Friday, January 20, 2017

Hukngay: Kadtoy Ila, Kiniy Akoa

Ni E.S. GODIN

SA Tigi Sa Sinulatay, ang labing klaro ug unang tumong mao ang pagkaplag sa labing maayong entry, siyempre— ug dili kay basta lang makapagula og resulta. Kini maoy dakong tahas sa mga maghuhukom. Apan naa usab ang posibilidad nga dili magkasama ang pinili (choices) kay lainlain mag panabot ug panukod ang matag usa. Baya, kining pag-aninaw sa merito sa gama-sa-arte usa ka abstract nga butang — dili sama sa lumbag dagan nga kon kinsa toy unang makaabot sa finish line, way lalis nga mao gyoy modaog.

Dinhi, takos ikonsiderar nga ang matag indibidwal, may kasinatian sa panulat o wala, may iyang kaugalingong sukdanan sa pag-ila sa usa ka maayong sinulat. Lamang, dayag nga lahi ang sukdanan sa may kasinatian ug sa wala o ingnon ta, sa ordinaryong magbabasa lang. Sama nga ang tanan mahimong makakomento sa usa ka lamian nga potahe, apan dili tanan makasulti o makaesplikar kon ngano kining lamian.

Sa miaging Tigi sa Sinulatay sa BATHALAD-Mindanao (2013) nga among gihukman, may mga kategoriya nga halos nagkapareha mig pinili, apan may kategoriya sab nga medyo nagkalahi. Mao nga kay kadto may ila, nia pod ang akoa:

Akong gibahin sa tulo ka braket ang akong hukom agig giya— puntero kinta nga matan-aw sa distansiya sa mga salmot. Unta matan-aw kini nga Diniyos sanglit mao may matuod segun sa gihunghong sa akong tanlag.

SA GUMALAYSAY
Bracket A
1ST -- Sa Gilamoy Nila Ang Pork Barrel… (95%); 2ND -- Usa Ka Kasinatian Sa Dapit Sa Mga Ayta (90%); 3RD     -- Samtang Padayon Tang Nag-rally… (85%);

Bracket B
4TH -- Disiplina Sa Kaugalingon (80%); 5TH  -- Ang Pagretiro Dakong Trabaho (75%); 6TH -- Ang Kaligdong Ug Kamapaubsanon (70%);

Bracket C
7TH -- Ang Suwab Sa Kilat Sa Kontrobersiya … (65%); 8TH -- Garbo Sa Mga Tabunon (60%); 9TH -- Ang Babayeng Nalimtan Na Sa Langit (55%).

KOMENTO
Sa tanang kategoriya, kining Gumalaysay maoy iwit kon arte sa panulat sa Binisaya maoy hisgotan. Daghan sa mga magsusulat wala maka-level up niini ingon nga work of art. Kadaghanan ingon sa wala na maninagad paghunahunag unsa pay maayong mahimo o ikadugang niini aron kini mainobar o kaha mahatagan og bag-ong pamayhon aron mahimong mas makalingaw. Kasagaran modayog dangop sa ilang kinaugalingong panud-ong ug panabot (opinion) ginamit isip hapin-haping dugokan ang inadlawng mga panghitabo (current events) kon di man gani maingon sa usa ka magwawaling nagsermon. Unya ra ba ang mga puntong hisgotan labihan ra sab kakomun nga halos way kalainan sa gipangyawyaw sa mga komentarista sa radyog telebisyon. Daw nalimtan nga ang artistikong presentasyon maoy usa sa dakog ikatabang aron ang usa ka sinulat mopatigbabaw. Tigi god sa sinulatay. Sa ato pa, ang suhiron dili lang kon unsay gisulat kondili mas pa kon giunsa pagkasulat. Ang unod o karne sa usa ka sinulat naa man na pirme ba, ang pangutana, giunsa man pagpreparar ang maong karne? Sa laing pagkasukot, unsa may arteng gidapat?

Sa mga salmot sa tigi, ang obrang “Sa Gilamoy Nila Ang Pork Barrel…” maoy natan-aw kong nakadalit og talagsaong artistikong presentasyon— maoy nakatubag sa akong gipangita sa usa ka gumalaysay—  diin parallel niyang gituki ang mga butang sa balak ni Pedralba “Si Iyo Pedong, Si Totoy Ug Si Dogie” tali sa isyu sa PDAF. Two way, ingnon ta, ang gihimo niyang kritisismo. Ug di lang kay simpleng kritisismo ha, lehitimo kaayo ang iyang gihikyad diin mas naduhayag pa ang sakit nga reyalidad sa balak ug sa relasyon niini sa makauulawng eskandalo sa pangawkaw. Dili ni sulagma uy!— arte ni nga gihagoan ug klarong kadto rang makamao ang makahimo. Gani, human ko kini mabasa, nakaingon ko dayon og “Eureka!”

Gipahiluna ko sab sa ikaduhang dapit ang “Usa Ka Kasinatian Sa Dapit Sa Mga Ayta” sanglit obra ni nga naghatag natog kahigayonan nga makasil-ip sa usa ka lahi nga kultura. Gawas nga maayo pagkahulagway ang kinabuhi sa mga Ayta, materyal ni nga di gyod mahimong sulaton sa usa nga kulang sa katakos ug wa makasinati.

TIGI SA KOMIKS
Bracket A
1ST – Bakwet (95%); 2ND -- Dula Sa Patag (90%); 3RD -- Fox Hole (85%);

Bracket B
4TH -- “Mama, Mao Ra Tawon Ni Akong Halad” (80%); 5TH -- Tulisok Sa Tanlag (75%); 6TH -- Napulo Ka Bagting (70%);

Bracket C
7TH -- Lit-ag (65%); 8TH -- Ug Nabisto Ang Bulletin (60%); 9TH -- Kausa, Nahimo Ikawng Bayani, SPO1… (55%).

KOMENTO
Sa kaugdang sa sugilanon ug tema, ang “Bakwet” dili gyod malupigan. Maayo ang drama, sigo sa disiplina sa komiks ang pagkapresentar. Limpiyo pagkasulat, hapsay ang eskrip ug klaro kaayo ang pagkahan-ay. Dili sama sa uban nga gubot tan-awon, daw nagsagolay nga halos walay kalainan sa pagsulat og prosa. Eskrip gani, kinahanglang eskrip gyod tan-awon, dili kay mora lang sab og sugilanong prosa. Pipila sa mga salmot daw igo lang sab naghubad og tigmo o kaha dugokan lang sa usa ka Gitikgitik, busa walay igong gibug-aton ang sugilanon.

Sa tukmang disiplina sa pagsulat og eskrip sa komiks, ang nag-unang upat nako maoy hayahayng mingpasar. Igo-igo ra ang gitas-on sa mga linya (sa komiks lagi, gidili gyod ang tag-as nga mga linya), maayo pagkahimo ang mga Illustration Guide (sakto sa gikinahanglang detalye: edad pananglit sa karakter, deskripsiyon sa gisul-ob, aksiyon, dapit, ubp.). Para nako, bisan unsa pa kanindot sa estorya, kon ang tagsulat napakyas sa tukmang mga sumbanan sa pag-andam sa eskrip, ang maong komiks pakyas usab. Angay timan-an, nga ang maisip nga komiks mao kanang estoryang dinibuhoan na, dili ang papel nga gisulatan sa estorya. Busa, ang akong panghukom gibase nako sa posibleng sangpotanan human unya madrowingi ang maong salmot.

TIGI SA BALAK
Bracket A
1ST -- Supsop Sa Bukog Sa Tiilan Sa… (95%); 2ND -- Hara-kiri (90%); 3RD -- Etheree sa Mananahi Sa Rally (85%);

Bracket B
4TH -- Kining Tibugol Sa Yuta (80%); 5TH -- Akong Panimalos (75%); 6TH   -- Yangungo Sa Usa Ka Labanderang… (70%);

Bracket C
7TH – Pahiyom (65%); 8TH -- Pasidaan Sa Propeta Nga Nakasabot… (60%); 9TH -- Gilay-on (55%).

KOMENTO
Sa 31 ka salmot nga balak, dili sayon ang pagtimbang sa matag usa haiy mas bug-at. Aron pagpakupos sa gidaghanon, anam-anam nakong gikalis ang mga entring wa makapahuyatid sa akong kalag. Dihang siyam na lay nabilin, diha pa ko mamili na sab og haiy angay sa matag puwesto agad sa mga kalidad ug mga kahuyangan sa matag salmot.

Migula nga ang “Supsop Sa Bukog…” maoy nahimuntog sa unang dapit kay, para nako, kini maoy mas haom base sa taas nga merito sa balak. Maila kaayo nga ang tagsulat hanas ug nasayod kaayo sa iyang gibuhat. Timely ug may igong kaugdang ang tema, sigo ang mga pulong gigamit diin daw walay nanobra o nakulang nga kun sa sayaw pa, graceful kaayo ang matag huyad. Wa ni maghisgot og PDAF pero eslamdank ning balaka kon bahin na anang butanga— kanang pagsipsip aron makasupsop. Kanus-a man ta mahiamgo? Kanus-a man ta manglihok? Bi, unya na bag mahitabo ning giingon sa balak: “idukdok pa! / dukdoka pa! / supsopa ug tuhil-tuhila! / aron ang dila nimong nagpanilap / makakaplag og ulod / sa nadunot nimong bukog!” O, di ba mao niy tukmang tabas sa balak— wala mag-asoy, wa magsermon— gabalak ra.

Aw, ang “Hara-kiri” maayo man sad, hagtik gihapon, pero medto angtad na lang temaha. Maong nakaingon ko nga panegunda ra gyod ni. Ang “Etheree sa Mananahi Sa Rally” kyut sab kaayo. Galing lang, mas milapad pa unta ang langyab niini kon gihimo lang “Etheree sa Mananahi”. Pero ilhan kaayo sad nga nagtuon gyong nagsuwat aning balaka. Gani, gawas sa teksto, gihulma sab kini isip usa ka kongkreto nga balak.
Laing punto nganong kining tulo maoy nag-una sa akong lista mao nga kini pulos bag-og tratasyon, dili bun-og ang mga metaporang gigamit, ug lagmit dili ta makaingon nga ‘kadaghan na ta makabagat og ingon-ingon niini’ nga balak.

SA SUGILANON
Bracket A
1ST -- Ang Tawo, Ang Iring Ug Ang… (95%); 2ND -- Ang Kamang Sa Su’m (90%); 3RD -- Ang Biyuda (85%);

Bracket B
4TH – Eksodu (80%); 5TH -- Sa Gabii Nga Nanungkab Ang… (75%); 6TH -- Ang Nagtakoban (70%);

Bracket C
7TH -- Tinabas Itom (65%); 8TH – Kabilin (60%); 9TH – Hidlaw (55%).

KOMENTO
Dihang nahuman-human na nakog basa ang mga sugilanon, giabot kog kahingawa kay sa tinuod lang, wa pa koy nakitang salmot nga maingon tang maayong abyan. Aw, pulos-pulos baya maayog labok. Pero nangita man god kog taas gyog salto— kanang nakaangat gyod sa uban ba. Hinuon, ang “Kamang Sa Su’m” ako nang gihuhimbisan alang sa ikaduhang dapit, engkasog wa nay laing mapili, awtomatik nga mao nay akong palargahan sa No. 1.

Pero dihang nabasa nako ang kinaulhiang salmot nga nag-ulohag “Ang Tawo, Ang Iring Ug Ang Kamatayon”, nakaingon kog “Kini! Nangingibabaw!” Kon eksibisyon sa arte sa panugilanon lay hisgotan, kining sugilanona di hibentahaan. Puwerteg restraint ning obraha. Yano ra baya pagkasulat, apan maayong pagkatahi ang mga elemento nga natibuok ngadto sa usa ka bulawanon nga obra.

Sa unang tan-aw, morag wa lang. Makapalipat tinuod. Pero kon paladman ang pagsawom, maaninaw sa kadulom ang nagaamag nga tinagoang diyamante. Bisan sa ulohan pa lang, mahinol na ang misteryo, ug masabot nga dili basta-basta ang dugokan ning maong estorya.

Gipakita sa sugilanon ang usa ka tawong nagpanaw kay may gipangita— usa ka simbolikong panan-awon sa kinabuhi mismo diin sa kanunay way tinong tumong o kaha way ni usang makapiho sa sangpotan. Ang kinabuhi, human mogitib, mosugod paglawig, pag-aginod sa usa ka panaw, nga sa kasagarang panud-ong, aron pagpangita sa tingusbawan nga sagad way nawong— sanglit bisan nakakaplag na, padayon pang nagpangita sa ambot unsa. Usahay kinahanglang mahalagwang pa sa lagyong dapit aron didto iyang hisayran nga ang iyang gipangita anaa ra diay sa iyang gitalikdang tugkaran. Kiniy latid sa kinabuhi.

Ang tagsulat hapsay kaayong nakapalutaw ning maong drama sa walay paglugak sa iyang gisubayng disiplina. Bitaron ka paggukod sa misteryo, kleber kaayo niyang gitago ang uyok sa sugilanon diin blangko ka gyod— dili sama sa uban nga matag-an na daan ang sangpotanan— predictable ang ending.

Sa pikas bahin, natandog sab unta ko sa “Taytay”. Maayo ang insights nga gisamkon sa maong obra. Ang nakabikil lag diyotay kay ingon sa nasobrahan sa burluloy nga, para nako, nakapakikay na nuon niini. Pananglitan, Kristiyano- Muslim, Bibliya - Koran, Pari-Rebelde-Sundalo… Tan-aw god nako, kini labihan ra ka-coincidental— daw tinuyo ra kaayo— nga mao nuoy nakaiban sa pagka katuohan sa sugilanon.

Gawas pa sab, kining mga materyala kadaghan na nato maagii sa ubang mga sugilanon. Kon kining tigia, ibutang ta lang, nahasayo-sayo pa, kaha sa mga 80’s o 90’s, mopusta kog dako aning sugilanona.

SA kinatibuk-an, sanglit ang tigi sa sinulatay dili man mahimong hukman lang sa usa, gireserbahan ko usab sa nahiangayng pagyukbo ang pahat sa akong kaubang mga maghuhukom. Busa, ako moingon na lang, “kay dadtoy ila, kini poy akoa.”

Pahalipay sa tanang mananaog!—

Saturday, November 28, 2015

Mga Klase sa Isda

GLOSSARY OF TERMS: SCIENCE, FAMILY, AND HEALTH (TALASTAS SA MGA LUGPONG: ALAMDAG; BANAY; UG ALIMGAS)
Ni Dr. Jes B. Tirol, Ph.D

Mga Klase sa Isda [Kinds of Fish]

ambuhotan – melon-headed whale. Also see lumod.
anduhaw – mackerel; a kind of fish
awa – mother milkfish; the large milkfish that is the only one that lays eggs
baknit; baknitan – a kind of fish similar to the triggerfish
baliling – a fish similar to ‘mamsa
balinsaw – a kind of fish
balinsawog – (Sc.n. scomberoides tala) a kind of marine fish. Also lali
balo; bawo – (sc.n. tylosurus gavialoides) swordfish; garfish
banagan – lobster. Also bakagan
banak; banag – mullet; a kind of fish that can jump high out of the water. Also see gisaw
banakon – a kind of fish
banban – a kind of marine fish of the family hemiramphidae, a fish of one palm in size staying in the seaweeds and has yellowish tail.
bangsi; mangsi – the flying fish. Also barungoy
bangus – milkfish
bansikol – a kind of fish. When grown or adult it is called mamsa
bantol – tassled scorpion fish; stonefish; a small fish with rough skin and venomous spines
barilis – yellow fin tuna. (Syn. karaw)
barungoy – the flying fish. Also bangsi
bayan; bayang – a kind of fish.
budlisan – yellow-tail barracuda. Also tabangko, rumpi kandado
bugaong – the zebra fish (sc.n. terapon jarbua)
bulawis – the bigger type of danggit
bulinaw – (sc.n. stolephornus commersonii) long-jawed anchovy; a kind of small herring-like marine fish
bulinaw-nga-bagakayon – (sc.n. stolephorus indicus) Indian anchovy
bulinaw-nga-tumbagahon – (sc.n. setipinna tenuifilis) hair-fin anchovy
bunog – a small fish found near the seashore. It is always resting on the sand. It has a large head relative to its body. Its length is about 7 to 10 cm long and has light brownish color
burayburay – the angel fish
buriring; budiding – a kind of small puffer fish that is poisonous to eat. Also butiti
danggit – saguinid; spinefoot. A marine fish of the siganidae family
danggit-nga-bulawis – white spotted spine foot fish
dugong – see duyong
dugso – a kind of sea-eel; spearfish
duyong; dugong – a kind of sea animal; sea-cow
gisaw – fry of mullet. When it becomes big it is called banak
guno – a short-jawed anchovy. It usually lives in sands and corals
halwan – a freshwater mudfish
halwantasik – a mudfish-like large marine fish
ibis – a kind of small fish. It is about 2 to 3 cm long and is usually found near the shoreline in a school of about a few hundred. Also called glass fish
iho – shark, a kind of predator fish
ito – a marine catfish
kasili – a kind of freshwater eel
katambak – emperor bream fish
katambak-amamato – pink ear emperor fish; yellow-tailed emperor fish
katambak-awman – thumbprint emperor fish. Also bulingbuling
katambak-dugsoon – long-nosed emperor fish
kitong – golden spine foot fish. Also pagatpaton
kiyampaw – (sc.n. dasyatis spp) see pagi
labayan – a kind of marine fish with variety of colors. It is about 10 cm long and thrives in sea grasses. It is greenish or brownish in color.
lambiyaw; lambijaw – (sc.n. spratelloides gracillis) slender sprat fish. Also libod or mawbgas
lumod – a kind of whale that breathes through a hole on its head. Also balilan or ambuhotan
malangsi – (sc.n. sardinella gibbosa) gold stripe sardine fish; rainbow sardine fish
malasugi – Indo-pacific blue marlin fish
maming – (sc.n. cheilinus fasciatus) red-breasted wrasse fish
maming-puntikon – (sc.n. cheilinus trilobatus) triple-tail wrasse fish
mamsa – (sc.n. caranx melampygus) blue fin trevally fish
mapawo – a brownish black marine mudfish
mawbgas – see lambiyaw
mulmol – the parrotfish; a marine fish whose mouth is like that of the beak of a parrot.
mungit – (sc.n. acanthurus nigricans) a kind of marine fish. Whitecheek surgeonfish
mungo – a kind of very small fish
pagatpaton – red-dotted spine foot fish; spade fish. It is characterized by yellow-brown circular spots in its skin.
pagi – (sc.n. dasyatis spp.) the stingray fish. Also kiyampaw or kijampaw
pakol – a kind of fish called black-old-wife. It has tough skin with few scales one on top of the other
pantat – a freshwater catfish
pata – a kind of small marine fish. It is usually dark in color and about 5 cm long.
pugapo – (sc.n. epinephelus coioides) estuary grouper fish. Also lapulapo
pugawo – 1. peacock hind fish. (sc.n. cephalopholis argus) 2. six-banded rock cod fish (sc.n. epinephelus sexfasciatus) 3. masked grouper fish (sc.n. gracila albomarginata)
pugawo-nga-bantolon – (sc.n. epinephelus tukula) patato grouper fish.
pugawo-nga-iwon-iwon – 1. long-fin grouper fish (sc.n. epinephelus quoyanus) 2. flowery grouper fish (sc.n. epinephelus fusgoguttatus)
pugawo-nga-senyorita – (sc.n. epinephelus malabaricus) malabar grouper fish.
rumpi-kandado – see budlisan.
saguksok – the file-fish. It is a small, slender, and bony fish. Also baknit
salmon – a kind of fish found in the North Atlantic coastal waters.
saminsamin – golden trevally fish (sc.n. gnathanodon speciosus)
samu’k; samulok – a kind of fish
sasa – a kind of marine fish. Barred garfish (sc.n. hemiramphus far)
sigwil – the pen fish; looks like but smaller than suwasid
suwahan – the bigger variety of (see) saguksok or baknit.
suwasid – a kind of marine fish. Tropical halfbeak. Also salawasid
tabudyos; talabudyos – the young banak. Also gisaw.
tamban – a variety of sardine fish. Also talamban
tamban-tuloy – Northern pilchard fish
tambasakan – mudskipper fish; long-tailed goby fish. It has grayish color with spots of dark gray. It can stay on the dry for a long time (sc.n. oxyurichthys microlepis)
tangkig – sea snake
tikong – a kind of puffer fish. It is yellowish in color with some light spots on the skin. It is edible when the poisonous sac near the bile is removed.
tilapya – tilapia; a kind of freshwater fish
timbungan – goatfish. A kind of marine fish with two whisker-like growth at the lower jaw
tulingan – oriental bonito; a kind of marine fish (sc.n. sarda orientalis)
tulingan-nga-tindokon – frigate mackerel fish (sc.n. auxis thazard)
ubod – conger eel; a kind of sea eel (sc.n. congridae)
ubod-bulawanon – black-edged conger eel (sc.n. conger cinereus)

(Bisitaha ang MTB-MLE Corner sa websayt: http://bismag.pbworks.com)

Saturday, November 22, 2014

Ang Binisayang Sinugboanon ug Ang mga Hagit sa Paggamit Niini Isip MI Sa Atong Mga Tulunghaan

Ni E.S. GODIN

(Papel nga gipaambit sa Nasodnong Kongreso sa Pinulongang Sinugboanon: Mga Hagit ug Kaugmaon nga gipahigayon sa Albert van Gansewinkel Hall sa Unibersidad sa San Carlos niadtong Mayo 23-24, 2014)

GINAINGON nga ang pinulongan mao ang dugo sa kalag sa kultura. Walay tawhanong kulturang naglungtad nga dili tipik ang pinulongan nga kabahin niini mismo. Ang pinulongan kabahin sa atong pagka kita isip tawo— isip mga Bisaya o unsa man dihang laing tribu. Busa, dayag na lang nga ang pinulongan nagdala og importante kaayong papel isip behikulo sa pagkat-on sa kabataan. Kabahin kini sa pagkahulma sa atong panabot sukad kita nakaamgog kabuot.

Kagabii, samtang nanglingkod mi didto sa departure area sa NAIA nga nanaghulat sa medyo nalangan namong lupad, dihay usa ka tawo nga wa na kapugong sa pagyawyaw. “Ahak! Kadugay ba pod natong makalarga nga lami na kaayong ihigop og sabaw sa tinuwa”, reklamo niya. “Bitaw, Sir, ay! Labi na gyog paresan pod og sinugba unya naa dayoy ginamos nga gipus-ag siling daghan, aguyyy” timang pod dayon sa usa.

Ako nga nagpaminaw lang ug naglanses rag kupot-kupot sa selpon aron ingnog naay gikalingawan, wa pod kapugong sa pagyanghag. Nakayuhom ko sa kahimuot pero didto sa kahiladman gyod nako, morag tua didtoy gamayng linalang nga nagsigeg panggalgal nga “bitaw ay, lami kaayna” inubanan sad dayon sa pagpanubod sa akong laway.

Ako ning nalakbitan kay kining mga termino god natong mga Bisaya nga “tinuwa”, “sinugba”, unya “ginamos”, pastilang tin-awa gyod kaayog piktyur diha sa atong panumdoman. Ang ‘tinuwa’ para natong mga Bisdak, wa na gyoy lain— tinuwa na gyod— ug ingon sa segurado na kaayo ta sa kalami niini. Lahi sa Iningles, nga pananglitan, steamed fish o soapy fish— tinuod kahibawo ta nga isda na siya ug tingali may sabaw, pero dili pa nato maseguro kon tinuwa ba o kaha sama bag lami sa tinuwa. Samot na ang ‘ginamos’, di ba? Naa pa bay laing ginamos god? Pero kon iningleson nang ginamos— ibutang ta, salted fish— ginamos pa ba gihapon na sa atong panabot? Puyde bayang bulad na o kaha tinabal, di ba? Ug kini pipila ka sampol pa lang sa mga pulong nato nga nag-angkla o naggakos sa atong kultura. Giingon ko lang dinhi nga pipila, apan kon hunahunaon gyod, base sa ako nang gikapadayag sa unahan, ang pinulongan lagi—maoy dugo sa kalag sa kultura.

Karon ang pangutana, ang pinulongan ba nga kontemporaryo natong gigamit, mao pa ba ang tinuod nga dugo sa kalag sa atong kultura? Dili kaha nga dugo na kini sa kalag sa kulturang Kasadpanon? Sa laing pagkasulti, kalag pa kaha sa usa ka Bisaya ang nia kanato diha sa atong panabot sa ginausar natong pinulongan?

Maayo tingali nga atong susihon, no? Buyno, atong sulayan.

Nia…

Unsay basa nato ani? ‘okay’. Ok. Lagmit nga mao niy basa nato which is sayop kay kon basahon ni sa konteksto gyod sa Binisaya, ang saktong basa ani “o-kay”. Ngano? Sa Binisaya god, ang U ug O basahon nga U/O ug ang E ug I basahon nga E/I ug ang A basahon nga A, dili EY. So, kon sulaton man sa panitik sa Binisaya, ang tukma mao ang: ‘okey’.

Kini, unsay basa: ‘data’.  “Noy, mahimo bag mo-(data) data lang usa ko ron sa akong utang”. Di ba mao, ang “data” lagmit hisaypan nato pagbasag “deyta”? Kini kaha, unsay basa: ‘tsokolate’, ‘tsokoleyt’.

Sa pagkatinuod lang, puyra pasangil ug puyra pamakak, daghan kanato maglisod pa o malipat pa pagbasa niini sa konteksto sa Binisaya. Nga sa ato pa, nagpanglimot na ta o dili ta ‘aware’ sa atong pagka kita isip Bisaya labi na diha sa pinulongan nga atong gilitok adlaw-adlaw.

Naay uban, kadaghan ko makamatikod ini sa mga post sa fb, ingon ini ang ilang pagsulat sa maong mga pulong: ‘Indai’ o di ba ‘indae’. Ang “Bay” nga termino nato pag-ila isip kauban o kaabay, sulatong “bai”. Ang tawo sulatong “tao”. Kon kalitan lag tan-aw, morag Arabic. Sa laing bahin, makaingon pod ta nga Binisaya, kay unsa goy “Inday”, (“Bay” o “tawo”) pero gipugos lang pag-iningles ang espeling. Ngano man?

Well, dili na lang ta maglalis kon ngano ug unsa ni— pauso ba lang, sakay sa panahon, o kainosente. Pero klaro nga kon basahon ni sa konteksto sa atong Binisaya, ‘in-da-i’ o ‘in-da-e’ (“ba-i” ug “ta-o”) gyod ang basa ani. Ug klaro pod kaayo, nga kon kinsa man tong nagsulat ani o nagpost ani, buot niyang basahon ni sa Iningles nga pamaagi o Iningles nga panghunahuna ang moandar inigkakita ning maong mga pulong. Nga sa ato pa, aware man siya niini o dili, nakaseguro siya nga makakomunikar siya— nga masabtan ra siya bisan giingato niya pagsulat, di ba? Kay kon di pa siya segurado, nganong iya mang giingadto?

Suma total, pareho sila (siya nga nagsulat ug ang iyang gisulatan) nga dili na Bisdak og sensibilidad. Nga magkasabot ra sila kay pareho silang Iningles nag panghunahuna o Iningles nag panabot. Daghan kaayo ning ingon niini nga problema ug mabagtan nato sa lainlaing porma— dili lang diha sa espeling o panitik sa pulong o kaha mga diptonggo.

Pananglit, sa mga pulong nga may nanagsunod nga mga patingog (vowel), kasagaran gyod nga makita natong sulaton nga dunay hyphen. Hinuon, dili tanan apan kasagaran gyod ingon niini.

Matikdi ni: ‘ani-a’, ‘subli-a’, ‘ari-a’. Di ba, ingon ini kasagarang pagkasulat? Aw, ambot og nakabantay ba pod mo ani, pero kami isip mga editor ug kanunayng nagbasa og mga manuscript, komun kaayo ni namong mabagtan. Mora bag giniyahan na sa instinct sa tawo, tigsulatan man o ordinaryo lang, nga iya dayong haypenan sa taliwa sa duha ka vowel. Ngano man kaha? Ang akong analisis ini mao nga “ang iyang instinct naggalgal kaniya nga butangan og hyphen sa kabalaka nga tingalig basahon kining— ‘ania’ (anya), ‘sublia’ (subliya), ug ‘aria’ (arya). Gets ba ninyo? Nga sa laing pagkasulti, samang panghunahunaa gihapon, nahadlok o nanagana ang nagsulat nga tingalig iningleson na sab pagbasa ang maong mga pulong maong natental siya pagbutang og hyphen bisan wala kinahanglana. Di ba?

Pero sa mga hinulamang pulong sad nuon nga may diptonggo, morag instinct sad sa kadaghanan nga inganion pagsulat, pananglit: ‘siempre’, ‘kuarta’, ‘kuadro’. Ngano man ni? Aw, may lain pa. The same parehas. Kadaghanan mopabor gyod nga eksakto ni ug maoy visually appealing— ug nga salikwaot na kaayong tan-awon ang ‘siyempre’, ‘kuwarta’ ug ‘kuwadro’. Kay mao lagi na, gidominahan ta sa misapaw nga iningles natong panghunahuna o sa langyawng edukasyon nga gipugos kanato hinikalimtan ang atong lumadnong panud-ong ug panabot. Nalimot ta nga may kaugalingon tang pinulongan ug may kaugalingon tang pamaagi sa pagbasa ug pagsabot niini. Nalipat ta o wala ta magpalandong nga kon sulaton kini sama sa nahiunang pagkatitik, nahisukwahi na kini sa konsepto sa Binisaya kay kon basahon kini segun sa kasamtangang konteksto sa atong pinulongan, maingon na man niini: ‘si-em-pre’, ‘ku-ar-ta’, ug ‘ku-ad-ro’. 

Gani, mao sab niy hinungdan ngano nga ang atong lumad nga mga ngalan partikular sa mga dapit gihatagan natog langyawng panitik. Pananglitan: ‘Mandaue’ (dili Mandawe), ‘Mambajao” (dili Mambahaw), “Bolinao” (dili Bulinaw).

Karon, unsa may epekto niining kahimtanga sa pag-implementar nato sa Binisaya diha sa pagtudlo sa kabataan sa mga tulunghaan? Para nako, dako kaayo. Gani, mao ni hilom nga babag nganong hangtod karon ingon sa wala lang gihapon ta magkadimao sa pag-ila kon unsa gyoy saktong gamiton nga mga sumbanan, kon unsay tukmang mga termino o unsay lehitimong pulong. Di ba, hangtod karon sige pa tang galalis unsay tukma ug unsay angay? Adto bitawng natsambahan mi nga maoy gipa-review sa mga textbook sa Grade III ubos lagi niining MTB-MLE, nahingawa gyod kaayo kong nagtan-aw sa nahisulat isip ngalan sa pinulongan.

Ang nahasulat didto: “Sinugboanong Binisaya”. Sa unang tan-aw, morag okey ra baya. Pero kon hinuktokan gyod pag-ayo, para nako, redundant gyong pagkahan-aya sa mga pulong. Naa pa ba goy “Sinugboanon” nga dili Binisaya? Ang Sinugboanon god awtomatik nang nagpasabot og pinulongan sa mga Sugboanon, o pinulongang iya sa mga taga Sugbo. Sa laing bahin, ang Binisaya sab nagpasabot og pinulongan nga iya sa mga Bisaya. Specific ang Sinugboanon samtang general term o generic ang Binisaya kay daghan man og klase ang Binisaya. Pero kon ingnon laging “Sinugboanong Binisaya”, nan, redundant na kay piho o espesipik na man nga ang Sinugboanon usa ka matang sa Binisaya.

Aron pagtin-aw niini, mogamit tag laing pananglitan: ang ‘isda’ generic, di ba, ang specific ibutang ta, ‘tulingan’. Hain may sakto o maayong han-ay: “tulingang isda” o “isdang tulingan”? Natural, kay mag-una mang generic, sa ato pa, isda— unsang isdaa?— tulingan. So, logical, di ba? Dili kay mag-una ang specific sama ani— tulingan, unsang tulingana?—isda. O, di ba, redundant kaayo? Bisan gani sa mga scientific name, klaro baya kaayo nga mag-una sa han-ay ang generic ayha ang specific: homo sapiens, o di ba?

Busa, base niini, ikasugyot nga “Binisayang Sinugboanon” ang husto, “Binisayang Binol-anon” ang ila sa mga Bol-anon, o “Binisayang Sinurigawnon” ang ila sa mga taga Surigao, kana kon wala man silay gingalan sa ilang kaugalingong pinulongan.

Kining mga pulong natong Sugboanon ug Sinugboanon, daghan sab gihapong malipat sa hustong pagkagamit niini. Mao sad ang Bisaya ug Binisaya. Ang Sugboanon, bisan unsaon nakog huhinuktok, tawo ra gyod ni—usa ka noun nga nagpasabot og tawo o katawhan sa Sugbo o mga tawo sa laing dapit nga kaliwat og taga Sugbo. Samtang ang Sinugboanon usa ka adjective nga nagpasabot og ‘iya sa’ o kalabot sa mga taga Sugbo, sama sa lihok, kinaiya, proseso o pamaagi, ubp.

Nan, kay nagpasabot man lagig ‘iya sa’, anhi mahalakip ang pinulongan— nga sa ato pa, nagpasabot pod og lengguwahe nga iya sa mga Sugboanon. Gawas nga adjective, noun na pod siya kay gingalan na man nato sa atong lengguwahe.

Karon, unsa may nakasayop? Sa akong tutantiya, ang sipyat naa magsukad kon maghunahuna na ta sa pulong Cebuano. Pananglit, unsa may Binisaya sa Cebuano language? Natural, ang Cebuano—sa ato pa, Sugboanon. So, ingnon dayon nato— pinulongang Sugboanon. Nan, sakto kaha ni? Atong i-check.

Base sa pattern, kay mag-una lagi ang generic, sa ato pa, pinulongan— unsang pinulongana?— Sugboanon. Kon atong aninawon, sakto tuod ang han-ay (syntax), apan illogical kay dili man lagi intawon pinulongan ang Sugboanon, tawo man segun sa nahisgotan na sa unahan. Sa laktod, nalipat ta nga ang Cebuano sa konteksto sa langyaw nga panabot, can be both understood as people and language. Lahi sa atoa nga ang tawo—Sugboanon; ang pinulongan Sinugboanon.

Ang nakaalegre ra ba kay naa lagi dayoy molalis. Ingon dayon ay, “Sinugboanon— Cebuanized? Binisaya— Visayanized?” Aw, kon iningleson lagi pagsabot. Pero dili nato matuis ang kamatuoran nga klarong existing kining mga pulonga ug maoy tinuod nga hiyas o nuance sa atong pinulongan.

Ang mga Kano moingon, “please don’t speak Bisaya”. Pero sa Binisaya, ingnon nato, “palihog ayaw pagbinisaya.” Hawod tang moiningles, kamao pod tang mohinapon, maayo pod ta sa Kinatsila ug Ininsek, nungka nga moingon tag “moingles, mohapon, mokatsila, moinsek, di ba? Kaklaro ana!

Gawas ra ba niining impluwensiya sa Iningles, naa pa gyod ning Tinagawog nga mihinay-hinay na sag dagasang sa atong Binisaya. Pananglit, kanang paggamit na nato sa ‘pinaka’ nga usa ka affix nga Tinagawog. Okey lang nang ‘pinaka’ kay ordinaryong affix man lang. Apan maunsa kon ang syntax na mismo nga Tinagawog ang mosulod sa atong pinulongan? Ang nakaparat ra ba kay naa nay mga sintoma.

Pananglitan, naay daghang moingon og “magbisaya na gyod ta!” Binisaya tuod apan ang syntax Tinagalog. Nia pa, kadaghan ko makamatikod sa mga headline nga nag-ingon, “Negosyanteng Misis, Gitulis: Tulisan Wala Nadakpan”. Unsang pagkaunsaa nga “nadakpan” apan wala? Sa akong tan-aw, naingon ani ang pagkahan-ay tungod kay, syntax nga Tinagawog lagi ang naaplikar.

Nia pay lain: Komun na pod kaayo natong madungog, labi na sa mga batan-on nga moingon, “Ganahan gyod kaayo ko sa imo ay.” O di ba, “Nakagusto gyod ko sa imo ay.” Sayop ning pagkahan-aya, grammatically, tungod kay kining pronoun nga “imo” sa atong Binisaya usa man ka possessional pronoun, pananglit: sa ‘imong bukton’, ‘imong dughan’, ‘akong kuan…’.

Sa laktod, kining pagkahan-aya hinukad lang sa Tinagalog nga “May gusto ako sa ‘yo.” Ang tukma sa Binisaya, “Nakagusto ko nimo”, dili kay “nakagusto ko sa imo”. Kita gong mga Bisaya naa tay “nako” ug “nimo” nga walay katugbang sa Tinagawog kay wala baya silay “nakin” ug ang “nimo” (kanimo) nato, “sa ‘yo” o “sa iyo” ra sad gihapoy hubad sa Tinagawog.

Sa ato pa, ang atong Binisaya naay yunik nga kagamitan nga walay katumbas sa uban— usa ka birtud sa atong pinulongan nga angay ampingan ug ipasigarbo. Daghan pa kaayong mga sami-sami sa atong Binisaya kon ato gyong tukion tanan. Apan ang pipila nga akong nahisgotan igo na tingaling nakapakita og ilustrasyon sa gitawag nakog “dili tupong natong panabot” diha sa atong pinulongan. Mga simpleng gumonhap lang tingali ni sa unang tan-aw apan lagmit dako nig epekto sa paggamit sa atong pinulongan isip pundasyon sa edukasyon sa atong kabataan.

Ang pagkat-on magsugod diha sa atong kaugalingon mismo, unya inanay kining molapad diha sa pagbukas sa atong mga bentana aron pag-aninaw sa palibot ug dayon mosunod na ang pagpanglantaw sa unahan— sa layong unahan… o ngadto na sa pikas aping sa kalibotan. Busa, angay lang nga diha sa pag-implementar ning gilaomang MTB-MLE sa linghod nga salabotan sa kabataan, ang “tupong na untang panabot” ang mahasilsil sa ilang mga alimpatakan— panabot nga pinasikad sa tinuod nga konteksto, sensibilidad ug kultura natong mga Bisaya.—

Friday, July 1, 2011

Pagsusi sa atong pagka Bisaya

Ni E.S. GODIN
Bisaya Hulyo 6, 2011


NING gulaa mopalain ta aron sulayan pagsuta ang atong tagsa-tagsa ka sensibilidad isip mga Bisaya-- kon pareho pa ba tag panugkad, panan-awon, panabot o pakahulogan sa mga pulong diha sa atong pinulongang Binisaya.

Tupong pa kaha tag panabot sa mga pulong isip mga Bisaya?

Buyno, sulayi pagtubag kining pipila ka pangutana. Sulayi pagsuta kon unsay imong nahibaloan bahin sa pinulongan nga namat-an natog kahayag. Susiha kon tupong pa ba tag panabot ug panghunahuna.

Direksiyon sa Pagtubag: Lingini o tseki ang tukmang pulong diha sa mga gipapiliang mga pulong sulod sa parentesis. Ayaw pagtinonto. Dili ni tiaw-tiaw. Usa sa maong gipapiliang mga pulong ang sakto ug ang uban sayop. Hala, sukda ang imong kaugalingon.

1. Ang sakit nga naggikan [kun; kon] hinatag sa labaw natong Magbubuhat mao lamay dili nako malikayan.

2. Bulahan ka [kon; kun] mipatuo ka pa lang unta sa tambag sa imong mga ginikanan.

3. Dakog ganansiya sila si Fred [og; ug] Javier sa pagpaninda nilag isda.

4. Kon mipalit ka pa unta [og; sa] isda nga gisuroy nila ni Fred ug Javier, may sud-an ka na unta karon.

5. Kon mopalit ka [og; sa] isda, seguroa nga pula pa kinig hasang.

6. Ang tawong [mapaubsanon; mahiubsanon] kuli gayod nga masuko.

7. Apan ang tawong [mapaubsanon; mahiubsanon] ikaamgid sa kapayas sa kadaling pahilakon.

8. Unsa ba gayod diay [matuod; tinuod] mong ngalan?

9. Kay ikaw may nasayod sa tanan, palihog tug-ani ko sa [matuod; tinuod].

10. Palihog sultihi kog [asa; diin; hain] ka gikan.

11. Ngano bang dili ka man mosultig [asa; diin] ka paingon karon.

12. [Diin; hain; asa] mo ba diay ibutang ang tinagoang bahandi?

13. Kaban sa [pare; pari] ukbon dili mauli.

14. Kay wala si [Pare; Pari] mikundat si Mare.

15. “Ang kabataan maoy paglaom sa nasod,” matod pa [kang; ni] Rizal.

16. Ang masusong si Petra gipugos niya pagkuha [kang; ni] Alma nga iyang asawa.

17. [Nakit-an; nakita] ba ni Norma ang iyang gipangita?

18. Wala pa gayod niya [nakit-an; makit-i] ang iyang libro.

19. Kon [nakit-an; nakita] mo pa lang si Thalia nga mihilak, tingalig matandog ka usab.

20. Ngano ba intawon nga wala man niya [namatikdi; mamatikdi] ang kawatan nga mikuha sa iyang payong.

Komosta na. Lisod o hayahay pas polis? Sakto kaha imong mga tubag? Pareho kaha tag panugkad? Aron masuta, tan-awa ang mga TUBAG sa ubos ning pagtuki. Ug aron pagdugang sa lingaw, niay akong grado para nimo: kon lima paubos ray imong sipyat, saludo ko nimo ug puyde ka nang mag-writer sa Binisaya. Pero kon kapin sa katunga ang imong sipyat, duda ko nga dili ka na gyod Bisayag panghunahuna.

Oppss! Wala lay suk-anay. Total, kining ato lingaw-lingaw ra man. Angkonon man nato o dili, kini nay kamatuoran— resulta sa wala nato pagdala sa atong pinulongang Binisaya sa mga silid sa tulunghaan. Wala maintelektuwalays, matod pa.—










Mga TUBAG
1. kun
2. kon
3. ug
4. sa
5. og
6. mapaubsanon
7. mahiubsanon
8. tinuod
9. matuod
10. diin
11. asa
12. hain
13. pari
14. Pare
15. ni
16. kang
17. Nakit-an
18. makit-i
19. nakita
20. mamatikdi

Friday, October 15, 2010

21 Ka Rason Nganong ang Bata Mas Makakat-on Kon Gamiton Ang Kaugalingong Pinulongan

Ni RICARDO MA. DURAN NOLASCO, Ph.D.
Departamento sa Linguistika, Unibersidad sa Pilipinas-Diliman
Bisaya Okt. 27, 2010

Basahong Panugdanan sa Mother-tongue based Multilingual Education (o MTBMLE) ug Uban Pang Isyu Bahin sa Lengguwahe ug Pagkat-on sa Pilipinas

1. Unsa man kining mother tongue-based multilingual education o MTBMLE?
Ang MTBMLE usa ka paagi nga naggamit og sobra sa duha ka pinulongan alang sa literasiya ug sa pagtudlo. Magsugod kini gikan sa asa ug unsa nay nahibal-an sa magtutuon. Kini nagpasabot sa pagkat-on sa pagsulti, pagbasa, pagpaminaw ug paghunahuna diha sa unang pinulongan o L1 (Sinugboanon, Tinagalog, Inilokano, Winaray, Mineranao ubp.) ug usab sa pagtudlo sa matematika, siyensiya, panglawas ug panulun-ang katilingbanon pinaagi pod sa L1.

2. Kanus-a man pagatun-an sa mga bata ang Filipino ug English?
Samtang nadebelop nila ang lig-ong pundasyon sa ilang L1, anam-anam nga iintrodyus ngadto sa mga bata ang ikaduha nilang pinulongan o L2 (Filipino ug English) una sa binaba, ug unya sa sinulat. Sa igo nga pagtudlo sa L1/L2, ang katakos sa pag-ila ug ang uyok sa mga suhetong (subject) nakat-onan diha sa L1 mahimong ikabalhin ngadto sa L2.

3. Buot bang ipasabot sa MTBMLE, ilisdan ang pinulongan sa pagtudlo (MOI) ug hubaron ang materyales ngadto sa bernakular?
Gawas sa paggamit og pipila ka pinulongan, ang MTBMLE naglambigit usab sa: (a) pagpalambo og maayong kurikulum sa L1/L2 (i.e. makaiikag sa pagsayod); (b) pagbansay og maayong mga magtutudlo diha sa gikinahanglang pinulongan alang sa kurikulum ug pamaagi; (c) paghimo og maayong mga basahonon (i.e., walay sayop ug may kulturanhong kalabotan); ug (d) pagpalig-on sa katilingban (i.e. pinasikad-sa-tulunghaang pagdumala). Ang MTBMLE dili mosalir kon igo lang usbon ang lengguwahe pinaagi sa simpleng paghubad sa eksisting nang materyales ngadto sa L1.

4. Unsang klaseha sa manunuon ang gitinguhang mamugna sa MTBMLE?
Maoy tumong sa MTBMLE nga ang mga tinun-an mangahimong (a) multilitereyt— may katakos sa pagbasa, pagsulat ug igong panabot sa lumadnong pinulongan, sa nasodnong pinulongan, ug sa Iningles; (b) multilingguwal— may kahanas sa paggamit sa maong mga lengguwahe sa lainlaing sitwasyon; ug (c) multikultural— makatrabaho sila ug makapuyo uban sa mga tawong lahi og kultura sa ilaha.

5. Unsay tataw nga mga kahuyang sa sistema sa Pilipinhong edukasyon nga buot sulbaron sa MTBMLE?
“Usa ka nasod nga pulos anaa sa kinto grado”, usa ka edukador, si Propesor Josefina Cortes, nagkanayon kalabot sa atong nasod nga dugay nang nag-antos sa taas nga functional illiteracy ug kabos nga resulta sa pagkat-on. Sumala sa usa ka surbey sa literasiya niadtong 2003, 1 sa 3 ka Pilipinhon, nag-edad 10-64 anyos, wala makasabot sa ilang gibasa. Ang resulta sa 2008-2009 National Career Advancement Examination (NCAE) nagpakita nga ang katakos sa atoang mga gradwado sa hayskol sa siyensiya, matematika, pagbasa ug pagsabot, ingon man sa berbal nga pakigkomunikar nahulog sa mubo nga 45.4. Niadtong test sa 1999 ug 2003 Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS), ang mga estudyanteng Pilipinhon nahimutang sa kinaubsan (apil ta sa lima nga kinaiwitan). Ang TIMSS nagpahayag nga ang mga estudyante sa tibuok kalibotan makakuhag mas taas nga marka sa matematika ug siyensiya kon ang lengguwahe sa eksamin mao pod ang pinulongang gigamit sa balay.

6. Nganong kinahanglang gamiton ang L1 sa eskuylahan?
Ang kaugalingong pinulongan o L1 naghatag sa mga bata og tumang kasayon sa pagpadayag sa ilang kaugalingon, sanglit wala na may kabalak-an nga basig masayop sila. Magamit dayon nila ang L1 sa paghan-ay ug pag-esplikar sa ilang kalibotan, pagtataw sa ilang hunahuna ug pagdugang og bag-ong mga konsepto sa unsay nangahibal-an na nila. Tungod kay makapahayag na ang mga bata, ang ilang mga magtutudlo mas makasukod sibo sa unsa nay nakat-onan ug makatumbok sa mga dapit asa nga nagkinahanglan pa sila og panabang. Pinaagi sa ilahang lokal nga mga magsusulat ug mga artist, makaugmad pod ang katilingban og mga galamiton sa pagtudlo nga may kalabotang kultural.

7. Apan kahibalo na man ang mga bata sa atong lengguwahe.
Ang nahibal-an sa atong mga bata mao lang ang kombersasyonal nga lengguwahe o ang inadlaw nga gigamit sa pakighinabi. Ang kalamposan sa pagtungha nagadepende sa akademiko ug naintelektuwalisar nga lengguwaheng gikinahanglan sa pagtuki sa mas tulugkarong mga konsepto. Nagkinahanglan og 4 -7 ka tuig nga hitsas sa mga tinubdan aron kini mahanas.

8. Nganong gikinahanglan ang Filipino sa eskuylahan?
Ang Pilipinas usa ka nasod nga daghan og pinulongan sa nagkadaiya usab nga mga kultura. Usa ka lig-on nga himan ang nasodnong pinulongan alang sa inter-etnikong panaglambigit, sa panaghiusa nga politikanhon ug nasodnong kailhanan.

9. Nganong gamiton ang Iningles sa eskuylahan?
Kinahanglan gayod nga maapil sa kurikulum ang mga pinulongan nga gigamit sa mas lanatad nga komunikasyon sama sa Iningles. Ang mga gradwado ubos ning maong sistema kinahanglan makakaplag og kalabotan dili lang sa ilahang katagilungsod ug kataginasod kundi sa langyaw pod. Kasagaran sa kahibalo sa kalibotan maakses pinaagi sa Iningles, busa mapuslanon gayod ang kahibalo sa Iningles. Hinuon, dili pod tinuod nga ang mga estudyante dili makakat-on sa sayans ug math kon dili kamao moiningles. Ang mga mitna sa siyensiya ug matematika wala gaposa sa usa lang ka pinulongan ug kultura.

10. Unsa may baroganan sa DepEd ug sa bag-ong administrasyong Aquino bahin sa MTBMLE?
Niadtong Hulyo 14, 2009, giusab sa DepEd pinaagi sa Department Order No. 74 ang polisiyang “bilingguwal” (duha ka L2 isip MOI) ngadto sa paggamit sa L1 isip MOI “gikan sa pre-school hangtod sa labing menos tirsero grado.” Si Presidente Aquino usab maalamon nga misukip sa rasyonalisasyon sa MOI sulod sa iyahang 10-point agenda alang sa edukasyon. Matod pa niya, kinahanglan tang makakat-on og Iningles aron makakonektar ta sa kalibotan, Filipino aron makakonektar ta sa nasod, ug ang namat-ang pinulongan aron makakonektar ta sa atong budayanhong kabtangan.

11. Kining paggamit og pinulongang lokal, makadaot ba sa pagtukod og usa ka nasod?
Dili. Hinunoa, ang pagpukan sa lumadnong mga pinulongan maoy makaingon sa mabangis nga panagbingkil, kakulang sa panaghiusa, ug panagsumpaki. Mao kiniy nahitabo sa kanhing East Pakistan kansang mga nagdumala buot nga Urdu maoy bugtong opisyal nga lengguwahe nila. Agig linugdangan niini, ang mga taga East Pakistan nga nanaglitok sa Bangla nga pinulongan nanggirebelde ug mingtukod og lahi nga estado, ang Bangladesh.

12. Kining paggamit og L1, babag ba sa pag-kat-on og L2 sama sa Iningles?
Dili. Daghang panukiduki nagpakita nga ang mga estudyante nga gipangtudloan una pagbasa sa ilahang L1, ug unya sa L2, minglupig niadtong eksklusibong gipangtudloan pagbasa sa L2. Dinhi sa Pilipinas, ang programang MTBMLE sa Lubuagan, Kalinga nagpadayag nga ang mga eksperimental nga klase sa L1 nakatalig duol sa 80% komparar sa kapin lag gamay sa 50% sa mga control classes sa L2 diha sa mga Grade 1, 2 ug 3 nga eksamin. Ang L1 classes mas taas pod og marka tandi sa L2 classes bisan sa mga sabdyek nga English, Filipino ug Makabayan.

13. Kon dugangan ang oras para sa Iningles o himoon kining bugtong nga MOI, makapausbaw ba sa atong Ingles?
Dili. Kining maong popular nga pagtuo nagakadugang nga napamatud-ang dili tinuod. Ang dinagkong mga panukiduki sa ming-aging 30 ka tuig naghatag og madut-anong ebidensiya nga ang importanteng butang sa paglambo sa bata sa L2 dili diha sa kon pila ka oras ang ilang eksposyur kondili ang tayming ug pamaagi sa eksposyur. Ang 11-ka-tuig nga pangusisa nila ni Thomas ug Collier sa US nagpakita nga ang mga dili lumad nga magtutuon og Iningles kinsa gipangtudloan ubos sa panun-anan nga pulos Iningles, nangaiwit (anaa sa ika-11 ug ika-22 nga ranggo sa percentile) sa nasodnong mga eksamin. Kadtong mga magtutuon og Iningles nga gihatagan og L1 support sulod sa 6 ka tuig maoy nakakuhag kinatas-an (anaa sa ika-53 ug ika-70 nga ranggo sa percentile) nga diin mas labaw kaayo tandi sa tinudloag pulos Iningles nilang mga kauban.

14. Unsay labing maayong paagi para malihero sa Iningles?
Para sa mga dili lumad nga manlitokayg Iningles, sama nato, ang labing maayong paagi mao ang pagtudlo niini isip L2. Apan nag-agad pod ni sa katakos sa magtutudlo, ang pagka anaay igo nga sumbanan sa lengguwahe diha sa sosyal nga kahimtang sa magtutuon, ug supisyente nga materyales. Ang simple nga pagdugang og oras sa English dili gayod magsilbi. Dili pod mosalir ang pagdalag balik sa Thomasites ug sa ilang mga paagi. Adtong panahona, ang edukasyon para lang sa diyotay kay 1 lang sa 4 ka manunuon ang miabot sa ika-4 nga ang-ang.

15. Magamit ba pod ang mga L1 isip MOI?
Oo. Sugod 1957, ang L1 gihimong MOI sa Grade 1-2. Adtong 1974, gipatuman sa administrasyong Marcos ang polisiya nga bilingguwal. Sa 1999, gisugdan sa DepEd ang programa sa Lingua Franca. Nakapupo pod tag mapuslanong mga leksiyon sa edukasyong gamit ang L1 gikan sa First Language Component Bridging Program sa Nueva Vizcaya State University, Apo Palamguwan Cultural Education Center sa Bukidnon ug Lubuagan Kalinga MTBMLE Program. Sa 2002, giaprobahan sa Kongreso ang Early Childhood Care and Development Act nga nagmando sa paggamit sa L1 isip MOI sa sayo nga kurikulum ug mga aktibidad sa kabataan.
Kas-a, naghisgot si Rolando Tinio bahin sa kahadlok o kabalaka nato nga ang atong mga pinulongan kulang sa paglambo para gamiton sa hataas nga tulun-anan. Gipahinumdoman ta niya nga ang malamposon nga kahimtang sa Iningles naabot tungod sa paningkamot sa mga gumagamit niini. Maintelektuwalisar lang nato ang atong pinulongan kon kini atong gamiton.

16. Nganong dili man gamiton ang L1 isip MOI hangtod sa ika-3 nga Ang-ang ug pagkahuman niana, Iningles na tanan?
Morag mao kini ang gitulod sa mga proponente sa “English-only bill” sa Kamara de Representantes, labi na nila ni Kongresista Gullas ug Villafuerte. Mosugot na sila sa L1 ug Filipino isip MOI hangtod sa ikatulong Ang-ang apan opsiyonal lang. Igkahuman ani, kinahanglan kuno nga ang Ingles na maoy bugtong nga MOI.
Kining mga “early exit program” makatabang tuod, pero dili lig-on. Ang internasyonal nga kasinatian sa paggamit og L1/ L2 sa edukasyon, labi na sa Aprika, nagpadayag nga ang bata nagkinahanglan og dili momenos sa 12 ka tuig aron makakat-on sa L1. Dugang niini, kadtong mga bata nga may edad-edad na (10-14 anyos) mas maayong magtutuon sa L2 kaysa mas linghod nga mga bata. Nagkinahanglan pod og 6-8 ka tuig nga lig-ong pagtudlo sa L2 usa kini mahimong epektibong MOI. Sa kinupsan, ang sayo nga paggamit sa L2 mahimong mosangpot sa ubos nga kalamposan sa literasiya, siyensiya ug matematika.

17. Unsay maayong ikapuli sa English-only Bill?
Mas maayong alternatibo ang House Bill No. 162, nga gitawag pod og Multilingual Education and Literacy Bill nga gitanyag ni Rep. Magtanggol Gunigundo I sa Valenzuela City. Kining HB 162 nagdasig nga maoy gamiton ang L1 isip MOI sa mga Grado 1-6. Nagpasiugda pod kini sa lig-on nga pagtudlo sa English ug Filipino isip sabdyek sa dili pa kini mahimong MOI sa hayskol uban sa L1 isip abag (auxiliary) nga MOI. Giapil pod sa HB 162 nga ang lengguwahe nga gigamit sa pagtudlo mao poy gamiton sa mga eksamin o test.

18. Gikinahanglan ba nato ang Iningles para sa pag-uswag?
Kombensidong napakita ni Steve Walter sa Summer Institute of Linguistics nga kadtong mga nasod kansang populasyon naay akses sa edukasyon sa L1 maoy labing nagmalamboon samtang kadtong mga nasod kansang katawhan mingsalikway sa edukasyon sa L1 maoy labing diyotayg paglambo. Apil ang Pilipinas niining ikaduha. Dunay panagsukwahi karon nga naglungtad tali sa industriya ug sa atong sistema sa edukasyon. Matod ni kanhi Education Undersecretary Miguel Luz, ang sagad hunahuna sa mga employer mao nga ang atoang mga gradwado sa hayskol kulang sa ilang abilidad sa pakigkomunikar, paghunahuna pinasikad sa lohika, ug pagsulbad sa mga suliran, nga nakapahimo kanilang lisod mapasulod og trabaho. Kining mga abilidara labing mapalambo ug makat-onan sayo sa kinabuhi pinaagi sa L1.

19. Mahal ba kon mag-MTBMLE kita?
Ang binase-sa-L2 nga edukasyon mosangpot og mas daghang mangundang (drop-outs), nagbalik-balik (repeaters) ug nangahagbong (failures) komparar sa L1/L2 nga sistema. Kon hunahunaon nato ang kuwarta nga nausik niini, ang mga pagtuon nagpakita nga mas ekonomiya ang sistemang L1/L2 kaysa binase-sa-L2 nga sistema.

20. Unsa may pu’ng sa mga stakeholders bahin sa MTBMLE?
• The National Economic Development Authority (NEDA): “Sa punto sa ekonomiya ug pamuhunan, nanagtuo mi nga mas cost effective ang paggamit niining polisiya sa MTBMLE.”
• Philippine Business for Education (PBED): “Ang Iningles ug Filipino mga “langyaw” nga lengguwahe sa kadaghanan sa mga bata. Ang paggamit bisan hain niining duha isip MOI labing makadaot sa usa ka sistema sa edukasyon nga daan nang masakiton.”
• UNESCO National Commission of the Philippines: “Ang multilingguwalismo o pag-ila sa nagkadaiyang pinulongan mao nay panamdanan karon sa Tinipong Nasod (UN) ug sa kalibotan. Ang UNESCO nagsuporta sa pagtudlo gamit ang kaugalingong pinulongan isip pamaagi sa pagpalambo sa kalidad sa edukasyon diha sa pag-ugba sa kahibalo ug mga kasinatian sa mga magtutuon ug mga magtutudlo.”
• Linguistic Society of the Philippines (LSP): “Ang paggamit sa kaugalingong pinulongan maoy labing maayong opsiyon alang sa literasiya ug edukasyon sa mga katilingban nga nagkadaiya ang pinulongan sama sa Pilipinas.”
• NAKEM Philippines/International: “Alang sa mga prinsipyo sa hustisya ug demokrasya, ang kinaadman angay nga itudlo pinaagi sa kaugalingong pinulongan sa mga magtutuon.”

21. Mapatuman ba nato karon ang MTBMLE?
Sa pagka karon, ang DepEd mipaimplementar na sa MTBMLE sa kapin 100 ka payonir nga eskuylahan sa katibuk-an sa nasod. Ang mga magtutudlo gipangbansay karon bahin sa pagpalambo sa kurikulum sa L1 ug mga pamaagi sa pagtudlo niini. Gipanghimo na ang mga gamitonon sa pagtudlo ug pagbasa diha sa mga pinulongang lumad. Sa 2012, gilaoman nga duna na tay ubay-ubayng batid nga mga magtutudlo ug naugmad nga materyales alang sa MTBMLE nga igadapat sa Kindergarten ug Grade 1 nga lebel sa tanang mga rehiyon. Sa 2013 ug sa matag tuig nga mosunod, magadugang og bag-ong ang-ang nga grado (grade level) ubos sa panun-anan sa MTBMLE hangtod malakip na ang tibuok nga han-ay sa elementarya.-- (Gihubad sa Binisayang Sinugboanon nila ni Atty. Manuel Lino G. Faelnar ug E.S. Godin)


Mga Reperensiya:
Alidou, Hassana, Aliou Boly, Birgit Brock-Utne, Yaya Satina Diallo, Kathleen Heugh and H. Ekkehard Wolff. 2006. Optimizing learning and education in Africa—the language factor. A stock-taking research on mother tongue and bilingual education in sub-saharan Africa. Association for the Development of Education in Africa.
Dutcher, Nadine in collaboration with Richard Tucker. 1994. The use of first and second languages in education. A review of international experience. Pacific Islands discussion paper series no. 1. Washington D.C.: The World Bank.
Gonzales, Andrew, Allan B.I. Bernardo, Ma. Lourdes Bautista and Emy M. Pascasio. 2000. The social sciences and policy making in language. Philippine Journal of Linguistics, 31 (2): pp. 27-37.
Thomas, Wayne and Virginia Collier. 1997. School effectiveness for language minority students. National Clearinghouse for Education. http://www.crede.ucsc.edu/research/llaa/1.1_final.html
UNESCO. 2007. Advocacy kit for promoting multilingual education: including the excluded. Bangkok: UNESCO Bangkok.
Walter, Stephen L. 2003. “Does language of instruction matter in education?.” Nasa Mary Ruth Wise, Thomas N. Headland and Ruth M. Brend (eds.), Language and life: essays in memory of Kenneth L. Pike, 611-635. SIL International at The University of Texas at Arlington Publications in Linguistics, 139. Dallas: SIL International and University of Texas at Arlington.

Thursday, February 4, 2010

Pag-edukar sa Atong Kabataan sa Ilang Lumad nga Pinulongan

Ni RICARDO MA. NOLASCO Ph.D.
Bisaya Peb. 17, 2010

SA usa ka tigom ning bag-o lang, pipila sa mga magpapili sa pagka pangulo sa 2010 election nagpagawas sa ilang panahom nga ang Ingles maoy angay mahimong medyum sa pagpanudlo sa mga tunghaan sa nasod.

Sumala ni Patricia Licuanan, may kalapoy pa nga naglimin sa kontrobersiya sa lengguwahe. Ug kini dili tungod kay kulang sa empirical research bahin niini. Ang tinuod, duna kitay tinonelada niini, gikan sa internasyonal nga mga pagtuon ug gikan usab sa atong kaugalingong pagtuon, ang tanan nagpakita nga ang kabataan labing makat-on ug paspas usab kon sila maedukar sa una nilang lengguwahe kun L1.

Daghang tawo ang wala masayod nga unom ka bulan ang minglabay, sa Hulyo 14, 2009, ang mga awtoridad sa edukasyon sa kataposan mingbasura sa 35-ka-tuig nga bilungual policy sa paggamit sa duha sa ikaduhang mga lengguwahe (ang Ingles ug Filipino) isip medyum sa pagpanudlo. Ang bag-ong polisiya, Department Order No. 74, nagtumong sa paggamit sa mother tongue-based multilingual education, o sa yanong pagkasulti MLE, alang sa atong kabataan sa nasod, sa pormal ug dili pormal nga paagi.

Ang gibasehan sa kausaban yano lang kaayo ug masabtan sa tanan. Sugdan nato diin gikan ang mga magtutuon ug unsa na ang ilang nakat-onan.

Ubos sa bag-ong direktiba, ang unang medyum sa pagpanudlo gikan sa pre-school ngadto sa Grade 3 mao ang L1 sa tanang suheto apil na ang Ingles ug Filipino. Sa Grade 4 ngadto sa Grade 6 mao ang panahon sa transisyon. Kon ang mga magtutuon makaabot sa hayskol, makabaton na silag igong kabatid sa ilang ikaduhang lengguwahe (Ingles ug Filipino) aron nga kini mahimong nag-unang medyum sa pagpanudlo. Ang L1 magsilbing pang-ayuda nga medyum.

Ang estratehiya mao ang pag-ugmad sa kognitibo ug rasonableng pangrason sa mga magtutuon una sa ilang L1 ug sa pagbalhin sa kabatid sa ilang L2 unya. Busa, ang bag-ong polisiya maoy pang-ayuda, diin ang duha o sobra pang L2s, dugangan imbes nga hulipan sa L1.

Pipila ka semana ang minglabay, ang DepEd Valenzuela division, nga gipangulohan ni Superintendent Flordeliza Mayari, nagpahigayon og eksperimento nga naglangkob sa Grade 4, 5 ug 6 sa mga magtutuon sa Serrano Elementary School. Ang duha ka klase (ang seksiyon sa mga honor ug dili honor) alang sa mga grade-level gihatagan og 10 ka pangutanang pasulit sa Math. Ang matag seksiyon gibahin sa duha ka grupo, ang usa ka grupo mitubag sa pasulit sa Ingles ug ang laing grupo sa Filipino.

Ang resulta mao ang mga mosunod:

Ang mga magtutuon (honor ug dili honor) nga mingtubag sa pasulit sa Filipino nakatubag og husto labaw sa kaubanan nga mingtubag sa pasulit sa Ingles (4.33 vs. 2.42);

Ang honor nga mga magtutuon sa Grade 4 kinsa mingtubag sa pasulit sa Filipino labaw pang nakatubag sa honor nga mga magtutuon sa Grade 5 kinsa mingtubag sa pasulit sa Ingles (3.86 vs 3.25);

Ang Grade 5 honor students nga mingtubag sa pasulit sa Filipino labaw nga nakatubag kaysa Grade 6 honor students nga mingtubag sa pasulit sa Ingles (5.70 vs. 4.84);

Ang Grade 6 honor students nga mitubag sa pasulit sa Filipino labaw pang nakatubag kaysa mga honor classmate nga mingtubag sa pasulit sa Ingles (7.63 vs. 4.84)

Ang resulta makahinuklog kaayo labi na nga ang mga magtutuon kasagaran gitudloan sa mga suheto ginamit ang lengguwaheng Ingles. Kini hugot nga nagsugyot nga ang mga magtutuon nga gitudloan sa ilang L1, labi pang makatubag sa mga pasulit.

Gani, kini ang gitaho sa Trends and Mathematics and Science Study (TIMSS) niadtong 1995, 1999, 2003 ug 2007. Nakaplagan sa TIMSS nga, sa tanang natad sa suheto ug ang-ang sa grado, ang mga magtutuon nga nanaglitok sa lengguwahe diha sa ilang panimalay sa gigamit nga lengguwahe sa pasulit mas taas og makab-ot nga score.

Ang atong nasod dako nag nagasto sa pagsagop sa duha ka L2 sa pagtudlo sa atong kabataan. Apan mga 15 ka milyong Pilipino pa ang nag-antos gikan sa basic and functional illiteracy. Ug ang gidaghanon padayong nagasaka.

Ang hinayng kahibalo sa pagbasa moresulta sa ubos nga pagkat-on sa mga abilidad ug dili maayong resulta sa mga grado. Pananglitan, ang National Career Assessment Examination (NCAE) nga gihatag ngadto sa mga magtutuon sa hayskol sa 2008-2009 nagpakita nga ang ilang kasarangang abilidad anaa sa 43.2 sa Science, 41.7 sa Mathematics, 51.1 sa pagbasa ug pagsabot ug 45 sa verbal skills.

Sa miaging tuig, ang silingan natong Malaysia nag-usab sa ilang 2003 English policy sa edukasyon sa siyensiya ug matematika tungod usab sa samang rason nga kita nag-usab. Mibalik sila sa orihinal nga polisiya sa paggamit sa L1 sa bata (Bahasa Malaysia, Chinese, Tamil ug uban pang lokal nga mga lengguwahe) isip medyum sa pagpanudlo.

Milanat og unom ka tuig una mag-usab og polisiya ang Malaysia; apan kita milanat unag 35 ka tuig usa mag-usab sa atong polisiya.

Apan dili kini angayng ikahasol. Ang mga nanagpakabana sa edukasyon sa Pilipinas seryoso kaayo sa pagpatuman sa bag-ong polisiya ug aron maapsan ang abanteng silingang mga nasod.

Sa miaging Nobiyembre, ang Department of Education nga gipangunahan ni Undersecretary of Education Vilma L. Labrador ug Bureau Director Yolanda S. Quijano nakigkita sa mga eksperto sa Tagaytay City, aron mahan-ay ang estratehikong mga plano sa pagpatuman sa MLE. Ang pokus nagtumbok sa pagbansay sa mga magtutudlo sa bag-ong mga pamaagi sa pagpanudlo ug ang kaugmaran sa materyal sa pagpanudlo sa lokal nga mga lengguwahe.

Karong Pebrero 18-20, 2010, ang 1st Philippine Conference Workshop on Mother Tongue-Based Multilingual Education ipahigayon sa Capitol University sa Cagayan de Oro City. Ang komperensiya magdala sa temang "Reclaming the right to learn in one’s own language." Ang komperensiya nagtumong nga magkatapok ang public and private education stakeholders gikan sa nagkalainlaing dapit sa nasod aron hisgotan ang pilosopiya, mga estratehiya, mga direksiyon ug mga plano ubos sa bag-ong MLE education policy sa nasod.—

Monday, January 11, 2010

Disklimer

Mga igsoon,

Naay diksiyonaryong giposte sa usa ka balayan o blogsite nga sa akong pagsabot, hinikay kuno ni ESG, Jr. Kon kinsa kini si ESG, Jr. wa ko masayod, kay nagtuo kong nagtago lang siya sa iyang tinuod nga pagka tawo.

Gikasubo lang ang pag-ingon nga naay daghang sayop sa espeling sa mga entri sa pulong. Usa ka mapuslanon ug dalaygong lakang ang pagdelegar sa kaugalingon aron makamugnag diksiyonaryong Binisaya nga katamdan sa kaliwatan.

Apan tinguhaon lang unta nga mahitakdo ang mga entri sa establisadong mga lagda ug sumbanan ilabi na sa espeling aron dili kita makapakatap og dugang sayop. Niini usang paagiha nga makakuhag respeto ang gihagoang obra ug dawaton sa kinabag-an uban sa dakong paghangop.

Ang espeling sa Binisaya dako kaayo og kalahian sa Tinagalog. Ang Binisaya higpit nga nagsunod sa rootword basing samtang ang Tinagalog, sa kinatibuk-an, nagausar sa finished word basing.

Ang Tinagalog sagad nga mogamit nag "u" diha sa tunga nga mga silaba (KALITUHAN, KAGULUHAN ubp.) bisan sa mga pulong nga linanggikitan (affixed). Ug daghan kanatong mga Bisaya nagtuo nga ingon usab niini ang tinitikan o pag-espeling sa atong Binisaya.

Ang batakan sa pagtitik sa Binisaya nagsandig sa rootword basing, nga kon unsa ang espeling sa gamotpulong, magpabilin kini bisan sa paglanggikit-- diin sa maong paagi, ang mga iglalanggikit (affixes) dili usab mausab ang espeling.

Pipila sa mga pananglitan sa pangulhinggikit (suffix) sa Binisaya mao ang ON, ONON, AN, ANAN. Kon kini sila idugtong sa gamotpulong, magpabilin gayod kon unsay espeling sa maong gamotpulong ug magpabilin usab ang maong mga iglalanggikit sa ilang pagka mao. Pananglit ang pulong BALOD o BAWOD (wave) kon dugtongan og ON mahimo nang balodON o balorON; ang BUWAD mahimong buwarAN o kaha buwarANAN.

Lahi sa Tinagalog nga ang pulong LITO, kon langgikitan mahimo nang KALITUHAN (mawala na ang “O” kay gihimo nang “U”), ang BIGO mahimo nang KABIGUAN, ang GULO mahimo nang KAGULUHAN.

Kon ang gitamdan sa pag-ugba sa maong diksiyonaryo ni ESG, Jr. mao ang eksisting nga mga diksiyonaryong Binisaya karon nga gipamaligya sa mga bookstore, nan, pasayloa ang pag-ingon nga ang mga espeling niana dili pa tukma, ug gibase lamang sa ilang reperensiya nga dili sab consistent sanglit kasagaran sa maong mga diksiyonaryo namugna sa wala pa mahingpit ang Batakan sa Panitik sa Binisaya. Si Father Rodolfo Cabonce mismo miingon nga maayo unta, ug gikinahanglan gayod nga mahusay na ang kaguliyang sa espeling sa Binisaya.

Sama sa akong naunang mga sinulat dinhi, hinay-hinayan nato pagkat-on ang atong pinulongan pinasikad sa establisado nang mga lagda nga gisagop sa nauna na kanatong mga Bisayista. Dili ta mag-iyahay aron hibatonan nato ang gitinguhang panaghiusa.—
ESG (nga dili junior)

Sanggi

Sanggi
Antolohiya sa mga mananaog nga Balak ug Sugilanon, gipublikar sa Magsusulat Inc.