children
igsoon – sibling
igsoon-nga-babaye – sister
igsoon-nga-lalaki – brother
ilo – orphan
ilo-nga-tuwapos – orphan of both parents
inahan – mother
ina-ina – stepmother
inaon – wedding godmother
iyaan – aunt
kabanay; paryente– kinsman
kagupa – clansmen
maninay – baptismal godmother
maninoy – baptismal godfather
mulmulo – orphan and only one alive
ugangan – parents-in-law
ugangan-nga-babaye – mother-in-law
ugangan-nga-lalaki – father-in-law
umagad – daughter/sister’s husband
uyoan – uncle

Mga Pangtahod [Address of Respect]

amba; senyor – sir, señor
ana; senyora – ma’am; madam
binot – gentleman
ginang – mrs.; mistress/señora
gining – miss; señorita
ginong – mister; señor/señorito
ingko – 3rd eldest brother
insi – 3rd eldest sister
iya – old women
iyo – old men
kamahalan – highness; excellency
lola; uyang – grandma
lolo; uyong – grandpa
luming – lady
mama; nanay – mommy
mana; manding – 4th eldest sister
manang – eldest sister
manay – 2nd eldest sister
mano – 4th eldest brother
manong – eldest brother
manoy – 2nd eldest brother
palihog – please
salamat – thank you
tabi – excuse me
tangba – reverend/reverend father
tatay; papa – daddy
tinahod – respected
tinamod – esteemed
uray – old female relative of parents
walay sapayan – you’re welcome

Mga Panimbaya [Greetings]

abay; bay – comrade
abi; abi diha – hello; hi there
abi-abi; hangop – to greet (entertain)
alap – toast (with advise)
ayo-ayo– good luck.
ayop – welcome.
halin pa ba?– (old way) How are you?
komosta – (Sp. como esta) How are you?
kuwin; lamano – (Sp. la mano) handshake.
maayo man – I’m fine.
maayong gabii – good evening
maayong hapon– good afternoon.
maayong ngilit sa gabii– good night.
maayong udto– good noon.
mohalin pa ba? – (old way) I’m fine.
pabuos – salute
pag-amping/amping – take care.
salabat – toast (to one’s health)
tamiaw– to greet (encounter on the way)
timbaya – to greet (pay respect)

Mga Matang Sa Direksiyon [Types of Direction]

amihanan – north
amihanang kasadpan – northwest
amihanang silangan – northeast
habagatan – south
habagatang kasadpan – southwest
habagatang silangan – southeast
hawin; tutok – zenith (Sp. cenit)
kalundan – occident
kasadpan – west
silangan – east
subangan; sidlakan – orient
ubos; tungod – nadir (Sp. nadir)

Mga Matang Sa Hangin [Types of Wind]

amihan – north wind
batunggala – southeast wind
dumagsa – northeasterly wind
habagat – south wind
kabunghan – northwest wind during cold weather
kanaway – westerly wind
kanaway sa amihan – northwesterly wind
kanaway sa habagat – southwesterly wind
satan; salatan – wind not from normal direction
timog – easterly wind

utala; uta – east-southeast wind

Friday, January 20, 2017

Hukngay: Kadtoy Ila, Kiniy Akoa

Ni E.S. GODIN

SA Tigi Sa Sinulatay, ang labing klaro ug unang tumong mao ang pagkaplag sa labing maayong entry, siyempre— ug dili kay basta lang makapagula og resulta. Kini maoy dakong tahas sa mga maghuhukom. Apan naa usab ang posibilidad nga dili magkasama ang pinili (choices) kay lainlain mag panabot ug panukod ang matag usa. Baya, kining pag-aninaw sa merito sa gama-sa-arte usa ka abstract nga butang — dili sama sa lumbag dagan nga kon kinsa toy unang makaabot sa finish line, way lalis nga mao gyoy modaog.

Dinhi, takos ikonsiderar nga ang matag indibidwal, may kasinatian sa panulat o wala, may iyang kaugalingong sukdanan sa pag-ila sa usa ka maayong sinulat. Lamang, dayag nga lahi ang sukdanan sa may kasinatian ug sa wala o ingnon ta, sa ordinaryong magbabasa lang. Sama nga ang tanan mahimong makakomento sa usa ka lamian nga potahe, apan dili tanan makasulti o makaesplikar kon ngano kining lamian.

Sa miaging Tigi sa Sinulatay sa BATHALAD-Mindanao (2013) nga among gihukman, may mga kategoriya nga halos nagkapareha mig pinili, apan may kategoriya sab nga medyo nagkalahi. Mao nga kay kadto may ila, nia pod ang akoa:

Akong gibahin sa tulo ka braket ang akong hukom agig giya— puntero kinta nga matan-aw sa distansiya sa mga salmot. Unta matan-aw kini nga Diniyos sanglit mao may matuod segun sa gihunghong sa akong tanlag.

SA GUMALAYSAY
Bracket A
1ST -- Sa Gilamoy Nila Ang Pork Barrel… (95%); 2ND -- Usa Ka Kasinatian Sa Dapit Sa Mga Ayta (90%); 3RD     -- Samtang Padayon Tang Nag-rally… (85%);

Bracket B
4TH -- Disiplina Sa Kaugalingon (80%); 5TH  -- Ang Pagretiro Dakong Trabaho (75%); 6TH -- Ang Kaligdong Ug Kamapaubsanon (70%);

Bracket C
7TH -- Ang Suwab Sa Kilat Sa Kontrobersiya … (65%); 8TH -- Garbo Sa Mga Tabunon (60%); 9TH -- Ang Babayeng Nalimtan Na Sa Langit (55%).

KOMENTO
Sa tanang kategoriya, kining Gumalaysay maoy iwit kon arte sa panulat sa Binisaya maoy hisgotan. Daghan sa mga magsusulat wala maka-level up niini ingon nga work of art. Kadaghanan ingon sa wala na maninagad paghunahunag unsa pay maayong mahimo o ikadugang niini aron kini mainobar o kaha mahatagan og bag-ong pamayhon aron mahimong mas makalingaw. Kasagaran modayog dangop sa ilang kinaugalingong panud-ong ug panabot (opinion) ginamit isip hapin-haping dugokan ang inadlawng mga panghitabo (current events) kon di man gani maingon sa usa ka magwawaling nagsermon. Unya ra ba ang mga puntong hisgotan labihan ra sab kakomun nga halos way kalainan sa gipangyawyaw sa mga komentarista sa radyog telebisyon. Daw nalimtan nga ang artistikong presentasyon maoy usa sa dakog ikatabang aron ang usa ka sinulat mopatigbabaw. Tigi god sa sinulatay. Sa ato pa, ang suhiron dili lang kon unsay gisulat kondili mas pa kon giunsa pagkasulat. Ang unod o karne sa usa ka sinulat naa man na pirme ba, ang pangutana, giunsa man pagpreparar ang maong karne? Sa laing pagkasukot, unsa may arteng gidapat?

Sa mga salmot sa tigi, ang obrang “Sa Gilamoy Nila Ang Pork Barrel…” maoy natan-aw kong nakadalit og talagsaong artistikong presentasyon— maoy nakatubag sa akong gipangita sa usa ka gumalaysay—  diin parallel niyang gituki ang mga butang sa balak ni Pedralba “Si Iyo Pedong, Si Totoy Ug Si Dogie” tali sa isyu sa PDAF. Two way, ingnon ta, ang gihimo niyang kritisismo. Ug di lang kay simpleng kritisismo ha, lehitimo kaayo ang iyang gihikyad diin mas naduhayag pa ang sakit nga reyalidad sa balak ug sa relasyon niini sa makauulawng eskandalo sa pangawkaw. Dili ni sulagma uy!— arte ni nga gihagoan ug klarong kadto rang makamao ang makahimo. Gani, human ko kini mabasa, nakaingon ko dayon og “Eureka!”

Gipahiluna ko sab sa ikaduhang dapit ang “Usa Ka Kasinatian Sa Dapit Sa Mga Ayta” sanglit obra ni nga naghatag natog kahigayonan nga makasil-ip sa usa ka lahi nga kultura. Gawas nga maayo pagkahulagway ang kinabuhi sa mga Ayta, materyal ni nga di gyod mahimong sulaton sa usa nga kulang sa katakos ug wa makasinati.

TIGI SA KOMIKS
Bracket A
1ST – Bakwet (95%); 2ND -- Dula Sa Patag (90%); 3RD -- Fox Hole (85%);

Bracket B
4TH -- “Mama, Mao Ra Tawon Ni Akong Halad” (80%); 5TH -- Tulisok Sa Tanlag (75%); 6TH -- Napulo Ka Bagting (70%);

Bracket C
7TH -- Lit-ag (65%); 8TH -- Ug Nabisto Ang Bulletin (60%); 9TH -- Kausa, Nahimo Ikawng Bayani, SPO1… (55%).

KOMENTO
Sa kaugdang sa sugilanon ug tema, ang “Bakwet” dili gyod malupigan. Maayo ang drama, sigo sa disiplina sa komiks ang pagkapresentar. Limpiyo pagkasulat, hapsay ang eskrip ug klaro kaayo ang pagkahan-ay. Dili sama sa uban nga gubot tan-awon, daw nagsagolay nga halos walay kalainan sa pagsulat og prosa. Eskrip gani, kinahanglang eskrip gyod tan-awon, dili kay mora lang sab og sugilanong prosa. Pipila sa mga salmot daw igo lang sab naghubad og tigmo o kaha dugokan lang sa usa ka Gitikgitik, busa walay igong gibug-aton ang sugilanon.

Sa tukmang disiplina sa pagsulat og eskrip sa komiks, ang nag-unang upat nako maoy hayahayng mingpasar. Igo-igo ra ang gitas-on sa mga linya (sa komiks lagi, gidili gyod ang tag-as nga mga linya), maayo pagkahimo ang mga Illustration Guide (sakto sa gikinahanglang detalye: edad pananglit sa karakter, deskripsiyon sa gisul-ob, aksiyon, dapit, ubp.). Para nako, bisan unsa pa kanindot sa estorya, kon ang tagsulat napakyas sa tukmang mga sumbanan sa pag-andam sa eskrip, ang maong komiks pakyas usab. Angay timan-an, nga ang maisip nga komiks mao kanang estoryang dinibuhoan na, dili ang papel nga gisulatan sa estorya. Busa, ang akong panghukom gibase nako sa posibleng sangpotanan human unya madrowingi ang maong salmot.

TIGI SA BALAK
Bracket A
1ST -- Supsop Sa Bukog Sa Tiilan Sa… (95%); 2ND -- Hara-kiri (90%); 3RD -- Etheree sa Mananahi Sa Rally (85%);

Bracket B
4TH -- Kining Tibugol Sa Yuta (80%); 5TH -- Akong Panimalos (75%); 6TH   -- Yangungo Sa Usa Ka Labanderang… (70%);

Bracket C
7TH – Pahiyom (65%); 8TH -- Pasidaan Sa Propeta Nga Nakasabot… (60%); 9TH -- Gilay-on (55%).

KOMENTO
Sa 31 ka salmot nga balak, dili sayon ang pagtimbang sa matag usa haiy mas bug-at. Aron pagpakupos sa gidaghanon, anam-anam nakong gikalis ang mga entring wa makapahuyatid sa akong kalag. Dihang siyam na lay nabilin, diha pa ko mamili na sab og haiy angay sa matag puwesto agad sa mga kalidad ug mga kahuyangan sa matag salmot.

Migula nga ang “Supsop Sa Bukog…” maoy nahimuntog sa unang dapit kay, para nako, kini maoy mas haom base sa taas nga merito sa balak. Maila kaayo nga ang tagsulat hanas ug nasayod kaayo sa iyang gibuhat. Timely ug may igong kaugdang ang tema, sigo ang mga pulong gigamit diin daw walay nanobra o nakulang nga kun sa sayaw pa, graceful kaayo ang matag huyad. Wa ni maghisgot og PDAF pero eslamdank ning balaka kon bahin na anang butanga— kanang pagsipsip aron makasupsop. Kanus-a man ta mahiamgo? Kanus-a man ta manglihok? Bi, unya na bag mahitabo ning giingon sa balak: “idukdok pa! / dukdoka pa! / supsopa ug tuhil-tuhila! / aron ang dila nimong nagpanilap / makakaplag og ulod / sa nadunot nimong bukog!” O, di ba mao niy tukmang tabas sa balak— wala mag-asoy, wa magsermon— gabalak ra.

Aw, ang “Hara-kiri” maayo man sad, hagtik gihapon, pero medto angtad na lang temaha. Maong nakaingon ko nga panegunda ra gyod ni. Ang “Etheree sa Mananahi Sa Rally” kyut sab kaayo. Galing lang, mas milapad pa unta ang langyab niini kon gihimo lang “Etheree sa Mananahi”. Pero ilhan kaayo sad nga nagtuon gyong nagsuwat aning balaka. Gani, gawas sa teksto, gihulma sab kini isip usa ka kongkreto nga balak.
Laing punto nganong kining tulo maoy nag-una sa akong lista mao nga kini pulos bag-og tratasyon, dili bun-og ang mga metaporang gigamit, ug lagmit dili ta makaingon nga ‘kadaghan na ta makabagat og ingon-ingon niini’ nga balak.

SA SUGILANON
Bracket A
1ST -- Ang Tawo, Ang Iring Ug Ang… (95%); 2ND -- Ang Kamang Sa Su’m (90%); 3RD -- Ang Biyuda (85%);

Bracket B
4TH – Eksodu (80%); 5TH -- Sa Gabii Nga Nanungkab Ang… (75%); 6TH -- Ang Nagtakoban (70%);

Bracket C
7TH -- Tinabas Itom (65%); 8TH – Kabilin (60%); 9TH – Hidlaw (55%).

KOMENTO
Dihang nahuman-human na nakog basa ang mga sugilanon, giabot kog kahingawa kay sa tinuod lang, wa pa koy nakitang salmot nga maingon tang maayong abyan. Aw, pulos-pulos baya maayog labok. Pero nangita man god kog taas gyog salto— kanang nakaangat gyod sa uban ba. Hinuon, ang “Kamang Sa Su’m” ako nang gihuhimbisan alang sa ikaduhang dapit, engkasog wa nay laing mapili, awtomatik nga mao nay akong palargahan sa No. 1.

Pero dihang nabasa nako ang kinaulhiang salmot nga nag-ulohag “Ang Tawo, Ang Iring Ug Ang Kamatayon”, nakaingon kog “Kini! Nangingibabaw!” Kon eksibisyon sa arte sa panugilanon lay hisgotan, kining sugilanona di hibentahaan. Puwerteg restraint ning obraha. Yano ra baya pagkasulat, apan maayong pagkatahi ang mga elemento nga natibuok ngadto sa usa ka bulawanon nga obra.

Sa unang tan-aw, morag wa lang. Makapalipat tinuod. Pero kon paladman ang pagsawom, maaninaw sa kadulom ang nagaamag nga tinagoang diyamante. Bisan sa ulohan pa lang, mahinol na ang misteryo, ug masabot nga dili basta-basta ang dugokan ning maong estorya.

Gipakita sa sugilanon ang usa ka tawong nagpanaw kay may gipangita— usa ka simbolikong panan-awon sa kinabuhi mismo diin sa kanunay way tinong tumong o kaha way ni usang makapiho sa sangpotan. Ang kinabuhi, human mogitib, mosugod paglawig, pag-aginod sa usa ka panaw, nga sa kasagarang panud-ong, aron pagpangita sa tingusbawan nga sagad way nawong— sanglit bisan nakakaplag na, padayon pang nagpangita sa ambot unsa. Usahay kinahanglang mahalagwang pa sa lagyong dapit aron didto iyang hisayran nga ang iyang gipangita anaa ra diay sa iyang gitalikdang tugkaran. Kiniy latid sa kinabuhi.

Ang tagsulat hapsay kaayong nakapalutaw ning maong drama sa walay paglugak sa iyang gisubayng disiplina. Bitaron ka paggukod sa misteryo, kleber kaayo niyang gitago ang uyok sa sugilanon diin blangko ka gyod— dili sama sa uban nga matag-an na daan ang sangpotanan— predictable ang ending.

Sa pikas bahin, natandog sab unta ko sa “Taytay”. Maayo ang insights nga gisamkon sa maong obra. Ang nakabikil lag diyotay kay ingon sa nasobrahan sa burluloy nga, para nako, nakapakikay na nuon niini. Pananglitan, Kristiyano- Muslim, Bibliya - Koran, Pari-Rebelde-Sundalo… Tan-aw god nako, kini labihan ra ka-coincidental— daw tinuyo ra kaayo— nga mao nuoy nakaiban sa pagka katuohan sa sugilanon.

Gawas pa sab, kining mga materyala kadaghan na nato maagii sa ubang mga sugilanon. Kon kining tigia, ibutang ta lang, nahasayo-sayo pa, kaha sa mga 80’s o 90’s, mopusta kog dako aning sugilanona.

SA kinatibuk-an, sanglit ang tigi sa sinulatay dili man mahimong hukman lang sa usa, gireserbahan ko usab sa nahiangayng pagyukbo ang pahat sa akong kaubang mga maghuhukom. Busa, ako moingon na lang, “kay dadtoy ila, kini poy akoa.”

Pahalipay sa tanang mananaog!—

Sanggi

Sanggi
Antolohiya sa mga mananaog nga Balak ug Sugilanon, gipublikar sa Magsusulat Inc.