Saturday, September 15, 2007

Lagda sa Espeling

Mga Batakan Sa
Panitik Sa Binisaya-Sinugboanon

E. S. GODIN
Associate Editor, Bisaya

Gipatik alang
sa Pasinati sa Panitik ug Batadila
sa Binisaya-Sinugboanon
MSU-IIT, Iligan City Peb. 22-23, 2007
tinambayayongan
sa Komisyon sa Wikang Filipino
ug BATHALAD-Mindanao


Pasiuna
Usa ka siglo na kapin sukad makahimungawong ang mga Bisaya sa kahinungdanon sa estandard nga panitik kun espeling sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Namatikdan kini sa kanhing nanag-unang mga magsusulat dihang migula ang unang mantalaang Binisaya, ang "Ang Suga" (1901) ni Don Vicente Sotto.

Matod ni Sotto, dili tiaw ang gibati nilang kalisod sa pagsulat o pagtitik sa Binisaya kaniadto ("Ang Suga", Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931) ug gani, wala nila kalikayi ug wa gyod gani seguro sila magdahom nga naglabi diay ang Kinatsila sa ilang mga sinulat. Ug dayag na lang nga impluwensiyado usab sa Kinatsila ang ilang pagtitik sa mga pulong, gawas pa nga wala pa gayoy makitang konsistensi sa ilang pag-espeling— tatawng way sumbanan nga gisunod. Ang ilang sinulatan kanhi ingon niini: guinicanan, camo, canako, quini (kini), cana, guiadto, guihimo (usahay guijimo) ug ang ‘u’ ug ‘o’ agad lang sa tagsulat.

Unya nanungha ang misunod pang mga basahong Binisaya (Babaye, Alimyon, Silaw, Bag-ong Kusog, Bag-ong Balod, ubp.) nga sama sa gihapon, managlahi ug wa magkauyon sa espeling nga angay sagopon. Sagad nagabase sa undak kuno sa paglitok. Apan namatud-an nga kining pagbase sa undak o tono sa paglitok dili gayod makakab-ot og kahiusahan (Twa. Artikulo ni Hermosisima, Bisaya Aug. 5, 1964; gi-reprint: Budaya Dec. 2003, ug gilakip ko usab pagpatik sa ulahing bahin ning sinulat) nga matod pa niya, "bisan si Padre Cabonce nag-awhag nga kinahanglan pangitaan og usa ka paagi nga magpamasamahon sa pagsulat sa ‘u’ ug ‘o’…."

Ug salamat nga ang dudagkong publikasyon nga nanagpatik og Binisayang mga mantalaan sa Manila, usa na niini ang magasing Bisaya (sa Soler pa kanhi), nagkasilingan ra, maong sayon ra sa mga staff ang pagtigom o pagtagbo-tagbo aron hisgotan ang kahiusahan sa panitik Binisaya. Ug dinhi nahimugso ang Akademiyang Bisaya nga gitukod sa mga editor kanhi (Hermosisima et al) diin matag Sabado sa hapon adto sila sagad magtigom sa balay ni Pres. Carlos Garcia. Ug human nila malatid ang lagda sa ‘o’ ug ‘u’, natuhay-tuhay ang espeling bisan tuod ingnon ta, dili pa gayod hingpit.

Ug kay dili pa hingpit, may nagkugi pagpadayon sa nasugdan. Natukod usab ang "Bag-ong Akademiya" nga nagbase na sa Sugbo sa pagpangulo ni Atty. Adelino Sitoy ug Atty. Cesar Kilaton. Nahimugso ang "Binisaya-Sinugbuanon Nga Batadila" ug "Diksiyonaryong Bisaya", mga proyekto nga maisip nga laing kalamposan sa pagtuon sa atong pinulongan.

Apan sa paglatas sa panahon, nunot usab sa pagpanungha sa daghang nagkalainlaing Binisayang mantalaan sa kaprobinsiyahan, ingon sa inanay na usang nalubong sa kalimot ang nalatid nga mga lagda. Nanag-iyahay na usab. Ug mibalik ang kaguliyang sa espeling. Ngano kini?

Sa akong paniid, tungod kini sa kakulang sa kahibalo— sa kakulang sa kasayoran ug pagpakabana o kaha sa lainlaing panahom sa mga magsusulat ug mga editor labot sa panitik sa Binisaya. Ug salamat niining dakong kahigayonan nga ikapaambit kining mga batakan sa panitik – ang bunga sa unang mga pagtuon nga gitamod ug gisagop sa magasing Bisaya.

________
* Ang AKADEMIYA SA DILANG BISAYA (AKADABA) gisakpan nila ni kanhi Pamuno Carlos P. Garcia ug kanhi Bise Presidente Emmanuel Pelaez isip mga patron; samtang ang banggiitang mga editor nga sila si Francisco Candia, Diosdado C. Mantalaba, Laurean Unabia ubp. maoy nag-unang mga sakop; ug maoy nanimon sa academic council sila si Mlbn. Tomas V. Hermosisima, Mlbn. Napoleon Dejoras, Mlbn. Filomeno C. Kintanar, Mlbn. Fausto Dugenio, Flaviano P. Boquecosa, ug Dr. Jesus E. Perpiñan. Gisugdan pagtuki sa sayong mga tuig sa dekada 60 apan gimantala ingon nga opisyal nga sumbanan sa tanang buot mosulat og Binisaya ilabi na sa motampohay sa Bisaya niana nang pagka Hulyo 15, 1987. (Pagpanumpa Sa Bag-ong Mga Punoan Sa AKADEMIYA SA DILANG BISAYA, Bis. Mayo 20, 1964)

Alang sa Lumad nga mga Pulong
Ang lumad nga mga pulong mao ang mga pulong nga nahilakip sa leksikon sa Binisaya-Sinugboanon sa wala pa moabot ang mga Katsila ug ubang langyaw.

Ang "U" ug "O" sa
Mga Pulong Lintunganay (Root Words)

Ang mga pulong lintunganay mao kadtong mga pulong nga wala langgikiti.

1.U' ang gamiton sa una ug sulod nga (mga) silaba sa mga pulong lintunganay, samtang ang ‘o’ anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay.

Mga Pananglitan:

Unang Silaba

  • bughat
  • kusi
  • tulo
  • bulan
  • buang
  • buto
  • pulo
  • umagad
  • ugangan
  • ug-og
  • mug-ot
  • gun-ob
  • dugho
  • bugan
  • sud-an
  • tul-an
  • kulang
  • ulan
  • tulon
  • gubat
  • bugti
  • dugnit
  • gusbat

Sulod nga Silaba

  • hapuhap
  • pangutana
  • habuhabo
  • matuod
  • bituon
  • taudtaod
  • sagunson
  • haguka
  • hinuon
  • turutot
  • bukubuko
  • hugunhugon
  • puhunan

Kataposang Silaba

  • pako
  • dako
  • tulo
  • matod
  • nasod
  • lungsod
  • balod
  • gakos
  • sakob
  • barog
  • taob
  • turutot
  • huyuhoy
  • himo
  • panimalos
  • hisgot

Ang patingog nga "I"
2.
Ang "i" gamiton sa tanang lumad nga pulong gawas sa mga pulong "babaye", "pangadye", "dayeg" ug "sikwate".

Mga Pananglitan:

  • bitin
  • hait
  • bituon
  • kanding
  • sigbin
  • iti
  • tagiptip
  • kuting

Ang "U" ug "O" sa
Mga Pulong Linanggikitan (Affixed Word)

3.
Magpabilin ang han-ay sa 'u' ug/o 'o' sa pulong lintunganay diha sa mga pulong linanggikitan, o kon ang mga pulong lintunganay gitapoan na sa mga iglalanggikit.

Mga Pananglitan:

  • himoon -- gikan sa ‘himo’, gisumpotan sa ‘ON
  • himoan -- gikan sa ‘himo’, gisumpotan sa ‘AN
  • handomanan -- gikan sa ‘handom’, gisumpotan sa ‘ANAN
  • halandomon -- gikan sa ‘handom’, gisal-otan sa ‘AL’ ug gisumpotan sa ‘ON
  • sangpotanan -- gikan sa ‘sangpot’, gisumpotan sa ‘ANAN
  • lungsoranon -- gikan sa ‘lungsod’, gisumpotan sa ‘ANON
  • kabungsoran -- gikan sa ‘bungsod’, gilanggikitan sa ‘KA’ ug gisumpotan sa ‘AN
  • kalibotan -- gikan sa ‘libot’, gilanggikitan sa ‘KA’ ug gisumpotan sa ‘AN
  • buluhaton -- gikan sa ‘buhat’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘ON
  • sulugoon -- gikan sa ‘sugo’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘ON
  • tulunghaan -- gikan sa ‘tungha’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘AN
  • igsoon -- gikan sa ‘igso’, gisumpotan sa ‘ON
  • matinahoron -- gikan sa ‘tahod’, gilanggikitan sa ‘MA’, gisal-otan sa ‘IN’, ug gisumpotan sa ‘ON
  • tulumanon -- gikan sa ‘tuman’, gisal-otan sa ‘UL’ ug gisumpotan sa ‘ON

Ang mga patingog (A, E, I, U, O) sa
Mga Pulong Tinapoan (Contracted Word)
4.
Magpabilin usab ang patingog (vowel) sa mga pulong lintunganay diha sa mga pulong tinapoan o hinugtong. (Ang apostrope nga gigamit sa uban timaan sa paghugtong dili na pagagamiton).

Mga Pananglitan:

  • lainlaing dapit (lainlain nga dapit)
  • higanteng baki (higante nga baki)
  • bayleng buntagay
  • kabayong pak-an
  • estudyanteng sipat
  • dakog kaon (dako og kaon)
  • tiking kuwanggol

Mga Silabang Gisubli-subli Paglitok
5-A.
Magpabilin ang 'u' sa unang silabang gisubli paglitok.

Mga Pananglitan:

  • tudlo -- magtutudlo
  • tuon -- magtutuon
  • hukom -- maghuhukom
  • sulat -- magsusulat
  • pulong – magpupulong
  • kuot—mangunguot (mangkukuot)

5-B. Dunay tagsa ka silaba nga gibalik-balik sa usa ka pulong lintunganay. Kini magsunod gihapon sa lagda 1 ug/o 2. Mga pulong sama niini dili gayod angay ulangon og giyon (-).

Mga Pananglitan:

  • lumlom
  • gulgol
  • luglog
  • gutgot
  • bukbok
  • hulhol
  • pukpok
  • sumsom
  • hushos
  • pikpik
  • suksok
  • bungbong
  • hunghong
  • sungsong
  • tuktok
  • luklok
  • subsob

Mga Pulong Gibalik-balik Pagtabi
6-A.
Ang 'u' ug 'o' dili angay usbon sa mga pulong lintunganay o gamotpulong nga balik-balikon paglitok sa pagpasabot sa lihok nga gibalik-balik, o sa butang nga ingon-ingon sa, kun susama sa, ug sa kakulang og diyotay sa, o dili kaayo sama sa butang nga gitandingan. Ang mga pulong sama niini angayng ulangon gayod sa giyon (-) o hyphen.

Mga Pananglitan:

  • lukso-lukso
  • pula-pula
  • tigom-tigom
  • dakop-dakop
  • hubo-hubo
  • buot-buot
  • humok-humok
  • kaon-kaon
  • inom-inom
  • hubog-hubog
  • itom-itom
  • timo-timo
  • tagsa-tagsa

6-B. Adunay mga pulong binalik-balik paglitok apan dili mga pulong lintunganay (root) nga gisubli lamang paglitok, kondili usa gayod ka tibuok kun lintunganay nga pulong. Gilangkob kinig mga silaba nga dili makabarog kon dili sublion paglitok, busa ang ‘u’ ug ‘o’ niini magsunod sa lagda 1. Kining mga pulonga dili angayng buakon sa giyon sanglit usa man siya ka tibuok nga pulong.

Mga Pananglitan:

  • taudtaod
  • hunahuna
  • hugunhugon
  • bukubuko
  • habuhabo
  • kutukuto
  • bagulbagol
  • tuwaytuway
  • dihadiha
  • duhaduha
  • dipudipo

6-K. Kon ang pulong binalik-balik paglitok may pagka susama sa giingon sa 6-A apan gigamit na ingong espesipikong ngalan (labi nag proper noun) sa usa ka butang, mananap, o dapit, ang maong pulong maisip nang kamatang sa giingon sa 6-B ug busa magsunod na sa maong lagda.

Mga Pananglitan:

  • Lapulapu (a name: Cebuano hero)
  • lapulapu (fish)
  • kasingkasing
  • habalhabal (for-hire motorcycle)
  • tuwaytuway
  • sagingsaging (a kind of herb)
  • tubatuba (a kind of herb)
  • bagulbagol (skull)
  • kandingkanding (plant)
  • Gitikgitik (a joke; a section of the Bisaya magazine)

A.T. (Angay Timan-an):
May pipila ka pulong gibalik-balik paglitok nga may kapin sa usa ka gidalang kahulogan. Pananglit, ang pulong "lainlain". Kining pulonga dili angayng ulangog giyon kon nagpasabot og "different" sama sa "Nagkalainlaing siyudad sa kapupud-an." Apan kini ulangon nag giyon kon ang maong pulong nagpasabot og "set aside" ingon sa "Iyang gilain-lain pagbutang ang mga pagkaon."

Alang sa Hinulamang mga Pulong

Direktang Paghulam
7-A.
Ang direktang paghulam nagpasabot og hingpit nga paggamit sa langyawng pulong sa walay pag-usab sa panitik niini.

Mga Pananglitan:

  • fan (Eng. Magdadayeg)
  • buena familia (Sp.)
  • armas de fuego (Sp.)
  • super cute (Eng.)

Di Direktang Paghulam
7-B.
Paghulam o pag-adap sa langyawng pulong diin giusab ang espeling pinasibo
sa abakada sa Binisayang Sinugboanon. Sa pag-usab, magpabilin ang mga patingog (vowels) ug ang mga katingog (consonants) lamang ang pagailisan, sama sa mga letrang C, F, J, Ñ, Q, V, X, ug Z nga may laing katugbang sa abakada sa Binisayang Sinugboanon. (Dili apil sa pagailisan ang mga ngalan sa tawo, dapit, ug brand sa mga produkto.)

Mga Pananglitan:

  • pilosopo (Sp. "filosopo")
  • kolor (Eng. "color")
  • tono (Sp. tone)
  • polis (Eng. police)
  • espiritu (Sp. espiritu)
  • gradwasyon (Sp. graduacion)
  • gradwesyon (Eng. graduation)
  • abentura (Sp. aventura)
  • adbentyur (Eng. adventure)
  • responsabilidad (Sp. responsabilidad)
  • responsibiliti (Eng. responsibility)

7-K. Kon ang pulong hinulaman may kaamgid nga tugbang (sa Iningles ngadto sa Kinatsila o vise versa) nga susama usab ang panglitok, ang pulong Kinatsila maoy himoong sumbanan.

Mga Pananglitan:

  • edukasyon (Sp. educacion) (Eng. education)
  • eleksiyon (Sp. eleccion) (Eng. election)

A.T. (Angay Timan-an): May pipila ka pulong hinulaman nga wala moagad sa orihinal nga panitik sa pulong gigikanan. Sagad niining mga pulonga may establisado nang panitik sa Binisaya nga lisod nang mausab, ug busa angayng pahinuntan na lamang.

Mga Pananglitan:

  • suspetsa (Eng. suspect) (Sp. sospecha)
  • sustener (Eng. sustain) (Sp. sostener)
  • kuwitis (Sp. cojete)
  • pista (Sp. fiesta) (Eng. feast)
  • tinda (Sp. tienda)
  • yelo (Sp. hielo)
  • pulbos (Sp. polvo)
  • kursonada (Sp. corazonada)
  • hulma (Sp. horma)
  • pulbora (Sp. polvora)
  • hulmigas (Sp. hormiga)
  • kutson (Sp. colchon)
  • gulpi (Sp. golpe)
  • pundo (Sp. pondo) (Eng. fund)

7-D. "E" o "EY" ang gamiton paghulip sa mga pulong Iningles nga may long "a".

Mga Pananglitan:

  • keyk (cake)
  • tsokoleyt (chocolate)
  • manedyer (manager)

7-E. Ang mga pulong Iningles nga nagsugod og "S" nga walay tugbang nga amgid sa Kinatsila pagaunhan og titik "E" sa lumad nga hubad.

Mga Pananglitan:

  • estorya— story (Sp. cuento)
  • esteyds— stage (Sp. tablado)
  • estambay— standby
  • esnatser— snatcher

7-G. "I" ang gamiton paghulip sa "y" sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga may tunog ‘i’.

Mga Pananglitan:

  • kendi (candy)
  • delikasi (delicacy)
  • seksi (sexy)
  • melitari (melitary)
  • parti (party)
  • panti (panty)

7-H. "I" ang gamiton paghulip sa mga pulong Iningles nga may dobleng E (‘ee’) o nanagsunod nga duha ka ‘e’.

Mga Pananglitan:

  • miting (meeting)
  • dyip (jeep)
  • dyambori (jamboree)
  • reperi (referee)

7-I. "O" ang gamiton sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga nagtapos og "iew".

Mga Pananglitan:

  • interbiyo (interview)
  • saydbiyo (sideview)

A.T. (Angay Timan-an): Kon ang katingog (‘b’ sa gigamit nga pananglitan) sa lumad nga hubad giunhan og patingog (vowel), ang "i" dili na gamiton.

Pananglitan:

  • rebyo (review)

7-L. "U" ang gamiton sa mga pulong hinulaman gikan sa Iningles nga nagtapos og "ue".

Mga Pananglitan:

  • abenyu (avenue)
  • barbekyu (barbecue)
  • isyu (issue)
  • reskyu (rescue)

Ang Simplikadong Paagi (Simplified Way)
Ang simplified way kun simplikadong paagi maoy komun nga gilutsang bag-ong dalan aron pagkuha (sa labing duol) sa aktuwal nga pamulong sa kabag-ohan. Kini maoy tubag sa pangutana "unsaon pagsulat ang pinulongan sa kabag-ohan?"

Kini nabahig sa duha ka sumbanan:

8-A. Mga pulong Kinatsila nga kuoton na kaayo o kaha daw dili na praktikal (sa panan-aw ug panglitok sa kabag-ohan) kon apason pa ang espeling sa gigikanang pulong base sa nahiunang nalatid nga mga lagda. Kini mao ang pagtangtang sa titik "i" sa mga pulong Kinatsila nga may "ie" o "ei". Hinuon, kini usa lamang ka opsiyonal, ug wala magdili sa paggamit sa nahaunang sumbanan.

Mga Pananglitan:

  • gobyerno—inay sa "gobiyerno" (Sp. govierno)
  • porsento—inay sa "porsiyento" (Sp. porciento)
  • asyenda—inay sa "asiyenda" (Sp. hacienda)
  • renda—inay sa "reyinda" (Sp. reinda)
  • membro—inay sa "miyembro" (Sp. miembro)

8-B. Mga pulong Iningles nga sulaton sa Binisaya agad sa unsay litok.

Mga Pananglitan:

  • naytklab (night club)
  • pirslab (first love)
  • plaslayt (flash light)
  • obertaym (overtime)
  • hayskol (high school)
  • adbentyur (adventure)
  • notbok (noot book)
  • hayblad (high blood)
  • gradweyt (graduate)

Mga Pulong Sinumpay (Coined Words)
9-A.
Magpabilin ang orihinal nga espeling sa root word o mga silaba sa root word nga gitapot sa laing root word aron pagmugna og laing pulong.

Mga Pananglitan:

  • gumonhap (gumon + [kata]hap)
  • tagohipos (tago + hipos)
  • daghongulisiw (daghong + [k]ulisiw)
  • pulongbay (pulong + b[al]ay)
  • hatodkawat (telegram) (hatod + kawat)
  • tugahala (tuga + [bat]hala)
  • tagolilong (tago + lilong)
  • kandilaw (kand[ela] + [g]ilaw)

9-B. Mga Pulong Langyaw: Base sa prinsipyo sa paggamit sa ‘u’ ug ‘o’, magpabilin usab ang mga patingog (vowel) sa mga pulong hinulaman.

Pananglitan:

  • teleponokabildo (telepono + kabildo) (telephone conversation)
  • tangkilepono (tangkil + telepono) (cellular phone)
  • insomniyalak (insomniya + balak) (wine-induced sleeplessness)

Mga Katingog (Consonants)*
Ang mga katingog sa Sinugboanong pinulongan mahimong ihulip sa mga katingog sa langyawng pinulongan.

1. B (V)-- Ang "b" gamiton paghulip sa titik "v" sa hinulaman nga pulong.

  • abiba -- aviva
  • abiso -- aviso
  • pabor -- favor
  • laba -- lava
  • lababo -- lavavo
  • bampira -- vampire
  • baso -- vaso
  • biyahe -- viaje
  • bista -- vista
  • bino -- vino
  • baho -- vajo

2. K (C)-- Ang "k" gamiton paghulip sa titik "c" sa hinulaman nga pulong.

  • abaniko -- abanico
  • artikulo -- articulo
  • barko -- barco
  • botika -- botica
  • kamote -- camote (Mex.)
  • komun -- comun
  • kosina -- cocina
  • piko -- pico
  • bakante -- vacante
  • layko -- laico

3. KE (QUE)-- Ang "ke" gamiton paghulip sa mga titik "que".

  • etiketa -- etiqueta
  • plake -- plaque
  • kerida -- querida
  • tangke -- tanque
  • atake -- ataque
  • empake -- empaque
  • prangkeyo -- franqueo
  • retoke -- retoque

4. KI (QUI)-- Ang "ki" gamiton paghulip sa mga titik "qui".

  • arkitektura -- arquitectura
  • ekipo -- equipo
  • makina -- maquina
  • moskitero -- mosquitero
  • kinse -- quince
  • kinsena -- quincena
  • kinto -- quinto
  • rekisito -- requisito
  • takilya -- taquilla

5. KS (X)-- Ang "ks’ gamiton paghulip sa titik "x" sa hinulamang pulong.

  • eksakto -- exacto
  • eksamin -- examine
  • eksepsiyon -- exception
  • ekskursiyon -- excursion
  • oksihena -- oxigena
  • seksiyon -- section
  • seksto -- sexto
  • seroks -- Xerox

6. KUWA (CUA)-- Ang "kuwa" gamiton paghulip sa mga titik "cua" sa hinulamang mga pulong.

  • kuwaresma -- cuaresma
  • kuwarta -- cuarta

7. KUWE (CUE)-- Ang "kuwe" gamiton paghulip sa mga titik "cue" sa hinulamang pulong.

  • kuwenta -- cuenta
  • kuwerdas -- cuerdas

8. DY (J)-- Ang "dy" gamiton paghulip sa titik "j" sa pipila ka pulong Iningles nga ipabilin ang litok.

  • dyaket -- jacket
  • dyakpat -- jackpot
  • dyip -- jeep
  • dyet -- jet

9. DYI (GY)-- Ang "dyi" gamiton paghulip sa titik "gy" sa pipila ka pulong Iningles nga ipabilin ang litok.

  • alerdyi -- allergy
  • enerdyi -- energy

10. H (G ug/o J)--
Ang "h" gamiton paghulip sa titik "g" sa mga pulong Iningles o Kinatsila nga litokon ingon nga "h".

  • ahensiya -- agencia
  • ahente -- agente
  • dihito -- digito
  • imahen -- imagen
  • orihinal -- original
  • trahedya -- tragedia
  • rehiyon -- region
  • rehimen -- regimen

Ang "h" gamiton usab paghulip sa titik "j" sa mga pulong Kinatsila nga litokon nga "h".

  • aguha -- aguja
  • bagahe -- bagaje
  • baho -- bajo (bass)
  • kaha -- caja
  • hinete -- jinete
  • husto -- justo
  • maneho -- manejo
  • pasahe -- pasaje
  • baho -- vajo (smell)
  • biyahe -- viaje
  • hunta -- junta
  • mohon -- mojon

Eksepsiyon:
Adunay mga pulong Kinatsila nga dili litokon ang "h", busa wagtangon ang maong titik sa mga pulong Sinugboanon.

  • alahas -- alhaja
  • abilidad -- habilidad
  • asyenda -- hacienda
  • oras -- horas
  • ospital -- hospital
  • ostiya -- hostia
  • otel -- hotel

11. L (LL)-- Ang "l" gamiton paghulip sa mga titik "ll" sa mga pulong Iningles.

  • aleluya -- alleluia
  • alerdyi -- allergy
  • basketbol -- basketball
  • besbol -- baseball

12. LY (LL)-- Ang "ly" gamiton paghulip sa mga titik "ll" sa mga pulong Kinatsila.

  • amarilyo -- amarillo
  • apelyido -- apellido
  • argolya -- argolla
  • barandilya -- barandilla
  • bilyar -- billar
  • kutsilyo -- cuchillo
  • empelya -- empella
  • lamparilya -- lamparilla
  • mansanilya -- mansanilla
  • martilyo -- martillo
  • mantekilya -- mantequilla
  • sandalyas -- sandalla

13. M (N)-- Ang "m" gamiton paghulip sa titik nga "n" sa mga pulong Kinatsila.

  • komperensiya -- conferencia
  • kompiyansa -- confianza
  • kombento -- convento
  • kombida -- convida
  • imbalido -- invalido
  • imbestigasyon -- investigacion
  • simponiya -- sinfonia
  • kompesal -- confesar
  • kombensiyon -- convencion
  • kombikto -- convicto
  • kombite -- convite
  • imbensiyon -- invencion
  • imbitasyon -- invitacion

14. MYA (MIA)-- Ang mga titik nga "mya" gamiton paghulip sa mga titik "mia" sa mga langyawng pulong.

  • anemya -- anemia
  • epidemya -- epidemia

Eksepsiyon: akademiya -- academia

15. MYO (MIO)-- Ang mga titik "myo" gamiton paghulip sa mga titik "mio" sa langyawng mga pulong.

  • andamyo -- andamio
  • bohemyo -- bohemio

16. NY (Ñ, NEA)-- Ang mga titik "ny" gamiton paghulip sa mga titik "ñ" ug "nea" sa mga pulong langyaw.

  • anyo -- año
  • aranya -- areña
  • banyo -- baño
  • kanyon -- cañon
  • kampanya -- campaña
  • karinyo -- cariño
  • pinya -- piña
  • monsenyor -- monseñor
  • rinyon -- riñon
  • linya -- linea

Eksepsiyon:
a. kompaniya -- compañia
b. Dili usbon ang mga ngalan sa tawo o dapit, sama sa Osmeña, Cariño, Sto. Niño, ubp.

17. NIYA (NIA)-- Ang mga titik "niya" gamiton paghulip sa mga titik "nia" sa mga pulong langyaw kon ang "n" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

  • litaniya -- litania
  • simponiya -- sinfonia

Eksepsiyon: epipanya -- epifania

18. P (F)-- Ang "p" gamiton paghulip sa titik "f" sa mga pulong langyaw.

  • kape -- café
  • pabrika -- fabrica
  • pamilya -- familia
  • petsa -- fecha
  • prutas -- fruta
  • garapon -- garrafon
  • napta -- nafta
  • parapo -- parafo
  • puwerte -- fuerte
  • opisyo -- oficio
  • gripo -- grifo
  • garapa -- garrafa
  • pista -- fiesta
  • paborito -- faborito
  • pabula -- fabula
  • estropa -- estrofa

19. R (RR)-- Ang "r" gamiton paghulip sa mga titik "rr" sa mga pulong langyaw.

  • aras -- arras
  • areglar -- arreglar
  • baraks -- barracks
  • karera -- carrera
  • koreyo -- correo
  • barena -- barrena
  • bara -- barra
  • arastre -- arrastre

20. RIYA (RIA)-- Ang "riya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "e" ug/o "o".

  • galeriya -- galleria
  • karenderiya -- carenderia
  • kategoriya -- categoria
  • panaderiya -- panaderia
  • bateriya -- bateria

21. RYA (RIA)--
Ang "rya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "a".

  • malarya -- malaria
  • primarya -- primaria
  • elementarya -- elementaria
  • segundarya -- segundaria
  • kandelarya -- candelaria
  • punerarya -- funeraria

Ang "rya" gamiton paghulip sa mga titik "ria" sa mga pulong langyaw kon ang "r" sa lumad nga hubad giunhan og patingog nga "e" ug nga, kon ang pulong may duha lamang ka silaba. (Ikatalay dinhi ang mga pulong "medya" [dili mediya], "rebyo" [dili rebiyo] ubp.

  • perya -- feria

22. S (C, Z ug X)--
Ang "s" gamiton paghulip sa titik "c" sa mga pulong langyaw.

  • bosina -- bocina
  • onse -- once
  • kosina -- cocina
  • kinse -- quince

Ang "s" gamiton paghulip sa titik "z" sa mga pulong langyaw.

  • aktres -- actriz
  • asul -- azul
  • basar -- bazar
  • krus -- cruz
  • kapatas -- capataz
  • onsa -- onza
  • lapis -- lapiz
  • ahedres -- ajedrez
  • krusada -- cruzada
  • kalabasa -- calabaza

k. Ang "s" gamiton usab paghulip sa titik "x" sa pulong langyaw.

  • seroks -- Xerox

23. SIYA (CIA, TIA)-- Ang "siya" gamiton paghulip sa mga titik "cia" o "tia" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og katingog.

  • ganansiya -- ganancia
  • probinsiya -- provincia
  • alkansiya -- alcancia
  • ignoransiya -- ignorantia

24. SYA (CIA, SIA)-- Ang "sya" gamiton paghulip sa mga titik "cia" o "sia" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

  • amnesya -- amnesia
  • parmasya -- farmacia
  • iglesya -- iglesia
  • malisya -- malicia
  • grasya -- gracia
  • demokrasya -- democracia

25. SIYO (CIO, TIO)-- Ang "siyo" gamiton paghulip sa mga titik "cio" o "tio" sa mga pulong langyaw kon ang "s" giunhan og katingog.

  • anunsiyo -- anuncio
  • silensiyo -- silencio

Eksepsiyon: basiyo -- vacio

26. SYO (CIO, TIO)-- Ang "syo" gamiton paghulip sa mga titik "cio" o "tio" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

  • edipisyo -- edificio
  • palasyo -- palacio
  • bisyo -- vicio
  • serbisyo -- servicio
  • opisyo -- oficio
  • negosyo -- negocio
  • kasosyo -- socio

27. SIYON (CION, TION)-- Ang "siyon" gamiton paghulip sa mga titik "cion" o "tion" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og katingog.

  • kansiyon -- cancion
  • koleksiyon -- collection
  • indyeksiyon -- injection
  • leksiyon -- leccion
  • imbensiyon -- invencion
  • kombensiyon -- convencion

28. SYON (CION, TION)-- Ang "syon" gamiton paghulip sa mga titik "cion" o "tion" sa mga pulong langyaw kon ang "s" sa lumad nga hubad giunhan og patingog.

  • alegasyon -- alegacion
  • edukasyon -- educacion
  • ilusyon -- ilusion
  • okasyon -- occacion
  • probisyon -- provision
  • transportasyon -- transportacion
  • ambisyon -- ambicion
  • komunikasyon -- communicacion
  • impresyon -- impresion
  • bakasyon -- vacacion

29. TS (CH)-- Ang "ts" gamiton paghulip sa mga titik "ch" sa mga pulong langyaw.

  • atsa -- acha
  • tsa -- cha
  • tsapa -- chapa
  • tsiko -- chico
  • tsokolate -- chocolate
  • lantsa -- lancha
  • tsupon -- chupon
  • mantsa -- mancha
  • suspetsa -- sospecha
  • kapritso -- capricho
  • tseke -- cheque
  • Tsina -- China
  • tsismosa -- chismosa
  • itsa -- echar
  • letse -- leche
  • martsa -- marcha
  • tatsa -- tacha

* Mga Katingog (Consonants), MGA LAGDA SA SINUGBUANONG PANITIK; BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA © 2000 ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 11-15

Mga Diptonggo Sa Langyawng Pinulongan*
Sa Binisaya-Sinugboanon, ang "a" basahong "a", ang "o" ug "u" basahon sa ingon, ang "i" ug "e" basahon usab sa ingon. Sumala sa librong Binisaya-Sinugboanon Nga Batadila ni Mlbn. Kilaton, ang Sinugboanon walay sikpat kun diptonggo sanglit litokon ang matag titik. Hinuon, adunay mga batidila nga nag-isip sa "y" nga bahin niini. Busa, sa Sinugboanon ang "ay", "ey", "oy" ug "uy" giisip nga sikpat alang sa "paypay", "baley", "boy" ug "uy". Bisan pa niini, kon ang pulong langyaw adunay diptonggo sama sa "ea", "eo", "ia", "io", "ua", "ue", "ui", o "uia" sal-otan ang taliwala niini og "y" ug ang diptonggo nga "ao" hulipan ang "o" og "w".

Mga Pananglitan:

1. AY (AE ug AI)—
Ang titik "e" sa mga titik "ae" hulipan og "y".

  • ayroplano – aeroplano
  • ayrosol – aerosol

Ang titik nga "i" sa mga titik "ai" hulipan usab og "y".

  • kayda – caida
  • bayle – baile

2. AW (AO ug AU)—
a.) Ang titik "o" sa mga titik "ao" hulipan og "w".

  • bakalaw – bacalao
  • kakaw – cacao

b.) Ang titik "u" sa mga titik "au" hulipan og "w".

  • awto – auto
  • awtomatiko – automatico

3. EYA (EA)— Ang mga titik nga "ea" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

  • beyato – beato
  • ideya – idea

4. EYO (EO)— Ang mga titik "eo" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

  • ateyo – ateo
  • ideyolohiya – ideologia

5. EYU (EU)— Ang mga titik nga "eu" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

  • eyunuko – eunoco

6. IYA (IA)— Ang mga titik "ia" sal-otan og titik "y" sa taliwala.

  • akademiya – academia
  • anomaliya – anomalia
  • bahiya – bahia
  • Bibliya – Biblia
  • karenderiya – carenderia
  • kategoriya – categoria
  • enerhiya – energia
  • litaniya – litania
  • industriya – industria
  • ortograpiya – ortografia

Eksepsiyon:
a.)
Kon ang diptonggo giunhan og titik "s" sa hubad sa Binisaya ug giunhan pa gayod og katingog, dili na gamiton ang "i".

  • amnesya – amnesia
  • ambisyon – ambicion
  • alegasyon – alegacion
  • anemya – anemia

b.) Adunay mga pulong langyaw nga gihubad ngadto sa lumad nga dili na gamitan og "i".

  • kolonya – colonia
  • komedya – comedia
  • elementarya – elementaria
  • medya – media
  • primarya – primaria
  • trahedya – trahedia
  • iglesya – iglesia
  • segundarya – segundaria

7. IYE (IE)— Ang mga titik "ie" sal-otan og "y" sa taliwala.

  • abiyerto – abierto
  • diyeta – dieta
  • impiyerno – infierno
  • miyembro – miembro
  • piye – pie (foot)
  • piyer – pier
  • miyentras – mientras
  • siyempre – siempre
  • piyesa – pieza

8. IYO (IO)— Ang mga titik "io" sal-otan og "y" sa taliwala.

  • adiyos – adios
  • Diyos – Dios
  • basiyo – vacio
  • anunsiyo – anuncio

9. IYU (IU)— Ang mga titik "iu" sal-otan og "y" sa taliwala.

  • siyudad – ciudad

10. SYU (CEU)— Ang mga titik "ceu" hulipan og "syu".

  • parmasyutika – farmaceutica

11. UWA (UA)— Ang mga titik "ua" sal-otan og "w" sa taliwala.

  • estatuwa – estatua
  • guwapa – guapa
  • guwardiya – guardia
  • kuwarenta – quarenta
  • kuwarta – cuarta

12. UWE (UE)— Ang mga titik "ue" sal-otan og "w" sa taliwala.

  • kuwerpo – cuerpo
  • puwerte – fuerte
  • muweble – mueble
  • muwelye – muelle
  • muwestra – muestra
  • puwerta – puerta
  • buwelta – vuelta
  • tuwerka – tuerca
  • suwerte – suerte

13. UWI (UI)— Ang mga titik "ui" sal-otan og "w" sa taliwala.

  • lingguwistika – linguistica
  • buwitre – buitre
  • biskuwit – biscuit

14. UY (UE)— Ang mga titik "ue" hulipan og "uy".

  • buyno – bueno
  • nuybe – nueve
  • Huybes – jueves
  • buylo – vuelo
  • pruyba – prueba
  • eskuyla – escuela

15. UYA (UIA)— Ang mga titik "uia" hulipan og "uya".

  • aleluya – alleluia

16. YO (IO)— Ang mga titik "io" hulipan og "yo".

  • rosaryo – rosario
  • kampanaryo – campanario
  • diksiyonaryo – diccionario
  • ordinaryo – ordinario

* Mga Sikpat (Dipthongs), BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA © 2000 ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 16-18

Mga Prinsipyo sa
Lagda sa Paggamit sa ‘U’ ug ‘O’*

Pasiuna: Kaniadto, may mikuwestiyon usab niining nagambalay nga lagda sa paggamit sa U ug O kay kuno wala lagi magtagad sa paningog agad sa atong paglitok sa pulong. Kon ngano, kini maoy gituki ug gitin-aw niining sinulat "ANG SAMOKAN NGA O ug U" ni T. V. Hermosisima, Bis. Aug. 5, 1964.

SI Pari Sergio Alfafara nga usa ka makinaadmanon sa pinulongang Binisaya, mipadala kanakog bililhong sulat. Nakaingon ako nga til-og sa utok ang iyang mga timang sa bag-o tang lagda sa panitik (espeling).

Ania ang hinungdanong uyok sa maong sulat:

Dili ikalimod nga ang maong lagda (1) "nagpasayon sa panitik (spelling), ug (2) maoy usa ka tino nga sistema kun paagi sa pagtukod og "uniform spelling", apan ania ang pangutana:

Kanang lagdaa nagtin-aw ba sa kaugalingong paningog sa mga tingogang (vowels) O ug U? Sa laing pagkapangutana: Duna bay paningog ang O nga lain ug lahi sa U? Kon duna, kinahanglan ba nga tinoon pagpalutaw ang maong kalainan diha sa atong sinulat nga panitik (spelling) ingon nga gitino nato pagpalutaw ang maong kalainan diha sa atong panulti (pagsulti)? Nan, ang gihisgotang lagda dili man mopatino sa maong kalainan kay igo man lamang mopasayon ug mopa "uniform" sa panitik, igo lamang gayod mopahiluna sa dapit nga pahimutangan sa U ug sa O sa way pagtagad sa ilang nagkalainlaing paningog, busa ikatimang pag-ingon nga gikinahanglan ang usa ka lagda nga mahimong batakan alang sa atong Binisayang pinulongan diha sa panitik (spelling).—

(Mao kini ang inespelingan ni Pari Alfafara. Wala nako usba aron pagpakita nga kiniy iyang pangagpas sa paningog sa mga pulong nga iyang gigamit.)

Diha sa sulat, mapupo nato nga kining mosunod mao ang pagtuo ni Pari Alfafara:
1. Nga ang bag-ong lagda igo lamang magpauniporme sa panitik kun espeling sa walay pagtagad sa lainlaing paningog sa mga bokal U ug O.
2. Nga ang O adunay kaugalingong paningog nga lain ug lahi sa U.
3. Nga sa pagsulti sa Binisaya gipalutaw niya ang kalainan sa tingog sa O ug U.
4. Nga ang gikinahanglang lagda mao kadtong magpaila sa kalainan sa paglitok niining duha ka bokal nga samokan.

Kini tagsa-tagsaon ug ganiron nato paghisgot.
Ang lagda nga atong gisugyot mao kini:

"Ang bokal nga U anha gamita sa nag-una ug sulod nga mga silaba ug ang bokal nga O anha gamita sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay."

Kon ang pulong lintunganay (rootword) langgikitan og suffix, ang O dili pagailisan sa U. Ang tuyo mao nga aron magpabilin ang lintunganay nga espeling.

Wala ilabot sa lagda ang mga pulong nga hinulaman kun gisagop gikan sa mga pulong day-o. Ilisan ang mga konsonante haom sa abakadahang Binisaya, apan ang mga bokal kun ang tumbas nga tingog magpabilin sumala sa orihinal.

Ang lagda dili paturagas. Wala kini himoa aron lamang adunay "uniform spelling". Dili kini pataka ug pasagad. Gipasikad kini sa mga nahipos sa mga tawo nga may labaw nga kahibalo kay kanato bahin sa Binisaya; labaw silag kahibalo kay gitun-an nila ang pinulongan pinaagi sa pagpuyo sa lainlaing dapit diin ginasulti ang Binisaya, gisiksik nila ang pinulongan agad sa paagi sa lingguwista kun magdidila. Ang lapad nilang kinaadman sa atong pinulongan gipupo nila gikan sa mga basahon ug sinulat ug ingon man sa taglawas nga kasinatian. Mao nga sa ilang pagpatuod nga ingon niini kun ingon niana manlitok ang Bisaya, angay silang saligan ug tuohan. Wala sila magpatakag yawyaw.

Ang atong lagda pinahaom sa ulusahong panlitok sa Bisaya sumala sa giingon sa maong mga makinaadmanon.

Kita nga nabata sa Kinatsila kun Iningles modayon pag-ingon nga ang U ug O may kaugalingong paglitok, dili pareho ang ilang paningog. Tinuod kini diha sa Kinatsila kun Iningles. Apan tinuod ba kini sa Binisaya?

Usa ka lingguwista ang atong patubagon sa pangutana, si Rev. J.D. v.d. Bergh, M.S.C. Miingon siya (sa iyang basahon "Analysis of the Syntax and Affixes of the Bisayan Language"): "xxx this phoneme (of u) sounds as an O-sound." Kining paningog (sa u) motingog sama sa tingog sa o.

Baya, Binisaya sa Sugbo ang gituki niya.

Sumala kang Pari Bergh, ang dagway sa baba kon maglitok ning duha ka bokal mao kining mosunod:

"U is a rounded high back vowel, that is, it is pronounced with the back portion of the tongue raised towards the back of the roof of the mouth and the lips rounded as if pursed.

"The vowel o is a rounded mid back vowel, that is, it is pronounced with the back portion of the tongue raised towards the back of the roof of the mouth, but not as high as in the case of the preceding u, and with the lips rounded as if pursed."

Ang hubit walay kalainan gawas lamang nga ang "U is a rounded high back vowel," samtang ang "O is a rounded mid back vowel." Lain nga diyotay nga kalainan mao ang pag-isa sa dila didto sa likod.

Busa susama ang ilang paningog.

Ingon usab nianang sa itaas ang giingon ni Paul Gravin sa iyang "Visayan Field Manual" (Private Circulation, Ateneo de Manila, Loyola Heights, 1956).

Ania pay lain. Ang abakadahan sa Sugbo, sumala ni Pari Encinas (sa Arte de Bisaya-Cebuano), adunay tulo lamang ka ilhanan kun karakter alang sa mga bokal.

Kon mao kini, adunay tulo da ka tingog ang tulo ka bokal. Sa ato pa, usa da ka tingog alang sa u-o ug usa ka tingog alang sa i-e.

Sa panahon sa Katsila, ang mga bokal gihimong lima. Ug karon mao ang a, i, e, u, o.
Kini gidawat ug gisagop sa mga Pilipino. Bisan pa, ang lingagngag sa Bisaya gianad sa kinaiyahan paglitok sa tulo lamang ka tingog alang sa mga bokal. Ang mga bokal nga lima ka tingog mohaom lamang diha sa mga pulong nga hinulaman kun sinagop.

Si Msgr. Manuel Yap gani (sa iyang basahon) "Ang Dila Natong Bisaya" nag-ingon, "xxx kon nakuhaan pa ang linitokan sa mga Bisaya og hulagway pinaagi sa mga aparato, makita gayod nga ang UO seguradong iwit bahin sa gidaghanon, ug mag-una ang OO kun ang UU."

Niining giingon ni Yap, mapupo nato kining mosunod:

1. Ang paglitok sa U ug O labihan kasusama nga kon may kalainan man ugaling kini maila lamang pinaagi sa aparato.

2. Diyotay da ang gidaghanon sa mga tawo nga sa pagsulti maila ang paningog nga UO. Kini sila mao kadtong naanad na gayod sa linitokan sa Katsila kun Ingles.

3. Sa dapit nga ang mga tawo humok nga manlitok, ingon sa pulos OO ang madungog.

4. Sa dapit nga ang mga tawo gahi nga manlitok, ingon sa pulos UU ang madungog.

Gikan nianang itaas, dili nato maingon nga ang U may klaro ug kaugalingong tingog kaysa O, nga kadto may tingog nga pihong gahi ug kini pihong humok.

Sumala sa gihisgotan sa unahan, ang U wala diay kaugalingong tingog nga lain ug lahi sa O.
Pinasikad sa kasayoran diha sa unahan, malisod o dili ba hinuon mahimo, ang pagtukod sa usa ka lagda nga magpalutaw sa kalainan sa paningog sa U ug O.

Kini dasonan nato sa mga pulong ni anhing Mahistrado Norberto Romualdez nga sa tibuok niyang kinabuhi nakatuon sa sinultihan sa mga tabunon. Miingon siya nga "sa atong binaba nga sinultihan dili kinahanglan hatagan og kalainan ang e ug i kun ang o ug u aron paglikay sa kalahugay."

Nan, ang matuod mao nga wala nato "itino pagpalutaw ang kalainan sa u ug o diha sa atong pagsulti." Kinaiya gayod kini sa linitokan sa Bisaya kaniadto ug karon.

Gawas nga wala maghatag kalainan sa paglitok sa U ug O, ang Bisaya wala usab magkasama sa ilang paglitok sa sama ug mao rang mga pulonga.

Matod ni Pari Encarnacion, "Walay mga pulong sa usa ka lungsod nga sama ang paglitok didto sa ubang lungsod."

Ingon usab niini ang napanid-an ni Pari Rodolfo Cabonce, S.J., usa ka Pilipinhon. Miingon siya, "Ang panitik nga Binisaya maoy hubad sa tinuod nga linitokan. Apan ang nakalisod niini anaa sa hinungdan nga ang tinuod nga linitokan nagkadaiya ug dili makanunayon. Tinuod kini labi na diha sa mga bokal O ug U. Ang usa ug mao dang pulonga nga nagdala bisan haiy niining duha ka bokal ginalitok ug ginasulat sa lainlaing paagi sa lainlaing banwa sa katawhan."

Busa kon mao gayoy kuhaag kapasikaran ang tinuod nga linitokan sa Bisaya, dili matukod ang usa da ka lagda nga magamit sa lainlaing banwa sa Kabisay-an.

Si Pari Cabonce nag-awhag nga "kinahanglan pangitaan og usa ka paagi nga magpamasamahon sa pagsulat sa U ug O ug pinaagi niini anaron ang katawhan sa usa ka panlitok nga dumalayon ug makanunayon."

Kon susama ang paglitok sa U ug O, kon ang lainlaing mga banwa sa Kabisay-an may lainlaing linitokan, nan, nagkinahanglan tag lagda nga makapawagtang sa pagkaguliyang sa panitik. Mao nga gisugyot ang lagda nga "ang U anha gamita sa nag-una ug sulod nga mga silaba ug ang O anha sa kataposang silaba sa mga pulong lintunganay."

Adunay moingon nga kining lagdaa wala mahisubay sa kinaiya nga ponetiko sa atong pinulongan.

Apan ang matuod mao nga kining lagdaa mao hinuoy labing nagsubay sa pagka ponetiko sa Binisaya. Ang pagka ponetiko nagkahulogan nga ang pagsulat ipasikad sa tinuod nga panlitok. Ang tinuod nga panlitok sa Bisaya wala maghatag kalainan sa tingog sa U ug O, sumala sa mga mahibalo nga gihisgotan sa unahan. Nan, walay lagda nga makapalutaw sa kalainan niining duha ka bokal. Igo na ang lagda nga makapaila sa kasusama sa ilang paningog.
Ang mga bokal O ug U (sama sa ubang mga bokal nga Binisaya gawas sa hinulamang E) adunay lainlaing paningog kun "phonemes". Sa atong pagsulat, sa atong panitik, kining lainlaing paningog maoy pangitaag paagi nga magpaila sa kalainan. Kining paagiha maoy gigamit sa atong lagda pinaagi sa mailhanong guhit (diacritical mark).

Pananglitan dili magsama ang paglitok sa tahod sa manok ug ang tahod nga pagrespeto sa tawo. Ang lainlaing "phoneme" nianang duha ka O ipaila pinaagi sa tukmang guhit sama niining mosunod:

Ang tahod (spur of rooster) adunay laing paglitok sa tahod (respeto). Ang ilhanang asento agudo (‘) ibabaw sa O diha sa unang pulong haom gayod sa tinuod nga paglitok sa maong pulong, nga ang tingog ikalit pagpataas. Ang pagka walay mailhanong guhit sa O sa ikaduhang pulong haom kaayo sa paningog nga maluming sa maong pulong.

Busa pinaagi sa mailhanong guhit, ikapalutaw ang lainlaing phoneme sa O nga susama usab sa tingog sa U. Sa pagbasa mo sa pulong tahod, kini dili mo gayod litokon sa nagyayang tingog, kay ang ilhanan nga (‘) nagpaila man unsaon kana paglitok. Sa ingong paagi, gawas nga molutaw ang lainlaing paningog, ang panitik magmasamahon.

Sa laing bahin, ang paagi nga buot magpalutaw gayod sa lainlaing paningog pinaagi sa paglain-lain usab sa bokal, maoy paagi nga wala gayoy kapuslanan. Niining paagiha, ang panitik mahimutang lamang ubos sa pagbuot sa tagsa-tagsa ka magsusulat. Dili maoy maayong paagi sa pagkab-ot sa maayo ug masamahong espeling.

Sumala pa ni Pari Bergh:

"A good spelling must be limited to the indication of phonemes only and represent all phonemes without exception; but it is of no distinguish the variants, because this, consistently followed through, leads to an impractical phonetic writing or, not consequently followed through, brings to a writing completely arbitrary. The written contrasts u-o and i-e then have almost no meaning!" (sic).

Sa usa ka pulong, walay mahimong lagda nga magpaila sa kalainan sa tingog sa U ug sa O.
King hunahunaa ni Reb. Bergh, mihaom sa paagi nga gisunod sa atong lagda nga mao:

1. Ang pagpaila diha sa espeling sa mga paningog (phonemes) lamang,

2. Ang mga paningog gipaila pinaagi sa tukmang mailhanong guhit,

3. Wala magpalutaw sa kalainan sa mga bokal U ug O, kay kining paagiha mosangpot lamang sa (a) ponetikong pagsulat nga magkaguliyang lamang, ug (b) sa pagbutang sa paagi sa pagsulat anha sa pagbuot sa tagsa-tagsa ka magsusulat.

* Tomas V. Hermosisima, "ANG SAMOKAN NGA O ug U"; Bis. Aug. 5, 1964


Mga Reperensiya

  • LAGDA SA PAGGAMIT SA ‘U’ UG ‘O’ Bisaya, Hulyo 15, 1987.
  • Tomas V. Hermosisima, "ANG SAMOKAN NGA O ug U"; Bis. Aug. 5, 1964
  • Pagpanumpa Sa Bag-ong Mga Punoan Sa AKADEMIYA SA DILANG BISAYA, Bis. Mayo 20, 1964
  • Mga Katingog (Consonants), MGA LAGDA SA SINUGBUANONG PANITIK; BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA (© 2000) ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 11-15
  • Mga Sikpat (Dipthongs), BINISAYA-SINUGBUANON NGA BATADILA (© 2000) ni Atty. Cesar P. Kilaton, Jr. -- ph. 16-18
  • Ang Suga, Vicente Sotto, Bisaya Enero 24, 1931

1 comment:

Tiradauno said...

Gusto mo ba ng online work?
Earn while you enjoy time with your Family & Lovedones!
Email me: tirada_uno_23@yahoo.com / tiradauno@gmail.com / n.helphelphelp@gmail.com
For more details, kindly visit http://www.unemployedpinoys.com/

Sanggi

Sanggi
Antolohiya sa mga mananaog nga Balak ug Sugilanon, gipublikar sa Magsusulat Inc.