Friday, September 7, 2018

Sulat-panapit ALANG sa KATUKORAN sa AKADEMIYA

(Mao kini ang sulat-panapit ni Hal. Paulino Gullas labot sa gipanawagan niyang panagtigom-- diin dungan nga gipatik uban sa iyang sinulat, "Sa Maayo'ng Pagsulat Sa Binisaya", sa Bisaya sa gula Enero 7, 1935. Masabot nga ang mabasang mubong intro iyaha sa editor sa maong panahon nga si Flaviano Boquecosa.)

USA ka madasigon ug dalayegong panglimbasug gipasiugdahan karon ni Delegado Paulino Gullas alang sa pagpauswag sa atong kaugalingong pinulongan— ang Binisaya nga Sinugboanon, nga mao ang labing ginagamit sa tibuok kapupud-an.

Sa balay ni Hal. Gullas sa Sugbo, may usa ka tigum sa ika 3 ning bulana, ug maoy mga dinapit ang mga inilang bisayista ug mga inilang magsusulat sa mga basahon ug mantalaan nga binisaya. Labaw sa ubang panahon, gipakita niya nga karon mao ang labing angay ihisgut ning butang lungsodnon, kay sa asambliya konstituyente ginahisgutan pa ang mahitungod sa pinulongang nasudnon nga kinahanglan sagupon nato. Sa sulat-dapit ni Hal. Gullas giagda ang tanan sa paghikalimot sa bulok sa politika, kay kini mao ang usa sa mga hinungdan nga nakapabulag sa atong mga maalam, sanglit ang kadaghanan sa atong mga magsusulat sa mga mantalaan mga politiko man.

Nia ang sulat ni Hal. Gullas:

Cebu, Cebu
Dec. 28, 1934

Mga binating kauban,

Kadugay na’ng gilalang ang dakung tinguha sa pagtukod usa ka tinuod Akademya kun kaponongan sa mga Magtutuon ug Tinonan sa Binisaya.

Kalaksot tanawon nga ang ato’ng mga magsusulat ug mantalaan sa Sugbu magkalinugaw ug magkayamukat sa ila’ng sinulatan. Kini magpakita nga kinahanglan gayud magkasabut ang mga igsoon sa dagang.

Karon nga ginahisgutan sa Kombensiyon Nasyonal kon angay ba kita magtukod usa ka kaugalingon’g pinolongan nasudnon, kinahanglan nga ang ato’ng mga magsusulat magpagula sa ila’ng tingog. Unsa’y angay himoon’g “lenguage nacional”— Tinagalog kun Binisaya ba?

Karon’g pila ka adlaw hibaloan ta na unsa’ng sinultihan’g Pilipinhon ang himoon’g nasudnon, unsa’ng pinolongana ang himoon’g opisyal sa Kagamhanan.

Kinahanglan kita mangandam. Kinahanglan kita managana.

Mao, magpakatakus ako sa pagtawag kaninyo sa usa ka tigum, adto himoa sa ako’ng balay sa Pwente, unya sa Hwebes, 3 sa Enero, 1935, 4 sa hapon.

Ihangyo ko nga ipahilayo ang politika. Isugyot ko nga mao’y himoon’g pangulo ang Talahurong Delegado Apostoliko, Jose Ma. Cuenco; puli-pangulo, G. Jose Vaño ug kalihim, Pari Manuel Yap— mga tawn’g maalam, kugihan ug nagsingkamut sa pagpauswag sa ato’ng sinultihan.

Kon buot kita nga dili maimpatso ang kaponongan, isalikway nato ang lugaynan. Butang kini nga daku ug hinungdanon uyamot. Kinahanglan haguan, abagahon, yayongan sa tanang kauban.

Maarang ayaw kalimut. Ang lungsod magpaabut sa inyo’ng pagbulig. Ang kadaugan sa kaponongan anaa sa inyo’ng pagtabang.

Inyo’ng maalagaron,
PAULINO GULLAS

Nia ang mga dinapit alang sa tigum nga hinungdanon uyamot:

01. Arso. Gabriel Reyes
02. Jose Ma. Cuenco
03. Fernando Buyser
04. M. C. Briones
05. S. C. Cabajug
06. Filemon Sotto
07. Vicente Sotto
08. Vicente Rama
09. M. J. Cuenco
10. Nicolas Rafols
11. Miguel Cuenco
12. B. Rodriguez
13. F. Rivera
14. G. R. Pena
15. Manuel Yap
16. Valerio Rodriguez
17. Diosdado Camunit
18. B. Cortez
19. Pedro del Mar
20. Angel Jumawan
21. Justo Sanchez
22. Carmen R. de Sotto
23. Maria Cabigon
24. Sinforosa Alcordo
25. Adela del Rosario
26. Jose Vaño
27. Vicente Padriga
28. Flaviano Boquecosa
29. Pio Kabajar
30. Napoleon Dejoras
31. Jose del Mar
32. Pedro Lopez
33. Florentino Borromeo
34. Florentino Tecson
35. Santiago Martinez
36. Angel Enemesio
37. Francisco Rodriguez
38. Natalio Bacalso
39. Ramon Abellanosa
40. Florentino Suico
41. Uldarico Alviola
42. Rufino Noel
43. Julio Pongan
44. Temistocles Rosales
45. Emilio Alcuizar
46. Domingo Veloso
47. Apolinar Abella
48. Manuel Enriquez
49. Bautista Atillo
50. Leopoldo Prieto
51. Brigido Alfar
52. Jose V. Galang
53. Leod Zalazar
54. I.L. Buenapasan
55. Francisco Ma. Labrador
56. Gervasio Lavilles
57. Bruno Quiñones
58. Juan Divinagracia
59. Francisco Go
60. Antonio Marquez
61. Antonio Kiamco
62. Vicente Kiamco
63. Albert Ylaya
64. Vicente Zosa
65. Pastor Villamor
66. Bernardo Teves
67. Cecilio de la Victoria
68. Ramon Gonzales
69. G. Anastacio Fiel
70. Vicente Gullas

Dalaguete
71. Sulpicio Osorio
72. Amando Osorio
73. Urbano Osorio

Barili
74. Pantaleon V. Kardenas
75. Procopio Causin
76. Vicente Paras
77. Marcos Trinidad

Carcar
78. Jose Galicano
79. Filemon Dayanan

Moalboal
80. Vicente Alcoseba

Opon
81. Jose Patalinjug

Daan Bantayan
82. Isidro Abad

Mandawe
83. Alejandro Portuna
84. Eustaquio Rosal
85. Santiago Suico

Catmon
86. Francisco D. Boter

Dumanjug
87. Demetrio Ricamora

BOHOL
88. Carlos P. Garcia
89. Filomeno Casenas
90. Filomeno Lucero
91. Magdaleno del Mar

MISAMIS OR.
92. Isidro Vamenta
93. Jose Artadi
94. Vicente San Jose

NEGROS OR.
95. Jose Romero
96. Sergio Cinco
97. Pedro Teves

MISAMIS OCC.
98. P. Juan Quijano
99. Rafael Bautista

LEYTE
100. Norberto Romualdez
101. Tomas Oppus

LANAO
102. Tomas Cabili

ZAMBOANGA
103. Florentino Saguin

AGUSAN
104. Apolonio D. Curato

SURIGAO
105. Clementino V. Diez

DAVAO
106. Sebastian Generoso
107. Francisco Alvarez
108. A.T. Pelayo
109. Candido Floreta


(Sa sinulat ni Vicente Sotto isip reaksiyon human siya makatambong ning naasoyng panagtigom, ang kanhi senador miasoy nga kasagaran sa mga kabilinggan sa pagpanulat sa Binisaya nga gihisgotan sa maong miting iya na usab nahisgotan sa usa niya ka sinulat nga napatik sa iyang “Ang Suga” samtang nag-exile siya sa Hongkong. Masabot nga sayo pa sa 1935, kanus-a mag-5 pa lang ka tuig ang Bisaya, sila nakamatikod na sa mga bikil nga angay husayon alang sa uniform o standard nga pagsulat sa Binisaya.)

Sa Maayo’ng Pagsulat Sa Binisaya

Ni PAULINO GULLAS
Bisaya Enero 7, 1935; Septiyembre 19, 2018

(Kini nga sinulat maoy ika-3 sa serye nga unang napatik sa Bisaya niadtong Enero 7, 1935 nga gula. Bisan lahi na ang sumbanang gitamdan ning Bisaya karon labi na partikular sa Ortograpiya, subli namo kining gipatik nga walay giusab bisan gamay aron pagpakita sa ila kanhing sinulatan ug sa ingon ato kining matandi sa karon. Gani, kamatikdan man dinhi ang kalainan usab sa pamaagi ni G. Gullas ug sa iyaha sa editor sa maong panahon.)

III

KINING mga sinulat ko mahatungod sa ato’ng pagsulat sa Binisaya magpasabut sa kadaghanan sa kahuyang sa ato’ng pinulongan. Nagkayamukat ang ato’ng pagsulat, nagkalahugay ang ato’ng paagi, nagkalain-lain ang ato’ng kalaki.
KUN, KON, KUNG
Bisan gani paggamit sa Binisaya sa kon, kun, ug kung alang sa or ug if sa Iningles, o ug si sa Kinatsila;

Ang Bag-ong Kusog, Atong Kabilin, Bisaya, Babaye; Nasud maggamit sa kun alang sa o sa Kinatsila, or sa Iningles; ug kon alang sa if sa Iningles, si sa Kinatsila. Pananglitan:
“If I shall love or I shall be loved”. “Si yo amare o yo sere amado”. Hubaron sa Binisaya: kon ako mahigugma kun higugmaon.

Ang Tagalog mogamit sa kung alang sa if, or ug although. Kini gisunod usahay sa Bag-ong Kusog. Kung ikaw mao’y gipasanginlan kun gikatahapan (if you are accused or suspected).
Ang Leyte-Samar ingon man, maggamit sa kun alang sa or ug if, mao usab kini ang gigamit sa “Ang Mag-uuna”.

Ang nakaayo sa paagi’ng gigamit sa Bagong Kusog, Tinagalog, Leyte-Samarinyo, ug Maguuna mao ang kasayon. Dili makalibug. Sa pagkatinuod,  sosama da man ang paglitok sa kun ug kon.

Kon mao’y ato’ng tuyo pag sayon ug pag tukod usa ka kaugalingon’g pinolongan’g Pilipinhon, ang angay nato’ng buhaton mao ang paggamit sa mga pulong hisabtan sa labi’ng daghan’g molopyo. Mao, mahimo nga mao’y ato’ng gamiton ang usa lamang ka pulong alang sa or ug if. Bisan hai niining duha— kun, kung.
Apan unsa’y hukom sa kadaghanan?

UGB kun UBP kun UGP?
Nia’y malagmit gamiton— ang pag mubo sa mga pulong “ug uban pa” kun “et cetera” sa Latin. Uban mogamit sa ugb., uban ubp., uban ugp.

Tagsatagsa duna’y iya’ng katarungan. Ang “et cetera” mob-on “etc.” ug maoy gigamit sa kinatsila ug iningles. Labi’ng daghan mogamit sa ugb. Apan ang Bisaya nga gipangolohan ni G. Boquecosa, alias Bok, maggamit sa ubp. Ug siya may katarungan usab, aron tuod mahamutang ang tolo ka titik sa tolo ka pulong “ug uban pa”.

ANG PAGGAMIT SA PAG
Ang pagsulat sa mga berbo sa Binisaya: “pag higugma”, “pag kaon”, “pag inum”, “pag pamati”, “pag hatag”, “pag sulat”, “pag sulti”, ugb,: ang preposisiyon “pag” ilain ba kung idukot?

Kadaghanan sa ato’ng mga magsusulat maggamit sa ikaduhang’ng paagi: “paghigugma”, “pagawit”, “pagkaon” ubp.

Kini mao usab gigamit paagi sa Tinagalog: “pagibig”, “pagkain”, “pagaral”, ugb. Apan pipila ka magsusulat sa Taliba ug Pagkakaisa magbutang giyon kun badlis. Mosulat: “pag-ibig,” ugb. Usahay ang Bisaya maginingon niini’ng katapusan’g paagi sa Tinagalog. Gigamit usab ni Pari Cuenco sa “Atong Kabilin”.

Angay hinumduman nga sa Iningles, ang preposisiyon to dili gayud idugtong kun ilanggikit: “to love,” “to eat”, “to hate”, “to drink”, ubp.

Gihimo natu ang paglanggikit kung pagdukot sa preposisiyon ug sa berbo kay nadani kita sa paagi sa Kinatsila— amar, adar, temer, ver, oir, huir.

Makita nga sa Kinatsila ang berbo inpinitibo maila tungod sa iya’ng mga katapusan ar, er, ir, Wala’y preposisiyon gigamit.

Apan ang porma, ang pagkabagay sa berbo inpinitibo sa Binisaya nahisama sa Iningles: pag higugma, “to love”, ugb. Wala mahisama sa Kinatsila. Mao, nga angay unta’ng buhaton ang pag lain sa pag.

Duna pa’y lain’g katarungan: Pag mubo sa mga pulong Binisaya. Aron ang mga berbo mao: “kaon”, “higugma”, “dagan”, “inum”, ugb.

Maayo usab nga sa adlaw maghimo kita’g kapolonganan kun diksiyonariyo makita ang mga pulong mugbo, apan hingpit. Sa Iningles pa, “pure words”.

Ang “pag” malagmit usab gamiton nga “prefix” kun ipilit sa sinugdan sa usa ka pulong. Pananglitan:

1). Ang pagpataas sa bandila, “the raising of the flag,” Ang pag dinhi magpakita sa paganganlan sa Iningles gerund kun gerundio sa Kinatsila.

2). Pagadto ko sa inyo, malipayon ako—When I went to your place, I was happy. Ang pag dinhi adberbiyo.

3). Pagkawala’y igabalus nimo—How ungrateful you are. Ang pagka dinhi adberbiyo gihapon.
Niini’ng mga pananglitan ug uban pa, ang pag idikit, dili ibulag.

Sa laing pagkasulti, ang “pag” lainon lamang kon gamiton nga preposisiyon aron paghimo usa ka berbo inpinitibo: pag pasaylo balaanon—to forgive is devine. Aron pag patuo kaninyo, kini ako’ng buhaton—In order to convince you, I shall do this.

UNSAY PAAGI NI RIZAL?
Apan kadaghanan, mogamit sa pag itaput sa tanan’g pulong hisondan: Kining paagiha malagmit gigamit usab ni Rizal. Matud pa niya, mahatungod sa “wika” kun pinolongan’g kaugalingon ug pinolongang hinulaman:

“Ang pagangkin sa ibang wika ay pagpatay sa sariling katangian, pagpagod na bihisan nang ibang kaisipan ang sariling pagkukuro xxx Ang wika ay siyang pagisip ng bayan.

Alang sa paghiusa ug pagsayon sa sinulatan, mahimo nga kanunay ipilit kun itaput ang pag, bisan gamiton nga adberbiyo kun preposisiyon, kon mao’y hiuyonan sa kadaghanan, tua uban ako. Ug hinaut pa mao usab ang himoon sa uban.

Ang Bikol usab masabug magdugtong ug maglanggikit sa pag ngadto sa berbo. Pananglitan: “pagkamuot” sa ato pa, pag higugma, “to love.”

Ang Ilokano ingon man. Mosulat pagraranudan (pag kalawat);

Nan, unsa’y ato’ng angay buhaton? Ibulag kun ilanggikit nato ang pag?

Dili mao’y ato’ng tuyo ang pag pugos sa uban. Apan, ania gipakita ko ang mga kasogoan ug naandan sa uban’g mga pinolongan nga mauswagon ug gigamit sa ubang magsusulat sa kapopodan.

Anaa kanato ang pag pili sa dalan buot nato again. Apan kinahanglan nga ang kauyonan mao’y tumanon aron dili magkalinugaw ug magkalamukat ang ato’ng pagsulat.

ATONG BERBO NAGKA LINUGAW
Unsaon nato sa Binisaya pagpasabut sa presente, pasado ug poturo— sa karon, sa niagi na ug sa umaabot pa?

Unsaon natu pag Binisaya sa “yo amo”, “I love”; “tu amas” “you love”; “yo amare”, “I shall love”? Dili ba ingnon natu sa Binisaya sa pag ingon: ako mahigugma, (presente); ako nahigugma, (pasado); ako mahigugma kun mohigugma, (poturo)?

Mga laing pananglitan:

Siya mikaon karon. Siya nikaon kagahapon. Siya mokaon ugma.

Ikaw midagan karon. Ikaw nidagan kagahapon. Ikaw modagan ugma.

Siya maninguha karon. Kita naninguha kagahapon. Kita maninguha ugma.

Sila miawit karon. Sila niawit kagahapon. Sila moawit ugma.

Kita mikompisal karon, kita nikompisal kagahapon. Kita mokompisal ugma.

Sa laing pagkasulti sa mga berbo regular, sa presente, karon, gamiton nato sa aktibo ang sinugdanan kun “prefix” mi, ma; sa niagi ni, na, no; sa umaabut mo, mi, ma. Sa katapusan’g sinulat ni Filemon Sotto, kining paagiha iya’ng gigamit: nadani, ubp.

Apan duna’y pila ka magsusulat mogamit sa mi, mo alang sa presente ug sa pasado. Usahay hangtud sa poturo: Ako mikaon karon. Ako mikaon kagahapon. Ako mikaon ugma. Kini dayag nga sayop.

Ngano’ng dili kita mogamit sa 3 ka paagi, sama sa Leyte-Samarinyo, ugb, aron pagpasabut sa tulo ka “tenses” kung panahon— presente, karon; pasado, niagi; poturo, umaabut?

Ang kadaghanan sa mga magsusulat mao’y angay mohokom. Ang hokom sa kadaghanan mao’y angay sundon ug tumanon sa tanan.

SUGBU kun SUGBO?
Nia pa. Tanawa, kana’ng ngalan sa ato’ng kaugalingon’g lalawigan ug dakbayan diin gipatik ang daghan’g mantalaan, kansang pinolongan mao’y gigamit sa kadaghanan sa kabisayan ug Mindanaw.

Sugbu kun Sugbo?

Tiaw mo kana— hangtud ang mga Sugbuanon wala magkauyon unsaon pag sulat sa ila’ng kaugalingon’g lungsod! Katawanan. Makauulaw.

Kini ug uban’g pasikaran magpakita nga kinahanglan gayud magtukod usa ka Akademiya. Kon kini dili mahimo, nga magkasabut ang ato’ng mga inilang magsusulat, aron ang kaboboton sa kadaghanan mao’y lagda nga pagasundon sa kamantaan’g bisaya.

NAN UNSA’Y ANGAY BUHATON?
Malaksot kaayo’ng talanawon nga ang Sugbu nga duna’y mga maayo’ng magsusulat, kansang mga dagang gitahud ug gisunod sa daghan’g magsusulat sa Kabisayan ug Mindanaw, wala magkasabut ug magkasinabut; nagkalamukat sa ila’ng “espeling”, kun paglitok ug pagsulat sa mga pulong ug pagtibuok sa mga sulti nga sayon.

Bisan labihan kadaghan sa akong bulohaton, gihagoan ko sa pag sulat niini’ng pila ka sinulat, aron pag pakita makausa pa nga kinahanglan ang kapunongan sa mga magsusulat magmata sa iya’ng paghikatulog, makaamgo sa daku’ng katungdanan iya’ng gipasan sa atubangan sa lungsod.

Ang nakadaut ugod mao ang politika. Kadaghanan sa ato’ng mga magsusulat mga politiko man. Kadaghanan sa ato’ng mga mantalaan gigamit man nga hinagiban sa lugaynan. Mao, nga hasulan sila sa pagtinabangay. Kaniadto pa daghan’g naninguha nga magtukod kita’g akademiya kun kapunongan, aron ang mga magsusulat magkasabut sa mga lagda sa pagsulat. Apan pulos lamang tinguha, pulos sulti, wala’y kaayohan nakuha. Wala’y gisangputan sa ila’ng tinguha. Wala mahimugso ang gilalang sa ila’ng hunahuna.

Apan karon nga nakita na ang kahuyang, ang kakulang, ang kalaksot sa ato’ng pagpanulat, tingali madani ug makabig na nato ang ato’ng kauban’g magsusulat sa pag pundok aron ang mga magsusulat sa Sugbu maghugpong ngadto-ngadto dili lamang sa pag inum-inum, kon dili usab alang sa daku’ng tinguha sa pagpauswag, pagpadaku, pagpasayon sa ato’ng sinultihan ug pinulongan, aron ang mga lagda nga karon ato’ng kauyonan mahimo’ng tudling pagasundon sa mga kabataan ugma damlag.

PAHIBALO:

Ang ika upat sinulat mahatungod sa pinulongan’g Binisaya mogula sa sunod semana. Hisgutan ni delegado Gullas ang pila ka hinungdanon’g butang: Ang mga una’ng Bisaya may kaugalingon ba’ng sinulatan? Nanghulam ba lamang sa Tinagalog? Unsa’y alpabeto kun katitikan gigamit? Duna bay natipigan karaan’g sinulat sa Binisaya ug Tinagalog ginamit ang mga titik Malayo? Kon duna man, diin hikaplagi ug hai karon tipigi? Kini ug uban pa, hisgutan niya sa daklit.—

Thursday, October 12, 2017

Ugmaran Sa Binisaya

Ni FLAVIANO P. BOQUECOSA
Bisaya Oktubre 18, 2017

Sa atubangan ning dakong kalisod, natawo nga mapaubsanon uyamot sa Manila sa 10 sa Enero, 1953 usa ka katitikanong kapunongan nga gikauyonan sa iyang mga tagtukod nga nganlag “Ugmaran sa Binisaya”.

(Kining maong sinulat unang napatik sa Bisaya sa Pebrero 11, 1953 ph. 68-69— panahon kanus-a wala pa maugba ang Lagda sa Panitik. Tungod kay lahi pa ang ilang espeling nga gisagop kaniadto, amo kining gipangusab pinasibo sa karon nga tamdanan apan among giletratohan ang karaang pahina sa unang pagkapatik niini aron matandi sa gustong mosusi sa kalainan.)

MAOY usa ka dakong suliran sa panulat sa Binisaya nga Sinugboanon ang ortograpiya kun sinulatan sa ubang mga pulong.

Tan-awa lamang kining pulong SUGBO.

Adunay mga tawo nga mosulat niini ingon ning mosunod: SUGBU (Ang SUGBOANON sulaton sa uban nga SUGBUANON; ug ang SINUGBOANON sulatong SINUGBUANON).

Ang usa moingon nga siya maoy matarong. Lain usab ang moingon nga ang nahiuna maoy nasayop. Hangtod karon wala pay hingpit kauyonan. Ug ang mga batan-ong magsusulat nga nagatinguha pagmatuto sa Dilang Binisaya nga Sinugboanon, sa ilang kalibog, walay sarang kadangpan aron pangayoan sa kataposang hukom nga angay tagdon ug tahoron sa kadaghanan kon dili man ugaling sa tanan.

Sa unang mga magsusulat sa Sugbo nga gitamod sa mga Sugboanon, makita nga wala sila magkauyon sa ilang sinulatan, maingon nga wala usab magkauyon ang mga magsusulat karon. Pananglitan: Si anhing Vicente Sotto sukad pa sa iyang “Ang Suga” nagsulat sa pulong SUGBU; apan ang iyang makinaadmanon upod nga igsoon, si Filemon Sotto, sukad sa iyang mantalaang “Ang Kagubut” nagasulat sa pulong SUGBO. Bisan ang magsoon nga pulos maalam sa atong pinulongan wala magkauyon.

Laing mga magsoon nga wala gihapon magkauyon mao si anhing Paulino Gullas ug si Vicente Gullas. Ang nahiuna nagsulat sa pulong SUGBO ug ang naulahi nagasulat sa SUGBU.

Ang kanhi “Bag-ong Kusog” ni Vicente Rama naggamit sa pulong SUGBU, apan usa ka laing Rama (anhing Elpidio) naggamit sa iyang sinulatan sa pulong SUGBO. Dili ikalimod nga tingali labaw ang mga pamantalaan nga nagagamit sa unang panahon sa SUGBO, ingon sa “Freeman”, “Ang Nasud”, “Ang Tigmantala”, ug ang “Bisaya”.

Sa atubangan ning dakong kalisod nga makasambol sa kalamboan sa atong kaugalingong pinulongan, natawo nga mapaubsanon uyamot sa Manila sa 10 sa Enero, 1953 usa ka katitikanong kapunongan nga gikauyonan sa iyang mga tagtukod nga nganlag “Ugmaran sa Binisaya”.


Maoy nangapili kining mosunod: Pamuno, Francisco Candia; Puli-Pamuno, Nazario D. Bas; Kalihim, Flaviano P. Boquecosa; Mamahandi, Laurean S. Unabia; Tigsangyaw, Jose A. Bautista.

Tinuod gayod nga mapaubsanon ang pagkatawo sa “Ugmaran sa Binisaya” sa usa ka diyotayng suok sa Manila, apan dako ug maingon gani nga balaanon ang iyang tuyo, nga mao ang pagtabang sa pagpalambo sa atong kaugalingong pinulongan. Dili angay mabalaka ang mga Sugboanon nga gumikan sa kakabos sa kapunongan, kini isipon dayon nga natawo lamang aron mamatay sama sa ubang mga kapunongan. Tinuod nga usa ka dakong pangahas, apan dili mahilas ang pag-ingon nga kining kapunongana nagatinguha sa kinasingkasing uban sa dakong kaligdong, nga mahimong sinugdan sa umaabot nga Akademya sa Dilang Binisaya kun tinuod nga ‘ugmaran sa Binisaya’ nga sagopon, buligan ug tahoron sa mga Bisaya.

Tinuod nga dako ug mabug-at ang buluhaton. Apan kon ang tanang maalam sa atong pinulongan motabang pinaagi sa pagtampo sa ilang mga hunahuna, ang palas-anon sa kapunongan mahimong magaan; ug ang mithi sa pag-alagad dili makawang, kay ang tiningob nga panglimbasog gikan sa mga magtatampo mahimo mang dakong kusog nga mobanlas sa tanang kakulian hangtod makab-ot ang kadaogan.

Gikauyonan nga ang Ugmaran magagamit sa sinulatang SUGBO.

Gikauyonan upod sa tigom nga ang pulong BUOT nga nagakahulogan sa tuyo sa hunahuna kun kaisipan (“will” sa Iningles; “voluntad” sa Kinatsila), bisan mahimutang siya sa “noun” (Iningles)— “nombre” (Kinatsila), kun mahimutang ba sa berbo, ang gamiton mao gayod ang BUOT.

Adunay ubang mga magsusulat sa Binisaya nga nagagamit sa BUOT kon kini mahimutang sa “nombre”, apan kon mahimutang sa berbo, ang gamiton mao ang BUUT. Ang nagasunod sa paggamit ning paagiha nangatarongan nga maayo kini kay makita ang ilang kalainan, ug dili na kita maglibog sa pagsabot.

Apan dili usab hubo sa katarongan ang magagamit sa BUOT lamang alang sa duha ka kahulogan: nombre ug berbo. Ang kalainan makita sa paggamit. Ang kahulogan sa pulong masabot sa iyang ginamitan. Adunay mga pulong sa Iningles ug Kinatsila nga usa ray sinulatan bisan may lainlaing kahulogan, sumala sa paggamit. Pananglitan, ang mga pulong Iningles nga “MAN”, “PROMISE”, “CAUSE”. Bisan asa sila mahimutang: manombre kun maberbo, magpabilin nga mao gihapon ang sinulatan. Mahimo nga kini sundon nato.

Sa Kinatsila upod adunay daghang pulong nga hatagan ang usag usa lainlaing kahulogan, sumala sa paggamit. Ang pulong “ORDEN” pananglit sa Kinatsila, may daghang kahulogan, apan magpabilin nga mao gihapon ang sinulatan; dili himoong “U” ang “O” kun ang “E” dili himoong “I”.

Gikauyonan upod sa kapunongan nga himoong lagda kining mosunod:

“Kon mosagop kita sa ubang mga pulong Kinatsila o Iningles nga sulaton sa paaging Binisaya, ang hinungdanong mga bokal kun ang paningog sa bokal magpabilin nga mao gihapon.” (Ang hingtungdan niini mao ang mga bokal nga “E” ug “I” ug ingon man ang “O” ug “U”).

Mga pananglitan: Ang Kinatsilang “ESTILO” sulaton sa Binisaya nga ESTILO upod; ang “ESTACION”— ESTASYON; “ESTAFA”— ESTAPA; “SELLO”— SELYO; “SILLA” (lingkoranan)— SILYA kun SIYA; “LINEA”— LINYA; “ESPACIO”— ESPASYO; “COLOCACION”— KOLOKASYON; “OFICIO”— OPISYO; “SEMANA”— SEMANA; “DINAMARCA”— DINAMARKA— dili “DENMARKA”— kay kini gikan kun maisip nga gikuha sa Iningles nga “DENMARK”.

Gikan sa Iningles: Ang “FOOTBALL” sulaton nga “PUTBOL” (gahi ang paglitok sa “OO” ug ang “A” humok nga “O”); “VOLEYBALL” sulaton nga “BALIBOL” (kay ang “EY” niini ginalitok man nga gahi); BASEBALL sulaton nga BESBOL; BASKET sulaton nga BASKET o BASKIT (sa International Standard Dictionary ginagamit kining duha ka paglitok) “STADIUM” sulaton nga ESTADYUM (kon sa Kinatsila sulaton nga “ESTADYO”); “CAMERA” sulaton nga KAMERA (kon ipasikad sa Kinatsila sulaton nga KAMARA”, ug uban pa. (Kining bahina may diyotay nang kalainan sa karon nga Lagda sa Espeling, mas gipahimug-atan nako ang batakang prinsipyo nga ipabilin gayod ang vowel sa gigikanang pulong, nan, sayop ang BALIBOL ug BASKIT.— ESG)

Gikan sa Ininsek: Ang “MAHJONG” sulaton nga MADYONG; “SIOPAO” sulatong SIYOPAW; “HONG KONG” sulaton nga HONGKONG, “SHANGHAI” sulaton nga “SANGHAY”, ubp.

Kana mao ang lagda, kon ugaling dili gamiton ang hubad nga Binisaya; labi na gayod kon walay maayong pulong Binisaya nga ikahulip, kun mao bay masayong sabton sa tanan ang sinagop nga Kinatsila nga gibinisaya paglitok ug pagsulat.

Mahitungod sa mga pulong nga pagalantugian, gisugyot ug gikauyonan sa “Ugmaran sa Binisaya” nga pangayoan sa ilang mga hunahuna ang mga maalam sa atong Dila, ug ingon man ang mga kapunongan sa mga magsusulat sa Binisaya aron timbang-timbangon sa Kapunongan, ug ang hukom sa kadaghanan maoy tahoron. Kining Kapunongan manglimbasog kutob sa mahimo sa pagsunod sa kabubut-on sa kadaghanan, kay mao man kini ang mahal nga lagda sa kaangayan. Human molabay ang igong panahon sa pagtimbang-timbang sa mga pulong nga lantugian, ipakanaog ang hukom nga magbuot unsa ug haing pulonga ang angay sagopon sa kataposan. Human nianang panahona, ang mga mantalaang Binisaya maghiusa sa paggamit sa maong mga pulong, ug mao nay angay sundon sa tanang mosulat sa Binisaya.

Panghinaoton namo nga kining sugod ug pasiugda sa “Ugmaran sa Binisaya” makadapit sa pagtagad sa mga maalam sa atong kaugalingong Dila. Paaboton namo ang ilang mga hunahuna.—

[Ning maong sinulat atong hisayran ang aktuwal nga pagkatukod sa kapunongan uban ang panawagan sa tanan sa pagbulig aron ang dakong damgo matuman. Bisan mao pa lay pagkahimugso, may gideklarar na silang pipila nga ilang gikauyonan ingon pananglit sa “Sugbo” nga maoy nahukmang sagopon. Hinuon, hisabtan sab nga wala pa isera ang diskusyon ug daghan pang mga kausaban ug kauyonan nga angay dahomon. Napulo ka tuig ang minglabay, nabasa nato ang sinulat ni T.V. Hermosisima, “Ang Samokan Nga O ug U” (Bisaya, Agosto 5, 1964) nga naghisgot ug nanalipod sa nalatid nilang sumbanan sa paggamit sa “O” ug “U’; ingon man ang “Pagpanumpa sa Bag-ong mga Punoan sa Akademiya sa Dilang Bisaya” (Bisaya, Mayo 20, 1964)— usa ka testimonya nga ang damgo ug paningkamot sa puyang kapunongan namunga na. Busa, madahom sab nga sukad sa 1964 ang Bisaya lahi na kaayog espeling nga gigamit— partikular sa “O” ug “U”— tandi sa 1953 paatras.]—ESG

Tuesday, October 3, 2017

Kalaoman Sa Katitikang Binisaya

Ni JOE E. BAUTISTA
Bisaya, Oktubre 11, 2017

(Kining maong sinulat unang migula sa Bisaya sa Pebrero 11, 1953— panahon kanus-a wala pa maugba ang Lagda sa Panitik. Tungod kay lahi pa ang ilang espeling nga gisagop kaniadto, amo kining gipangusab pinasibo sa karon nga tamdanan apan among giletratohan ang karaang pahina sa unang pagkapatik niini aron matandi sa gustong mosusi sa kalainan.)

SA buhi pa kadtong “Amahan sa Dila ug Katitikang Binisaya”, Madungganon Vicente Sotto, nakabaton akog talagsaong dungog ug higayon sa pagpakigkita kaniya didto sa matahom, mabugnaw ug awaaw niyang balay sa Dalan Jose Corazon de Jesus, Isip 151, San Juan Rizal, mga upat ka kilometrong gilay-on gikan sa Dakbayan sa Manila.

Ingon sa nabatasan kon dunay dumuduaw sa pinuy-anan sa mga Sotto, si Gn. Juris Sotto, ang maanyag, masinaboton ug dalagang anak nga abogada ni Senador Sotto, maoy mitagad ug midawat sa ganghaan sa ilang mansiyon, ug mipatlod gilayon kanako ngadto sa lawak-pahulayan sa halangdong tigulang, nga niadtong tungora nagmaluyahon na gumikan sa malaglagong sakit (leukemia) nga iyang giantos sa taudtaod nang panahon.

Kadtong “Amahan sa Dilang Binisaya” may kinaiya nga bation dayon og kahinangop ug kalipay inigkasayod nga adunay magsusulat— bisan kinsa basta magsusulat, nobelista kun magbabalak— nga moduaw kaniya. Mao kini ang gibati ni Mdnon. Sotto niadtong takna sa akong paghibutho sa maanindot ug malinawon niyang pinuy-anan sa San Juan.

Gidala ako ni Nyor Inting sa iyang lawak-tun-anan (study room) ug didto namo himoa ang inato apan maugdang nga kulukabildo. Sa iyang kinaraan, tinakloban nga talad-sulatanan— saksing amang sa daghan, dili-na-maihap nga mga sinulat, drama, mensahe ug mga balaodon nga ming-awas sa mabungahon niyang utokan— namatikdan ko nagbuntaog mga basahon sa pilosopiya, sukad kang Plato ug Socrates ngadto kang Will Durant ug Schopenhauer, nagmatuod sa iyang pagka lubasan nga disipulo sa laglom ug tulugkarong mga gumaran sa mga makinaadmanon ug bantogang pilosopo sa kalibotan.

Nagkalainlaing butang sa arte ug buhilaman (civilization) ang among gihisgotan sulod sa usa ka taknang kulukabildo nga, alang kanako, maoy usa sa labing halandomong higayon sa akong kinabuhi. Gisugid niya kanako ang matagbawong mga kasinatian sulod sa ikaduha niyang panaw libot sa kalibotan (1948) nga gitagik niya sa usa ka makalilingaw nga basahon, “My Second Trip Around The Globe”.

Unya, lahos sa mga lawa-lawa sa nagkahalap niyang handurawan, gipakli niya ang mga dahon sa iyang kaagi, balik sa unang mga tuig sa iyang langas nga kabatan-on. Giasoy ni Nyor Inting ang kulbahinam niyang kaagi sa pagka editor sa unang pamantalaan sa Sugbo, “Ang Suga”, ang iyang inisog nga pakigsukol sa mga Amerikanhon nga misangpot sa iyang destierro sa Hongkong (1900) ug sa iyang pagkabilanggo sa Kota San Pedro sa Sugbo sa 1902. Gisubli usab pag-asoy ni Nyor Inting kadtong matalagmong higayon nga siya gihulga, gisumbong ug gitaral sa hukmanan sa salang libelo, gumikan sa iyang mga sinulat-editoryal nga inumol sa ‘siling kulikot ug panyawan’ batok sa giingong mga kalapasan ug hari-hari sa pipila ka tawo sulod sa iyang panahon. Sama sa lilas, giladlad niya ang mabulokong mga anib sa iyang panahon.

Paglaom ni Sotto
Apan ang butang nga gihisgotan pag-ayo ni anhing Vicente Sotto, uban ang tumang kadasig, sulod sa among panagkita, mao ang Katitikang Binisaya. Taudtaod ang iyang “sermon” kanako bahin niini. Ug nalingaw ako sa labihan, sa tanan niyang pahayag mahitungod sa pinulongan, linitokan, bokabularyo ug ortograpiya sa Binisayang Sinugboanon. Ang iyang lektura gisal-otan niyag mga panghinaot ug mga panugon nga mahinungdanon.

Ug samtang nagpadayag siya sa iyang mga panahom ug panghukom nga inagak sa kaugalingon niyang mga katarongan, daw pagahikit-an ko sa madalag, lusparon niyang dagway ang hilabihan, tulukibong kamingaw sa buot, sa paghunahuna kaha nga dili na siya makagayon pagpuyog dugay-dugay ning kalibotan aron unta makadugang pa siya pagpalambo sa katitikan ug pinulongan nga gibilin kanato sa atong mga apohan ug katigulangan.

[ Miingon si anhing Vicente Sotto, sa dayon niyang kamatay, nga ang kaugmaon sa atong katitikan gisalig niya sa mga kamot ug utokan sa mga editor ug magsusulat Bisaya sa Manila ug sa Sugbo…]

Unya, miingon kanako si Magdidila-Magsusulat Vicente Sotto, sa dayon ko nang panamilit kaniya:

“Dili na ako magdugay ning atong kalibotan, Joe. Wala na akoy panahon sa pagbugwal ug pagpalambo sa atong katitikan. Maluya na ang akong mga tudlo. Apan isalig ko ang tanan kong paglaom ngadto sa mga batan-ong magsusulat nga nagkugi pagtukaw alang sa kausbawan ug kahingpitan sa Binisaya.”

Ug si Nyor Inting mipadayon sa sinultihang mahinay apan ugdang, nga usahay putlon sa panagsang ubo:

“Ang kalaoman sa Katitikang Binisaya anaa karon sa mga kamot, dagang ug utokan sa inila ug masilakong mga magsusulat nga nagdumala sa mga mantalaang Binisaya, ug ingon man sa mga nanghibilin nga mga tigulang magsusulat sa Sugbo. Kining mga tawhana, alang kanako, maoy labing takos nga makag-atiman sa kalamboan ug kauswagan sa atong pinulongan. Dako ang akong pagsalig sa katakos nila ni Editor Francisco Candia, Puli-Pangulo Tomas Hermosisima, Editor Natalio Bacalso, mga magsusulat Flaviano Boquecosa, Pio Kabahar, Vicente Gullas, Vicente Padriga, Maximo Bas, Napoleon Dejoras, Sulpicio Osorio (Sulposor), Rufino Noel, Angel Enemecio, Vicente Flores, Florentino Tecson, Brigido Alfar, Jose Ma. Del Mar, Jose Arcache, Ramon Abellanosa, Carlos Garcia, Francisco Alvares, C.V. Uy, Leod Salazar, Martin Abellana, Filomeno Dayanan, Florentina Villanueva, Gardeopatra Quijano, Fausto Dugenio, Marcel Navarra, Rafael Bautista ug kang Magbabalak Bukidnon. Makatabang usab og dako ang akong utokang mga kontemporaryo Vicente Rama, Elpidio Rama, Don Jose Vaño, Manuel Briones, Mariano Cuenco, Jose Ma. Cuenco, Francisco Ma. Labrador, Maria Cabigon ug uban pang karaang mga haligi sa literaturang Binisaya…”

Sanglit himasa kaayo siya sa mantalaang Bisaya, si Nyor Inting Sotto nakaila ug nakasinati pag-ayo sa mga ngalan sa hapit tanang magsusulat sa Kabisay-an ug Mindanao. Tagsa-tagsa ka ngalan mipilit sa iyang panumdoman hangtod sa kataposang mga adlaw sa iyang kinabuhi.

Sugyot sa tagsulat
Si Don Vicente Sotto patay na, apan wala ko hikalimti ang iyang mga panugon alang sa Katitikang Binisaya. Gibutyag ko kini, sa una pang higayon sukad sa 1950, aron sa kasayoran ug pagpalandong sa kaubanan kong mga magdadagang.

Ang hunahuna ni anhing Senador Sotto nakadasig kanako pagsugyot usa ka paagi nga sarang makabanhaw sa mga paglaom nga nahanaw uban sa kamatayon niadtong tinamod nga Amahan sa Dilang Binisaya.

Ang kalamposan ug kadaogan sa lumad nga pinulongan, kapulongnan ug katitikan nagaagad lamang sa tugob nga pagsinabtanay ug pagbinuligay sa tanang magsusulat nga Bisaya; ang mga tawo nga natingban sa putling paglaom ug pagsalig niadtong maalam ug tinahod nga “amahan” sa atong Katitikan, nga atua na sa laing kalibotan.—

(Bulan kadto sa Marso, 1950 sa akong paghiduaw kang Hal. Vicente Sotto. Si Nyor Inting namatay sa Santo Tomas Hospital sa Manila sa Mayo 28, 1950, sa kagulangong 70. Daw bugalbugal sa kapalaran nga sa iyang pagka ‘libre pensador’ ug rebelde sa relihiyon, dinha siya mamatay sa Katoliko nga tambalanan. Ang minatay ni Sotto gihatod og bapor ngadto sa Sugbo. Ug natuman ang kataposang tugon ni Nyor Inting: nga siya adto gayod palubong sa sabakan sa yuta niyang natawhan.—J.B.)


Sanggi

Sanggi
Antolohiya sa mga mananaog nga Balak ug Sugilanon, gipublikar sa Magsusulat Inc.